logo

ҳуқуқ

ҲУҚУҚИ ОЗОДӢ ВА ВАЗИФАҲОИ ИНСОНУ ШАҲРВАНД

Хайриддин АСЛОНОВ,
муфаттиши калони Раёсати тафтиши парвандаҳои ҷиноятии махсусан муҳими
Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
мушовири адлияи дараҷаи 1

Яке аз падидаҳои муҳими ҳуқуқи конститутсионӣ, ин ҳуқуқи озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд буда, танзим, ҳифз ва кафолати онҳо вазифаи асосии давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ мебошад. Алоқамандии инсон ва шаҳрванд бо ҷомеа ва давлат мазмуни диалектӣ дошта, ҷомеа бе шахс ва давлат бе ҷомеа вуҷуд дошта наметавонад. Давлат ҳамчун шакли ташкилоти сиёсии ҷомеа олоти асосии ба амал бароварандаи мақсаду вазифаҳои муҳимтарини он маҳсуб мегардад.
Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон аз номи халқ озодӣ ва ҳуқуқи шахсро муқаддас мешуморад. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро эътироф, риоя ва ҳифз намудани давлат ҳамчун яке аз сохтори конситутсионии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Дар ин замина боби дуюми Коститутсия ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрвандро муқаррар намудааст, ки он дар соҳаҳои ҳаёти иҷтимоию иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ барои рушди ҷомеаи муосир аҳамияти вижа дорад.
Мақоми ҳуқуқии шахс бо меъёрҳои гуногуни соҳаҳои ҳуқуқ, аз ҷумла ҳуқуқи конститутсионӣ муайян карда мешавад. Вале, агар баъзе соҳаҳои ҳуқуқ вазъи ҳуқуқии шахсро дар самтҳои ҷудогонаи муносибатҳои ҷамъиятӣ мустаҳкам намоянд, Конститутсия, ҳуқуқи конститутсионӣ бошад, мақоми ҳуқуқии шахсро дар тамоми соҳаҳои асосии ҳаёти ҷомеа ва давлат муайян мекунанд.
 Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон муносибатҳои муҳимтарини байни шахс ва давлат, аз ҷумла муносибатҳои субъектҳои баробарҳуқуқро танзим менамояд. Аз ин ҷиҳат зарур аст, муайян намоем, ки дар кадом асос ва аз рӯи кадом хусусиятҳо ин ё он ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд хусусияти конститутсионӣ пайдо мекунанд. Тафовути асосии ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои конститутсионӣ ё ҳуқуқу озодиҳои сершумори ғайриасосии инсон ва шаҳрванд дар чӣ зоҳир мегардад?
Пеш аз ҳама ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд муқаддастарин арзиш ба шумор мераванд. Эъломияи умумии ҳуқуқи башар санади олиест, ки дар он муқаддасоти ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун омили асосии муайян намудани вазъи ҳуқуқию сиёсии шахс муқаррар шуда, дар он омадааст, ки: «Ҳамаи одамон дар дунё озод меоянд ва аз лиҳози манзалат ба ҳуқуқ бо ҳам баробаранд». Конститутсия, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи шаҳрвандии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва дигар санадҳо асосан меъёрҳои ин эъломияро нисбат ба ҳуқуқу озодиҳои асосӣ инъикос менамоянд.
Дар моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудааст, ки: «Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд». Ин муқаррароти Конститутсия, ки ба меъёрҳои Эъломияи умумии ҳуқуқи башар мутобиқ аст, давлатро вазифадор мекунад, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Ба Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ 22 июни соли 2003 тағйиру иловаҳо ворид гардиданд, зикр шудааст: «Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои он арзиши олӣ мебошанд». Ин меъёрҳо яке аз асосҳои сохтори конститутсионӣ дониста шудаанд ва нишондиҳандаи муҳимтарини моҳияти демократии давлат мебошанд. Аз ин рӯ, ин меъёрҳо бекорнашаванда ва тағйирнопазиранд. Аксари ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд хислати сарчашмавӣ дошта, бештари онҳо ба шахс ва айёми тавлид таалуқ доранд ва мусодирнашаванда мебошанд.
Ҳамзамон, барои истифодаи баъзе ҳуқуқу озодиҳо ва вазифаҳои асосӣ сину сол, маълумот, аҳволи саломатӣ, ҷинс низ аҳмият дорад. Масалан, барои интихоб гардидан ба мансаби Президенти ҷумҳурӣ синну соли шаҳрванд бояд аз 35 кам набошад, дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон на камтар аз 10 соли охир истиқомат дошта бошад ва забони давлатиро донад.
Муқаррар кардани ҳуқуқи ҳар кас ба меҳнат, моликият ва кафолати онҳо асоси фаъолияти соҳибкории одамон буда, муҳити иқтисодии давлатро муайян месозад, ҳар як ҳуқуқу озодӣ ва вазифаи асосии инсон ва шаҳрванд ба ин ё он самти фаъолияти давлат алоқамандӣ дорад. Татбиқи ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд барои қонеъ гардондани эҳтиёҷоти онҳо ва иҷрои вазифаҳои давлатӣ зарур аст. Хусусияти хоси ҳуқуқи озодӣ ва вазифаҳои асосии конститутсионӣ вазъи ҳуқуқии шахс буда, заминаи ҳамаи ҳуқуқҳое мебошад, ки дигар соҳаҳои ҳуқуқиро ба танзим медарорад. Масалан, ҳамаи ҳуқуқҳои молумулкии инсон ва тартиби меросгузории он, ки ҳуқуқи гражданӣ ба танзим медарорад, дар заминаи ҳуқуқи конститутсионии ҳар кас ба моликият ва ба мерос мондани он ҳуқуқ дорад ва амал мекунад. Ҳуқуқи оилавӣ дар асоси меъёри конститутсионӣ эътироф кардани оила аз тарафи давлат ба сифати асосии ҷомеа ва таҳти ҳимояи давлат қарор гирифтани модару кӯдак вуҷуд дорад ва инкишоф меёбад.
Мувофиқи мазмун ва аҳамияти худ ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии таъинотӣ ҳамаи ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои ғайриасосиро дар тамоми самтҳои асосии ҳаёт муайян мекунад. Аз ин рӯ, дар шарҳи вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии онҳо хислати муайянкунанда доранд. Ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосӣ нисбат ба ҳар як инсон ва шаҳрванд муқаррар карда мешаванд.
Бояд гуфт, ки ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии шаҳрванди Тоҷикистон бо иродаи шаҳрванд ба даст намеояд ва аз даст намеравад. Онҳо ба ӯ дар асоси шаҳрвандӣ тааллуқ доранд ва аз вазъи ҳуқуқии вай ҷудонопазир буда, танҳо якҷоя бо аз даст додани шаҳрвандӣ қатъ мегарданд.
Ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосӣ бо тарзи амалӣ гардидан фарқ мекунанд. Ҳамаи дигар ҳуқуқу вазифаҳо ба шахс ва шаҳрванд дар рафти амалӣ гардидани ҳуқуқдории ӯ ба воситаи иштирок кардан дар муносибати ҳуқуқӣ муайян ва дастрас шуда метавонанд. Ҳуқуқу вазифаҳои асосӣ ҳар гуна муносибатҳои ҳуқуқӣ дар соҳаи муайян, ҳуқуқи доимӣ, ҷудонопазирии ҳар як иштирокчии муносибатҳои ҳуқуқӣ мебошанд. Онҳо ба шахс, сарфи назар аз амалӣ гардондан ё нагардондан, доимӣ тааллуқ доранд.
Ҳамин тариқ, хусусиятҳои дар боло овардашуда аз ҳуқуқу  вазифаҳои ғайриконститутсионӣ фарқ доштани онҳоро нишон медиҳанд. Моҳият ва мазмун, низом ва кафолатҳои ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бо моҳияти демократии давлат зич алоқаманд буда, танҳо дар заминаи муассисаҳои демократии ҷомеа татбиқи онҳо имконпазир мегардад.
Ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои инсон ва шаҳрванд мувофиқи талаботи сохти нави ҷамъиятӣ дар мадди аввал истода, эътироф, риоя ва ҳифз намудани онҳо яке аз воситаҳои пешравию пойдории давлат ва ҷомеа мебошад.
 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 12.06.2014    №: 111    Мутолиа карданд: 1711

18.01.2019


Таҳдидҳои асосӣ ба иқтисоди ҷаҳонӣ номбар шуданд

Гумонбари омодасозии ҳамла ба Қасри сафед ба даст афтод

Дар Чин қаллобонро барои фиреб ҳабси абад карданд

29 миллион сом зарари собиқадорони сохта

Ҷаҳон дар як сатр

17.01.2019


Тамдиди шартномаи ФФТ бо "Сомон Эйр"

60 ДАРАҶА ХУНУКӢ ВА ДАВИ 50 - КИЛОМЕТРАИ ЭКСТРЕМАЛИ МОЛДАВӢ

16.01.2019


Пирӯзии мунтахаби Тоҷикистон бар Эрон

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Роҳандозии моратории дусола дар Тоҷикистон

Нақшаи Brexit дар парламенти Британия рад карда шуд

Кремл роҳи ҳалли буҳрони Украинаро пешниҳод намуд

Ифтитоҳи онлайн-донишгоҳ барои гурезаҳо дар Италия

15.01.2019


Ҷаласаи ҷамъбастӣ таҳти раёсати муовини Сарвазири мамлакат

Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Абдулазиз Комилов

Ёдгор Файзов: «Соли 2018 соли таҳкими волоияти қонун дар Бадахшон буд»

ХУҶАНД. 1548 медали варзишгарон дар як сол

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Созишномаи сулҳ – мавзӯи асосии мулоқоти Путин ва Абэ хоҳад шуд

Савдои хориҷии Чин соли 2018 натиҷаи рекордӣ нишон дод

Дар Алмаато гурӯҳи хориҷиёни террорист боздошт шуд

То соли 2024 аҳолии Қирғизистон бо оби ошомиданӣ пурра таъмин мешавад

10.01.2019


Дар Саразм осорхона ва меҳмонхонаи замонавӣ бунёд мешаванд

Вохӯрии Парвиз Давлатзода бо Владимир Норов

Ҷаласаи Шӯрои кор бо ҷавонон

“ГАНҶИ СУХАН” – маҳфили адибпарвар

РӮШОН. Ифтитоҳи маркази дуошёнаи савдо

Муҳаммад Салоҳ – беҳтарин футболбози Африқо

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Самарқанд мизбони нахустмулоқоти «Ҳиндустон – Осиёи Марказӣ»

Баргардондани 47 шаҳрванди Қазоқистон аз Сурия

Остона ба гузарондани Ҳамоиши ҷаҳонии туризми шаҳрӣ омодагӣ мегирад

Дар Беларус бори нахуст ҳукми қатл содир шуд

09.01.2019


Таҷлили 110 - солагии аллома Бобоҷон Ғафуров


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед