logo

иҷтимоиёт

Аз офати зилзила чӣ гуна раҳо ёбем?

Тоҷикистон аз  кишварҳои зилзилахези ҷаҳон маҳсуб меёбад ва дар қаламрави он соле беш аз 5 ҳазор заминларзаҳои гуногуншиддат  мушоҳида мешавад. Агарчанде аксари онҳо беосебанд, аммо мардуми мо борҳо шоҳиди зилзилаҳои шадиде  ҳам гаштааст, ки бар асари он мавзеи диёр фарсуда, биноҳо валангор ва одамон ҳалок шудаанд. Ба хотири огоҳӣ аз офати фалокатовари зилзила ва ҳифзу мудофиа аз он, ҷиҳати пайдоишу паёмад ва ҷилавгирӣ  чанд андешаву пешниҳодро манзури хонандагони арҷманд мегардонем.
Дар ҷаҳон зилзилаҳои шадид аз ҳама беш дар минтақаҳои уқёнуси Ором ва баҳри Миёназамин мушоҳида мешаванд.  Кишвари мо, ки 97 дар сади қаламрави он кӯҳсор аст, дар радифи давлатҳои Португалия, Испания, Апеннин, Балкан, Алп, Қафқоз, Осиёи Хурд, Чин, Ҳиндустон ва ғайра дар минтақаи зилзилахези баҳри Миёназамин воқеъ буда, аз мавзеъҳои фаъоли заминларза ба шумор меравад. Маркази зилзилаҳои дар диёри мо ба вуқӯъ пайваста дар мавзеъҳои силсилакӯҳҳои Помиру водии Рашт ва нишебиҳои ҷануби Ҳисору пасткӯҳҳои ҷануби ҷумҳурӣ воқеъ аст. Одатан дар қишри замини минтақаҳои ҷавонкӯҳ суръати мавҷҳои лапанда афзуда, боиси пайдоиши умқи пуршиддату «серғазаб»-и маркази зилзила, яъне гипосентр  мешавад. Ҳар қадаре умқи маркази зилзила жарфтар бошад,  массаи ғуншавии мавҷҳои пуршиддат зиёдтар мегардад. Дар натиҷа мавҷҳои лапишдори дар марказ ҷамъомада ба мавҷҳои зилзила табдил ёфта, бо як нерӯи даҳшатзо аз маркази мавҷҳо - «гиреҳи чигил» кушода мешаванд ва ба сатҳи замин бо иқтидори зиёд густариш меёбанд. Майдони паҳншавии мавҷҳои амудӣ ва уфуқии зилзиларо маркази берунии зилзила (эписентр) меноманд. Ҳангоми зилзилаҳои фоҷиабор дар қабатҳои замин ва сатҳи он лағзиш ба амал омада,  маҳаллу иншоотҳо хароб ва одамон нобуд мешаванд ва бар асари сӯхторҳои ногаҳонӣ ва фурӯравии қабатҳои замин ландшафтҳо аз байн мераванд. Чунончӣ, ҳангоми заминларзаи соли 1948 дар Туркманистон мавҷҳои зилзилахези уфуқӣ шаҳри Ашқободро ҳудуди 2,5 метр аз ҷо беҷо кард. Ин гуна мавҷҳо иқтидори пайдоиши 20 зилзилаи фалокатбор ва 100-120 заминларзаи харобиоварро доранд, ки аз он ба ҳисоби миёна соле 10-14 ҳазор нафар одам ба ҳалокат мерасад.  Чунин заминларзаҳои фоҷиабор  дар кишвари мо, дар деҳаи Қаратоғи Ҳисор (1907) ва Ҳоит (1949)  рух доданд. Тоҷикистон, ки дар минтақаи «фаъол»-и зилзилахез воқеъ аст, 18 заминларзаи фоҷиаборро аз сар гузаронидааст. Дар қаламрави ҷумҳурии мо бештар зилзилаи «акси садо»  мушоҳида мешавад. Ин шакли заминларза дар мавзеъҳои талу теппа, ки хокашон сусту ковок аст, бисёр  хавфнок мебошад. Ҳангоми заминларза  аз мавзеъҳои ноҳамвору нишеб хоку лой канда шуда, бо иқтидори зиёд ба поён мелағжанд. Бар асари чунин ҳодисаҳои фоҷиабор соли 1989 дар деҳаҳои Оққули Боло ва Оққули Поёни Шарораи ноҳияи Ҳисор 400 манзили истиқоматӣ хароб гашта, 100-тоаш зери қабати лойи баландиаш 15-20 метра монда, бинои мактабу кӯдакистон ба хок яксон шуд.                                     
Мавҷҳои зилзила  барои лағжишҳои фалокатбор  замина тайёр мекунанд. Фаъолият ва муносибати нодурусти инсон нисбат ба табиат ва захираҳои он ҳини зилзила боиси харобии минтақаҳои наздикӯҳӣ, доманакӯҳҳо ва  нишебиҳои соҳили дарёҳо шудааст. Мардуми кӯҳистон даҳсолаҳои охир дар нишебиву  доманакӯҳҳо киштукор карда, ба табиат зарар меоваранд. Инчунин бар асари коҳиши дарахту буттаҳои доманакӯҳу ҷангалзорҳо  хоки ин мавзеъҳо ковоку береша монда, сабаби зилзилаҳои  фоҷиабор мегардад. Соли 1987 дар  километри 49-уми шоҳроҳи Душанбе–Норак  кӯҳпорае  лағжида, дар натиҷа роҳи калони мошингард ва даҳҳо одамон зери хок монданд. Чунин шакли зилзила моҳи майи соли 1992 дар ноҳияҳои Турсунзода, Нуробод ва деҳаи Кандаки Роғун рух дод.
Ду сол аст, ки  сокинони деҳаҳои Роғ, Вскроғ, Пайшанбеобод, Мотравн ва Ушхарваки ноҳияи Ванҷ қариб ҳар шабонарӯз  ларзиши заминро ҳис мекунанд. Умқи маркази ин зилзилаҳо зери силсилакӯҳҳоеянд, ки дар онҳо табаддулоти геологӣ рух медиҳад ва дар канораш ин деҳаҳо ҷойгиранд. Зилзила дар ин минтақа аксар вақт соатҳои 12-14 ва 2-3  дар масофаи 30-35 км эҳсос мегардад. Ва мавҷҳои шадиди он то 10-12 км паҳн шуда, бар асари он шишаи тирезаҳо шикаста, деворҳои похсагӣ тарқиш пайдо мекунанд, харсангу сангпораҳо ва регу шағал  ба соҳили рӯди Ванҷ мерезанд. Аз рӯи маълумоти мутахассисон маркази шадиди зилзила на  дар як ҷо, балки дар минтақаҳои ба ҳам наздик ё дур «ҷой» гирифтаанд. Мардуме, ки дар минтақаҳои серзилзила  иқомат доранд, аз замонҳои қадим чораҳои раҳоӣ аз офатро аз нишонаву ривоятҳо ҷӯё мешуданд. Аз ҷумла аҳолии Бухоро эътимод дошт, ки лаҳзаи фарорасии соли нав бояд зилзила рух диҳад.  Нишонаҳои дигари ба амал омадани зилзила рафтори ғайриоддии ҷонварон, аз зери хок  баромадани  хазандаҳо, дар ҳавои софу беғубор  пайдо шудани абрпораҳо, якбора ба амал омадани раъду барқ, тағйирёбии сатҳи об дар кӯлу обанборҳо, лойолудшавии чашмаҳо, изтироби ҳайвоноти хонагӣ ва парандаҳо, пайдоиши дуди беоташ  ва ғайра мебошанд. Табиат розҳои ниҳони худро дорад ва онҳоро ба инсон рӯшан ошкор намесозад, аз ин рӯ инсон то ба ҳол вақти дақиқи рух додани зилзиларо пешгӯӣ карда наметавонад. Бинобар он бояд мо ҳамеша барои раҳоӣ аз офати зилзила омода бошем. Ҳини рух додани зилзила  зуд аз бино ба берун баромадан  лозим аст. Ба шаҳрвандони дар биноҳои бисёрошёна иқомат дошта, маслиҳат медиҳем, ки ҳини зилзила дар байни чорчӯбаҳои остонаю дару даромадгоҳ паноҳ баранд. Дар зери зинапояҳо пинҳон нашаванд, аз хидмати лифт истифода набаранд. Агар  дар кӯчаву хиёбон бошанд, кӯшиш намоянд, ки аз бинову иншооту корхонаҳо, аз зери хатҳои нерӯи барқ ва ғайра дуртар раванд. Агар  савора бошанд, ҳаракати нақлиётро қатъ намоянд. Сокиноне, ки дар мавзеъҳои хавфноки мавҷҳои зилзила иқомат доранд, бояд бо усулҳои содаи  муҳофизат аз заминларза шинос бошанд, то ки ба осебдидагон ёрии таъҷилӣ  расонида тавонанд.                                                                                        

Кабут ВАЗИРОВ, 
Носир САФАРАЛИЕВ,
устодони факултаи геологияи ДМТ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр:    №:    Мутолиа карданд: 516

21.01.2019


Фестивали байналмилалии «Наврӯз – мероси фарҳангии сайёҳӣ» баргузор хоҳад шуд

"Парасту - 2019" – ҷашнвораи ҷумҳуриявии театрҳои касбӣ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Баргузории ҷашнвораи байналмилалии «Рӯзи барф» дар Калуга

Дар Арабистони Саудӣ ҷалби бонувон ба корҳои ҷамъиятӣ меафзояд

Соли 2018 прокуратураи Қазоқистон ба буҷети кишвар $90 миллион талофӣ кард

Дар Тошканд хазинаи қадима ёфт шуд

Дороии 26 шахси сарватмандтарини дунё ба даромади 3,8 миллиард ниёзманд баробар аст

18.01.2019


Таҳдидҳои асосӣ ба иқтисоди ҷаҳонӣ номбар шуданд

Гумонбари омодасозии ҳамла ба Қасри сафед ба даст афтод

Дар Чин қаллобонро барои фиреб ҳабси абад карданд

29 миллион сом зарари собиқадорони сохта

Ҷаҳон дар як сатр

17.01.2019


Тамдиди шартномаи ФФТ бо "Сомон Эйр"

60 ДАРАҶА ХУНУКӢ ВА ДАВИ 50 - КИЛОМЕТРАИ ЭКСТРЕМАЛИ МОЛДАВӢ

16.01.2019


Пирӯзии мунтахаби Тоҷикистон бар Эрон

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Роҳандозии моратории дусола дар Тоҷикистон

Нақшаи Brexit дар парламенти Британия рад карда шуд

Кремл роҳи ҳалли буҳрони Украинаро пешниҳод намуд

Ифтитоҳи онлайн-донишгоҳ барои гурезаҳо дар Италия

15.01.2019


Ҷаласаи ҷамъбастӣ таҳти раёсати муовини Сарвазири мамлакат

Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Абдулазиз Комилов

Ёдгор Файзов: «Соли 2018 соли таҳкими волоияти қонун дар Бадахшон буд»

ХУҶАНД. 1548 медали варзишгарон дар як сол

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Созишномаи сулҳ – мавзӯи асосии мулоқоти Путин ва Абэ хоҳад шуд

Савдои хориҷии Чин соли 2018 натиҷаи рекордӣ нишон дод

Дар Алмаато гурӯҳи хориҷиёни террорист боздошт шуд

То соли 2024 аҳолии Қирғизистон бо оби ошомиданӣ пурра таъмин мешавад

10.01.2019


Дар Саразм осорхона ва меҳмонхонаи замонавӣ бунёд мешаванд

Вохӯрии Парвиз Давлатзода бо Владимир Норов

Ҷаласаи Шӯрои кор бо ҷавонон

“ГАНҶИ СУХАН” – маҳфили адибпарвар


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед