logo

ҳуқуқ

ҲУҚУҚИ ОЗОДӢ ВА ВАЗИФАҲОИ ИНСОНУ ШАҲРВАНД

Хайриддин АСЛОНОВ,
муфаттиши калони Раёсати тафтиши парвандаҳои ҷиноятии махсусан муҳими
Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
мушовири адлияи дараҷаи 1

Яке аз падидаҳои муҳими ҳуқуқи конститутсионӣ, ин ҳуқуқи озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд буда, танзим, ҳифз ва кафолати онҳо вазифаи асосии давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ мебошад. Алоқамандии инсон ва шаҳрванд бо ҷомеа ва давлат мазмуни диалектӣ дошта, ҷомеа бе шахс ва давлат бе ҷомеа вуҷуд дошта наметавонад. Давлат ҳамчун шакли ташкилоти сиёсии ҷомеа олоти асосии ба амал бароварандаи мақсаду вазифаҳои муҳимтарини он маҳсуб мегардад.
Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон аз номи халқ озодӣ ва ҳуқуқи шахсро муқаддас мешуморад. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро эътироф, риоя ва ҳифз намудани давлат ҳамчун яке аз сохтори конситутсионии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Дар ин замина боби дуюми Коститутсия ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрвандро муқаррар намудааст, ки он дар соҳаҳои ҳаёти иҷтимоию иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ барои рушди ҷомеаи муосир аҳамияти вижа дорад.
Мақоми ҳуқуқии шахс бо меъёрҳои гуногуни соҳаҳои ҳуқуқ, аз ҷумла ҳуқуқи конститутсионӣ муайян карда мешавад. Вале, агар баъзе соҳаҳои ҳуқуқ вазъи ҳуқуқии шахсро дар самтҳои ҷудогонаи муносибатҳои ҷамъиятӣ мустаҳкам намоянд, Конститутсия, ҳуқуқи конститутсионӣ бошад, мақоми ҳуқуқии шахсро дар тамоми соҳаҳои асосии ҳаёти ҷомеа ва давлат муайян мекунанд.
 Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон муносибатҳои муҳимтарини байни шахс ва давлат, аз ҷумла муносибатҳои субъектҳои баробарҳуқуқро танзим менамояд. Аз ин ҷиҳат зарур аст, муайян намоем, ки дар кадом асос ва аз рӯи кадом хусусиятҳо ин ё он ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд хусусияти конститутсионӣ пайдо мекунанд. Тафовути асосии ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои конститутсионӣ ё ҳуқуқу озодиҳои сершумори ғайриасосии инсон ва шаҳрванд дар чӣ зоҳир мегардад?
Пеш аз ҳама ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд муқаддастарин арзиш ба шумор мераванд. Эъломияи умумии ҳуқуқи башар санади олиест, ки дар он муқаддасоти ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳамчун омили асосии муайян намудани вазъи ҳуқуқию сиёсии шахс муқаррар шуда, дар он омадааст, ки: «Ҳамаи одамон дар дунё озод меоянд ва аз лиҳози манзалат ба ҳуқуқ бо ҳам баробаранд». Конститутсия, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи шаҳрвандии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва дигар санадҳо асосан меъёрҳои ин эъломияро нисбат ба ҳуқуқу озодиҳои асосӣ инъикос менамоянд.
Дар моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудааст, ки: «Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд». Ин муқаррароти Конститутсия, ки ба меъёрҳои Эъломияи умумии ҳуқуқи башар мутобиқ аст, давлатро вазифадор мекунад, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Ба Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ 22 июни соли 2003 тағйиру иловаҳо ворид гардиданд, зикр шудааст: «Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои он арзиши олӣ мебошанд». Ин меъёрҳо яке аз асосҳои сохтори конститутсионӣ дониста шудаанд ва нишондиҳандаи муҳимтарини моҳияти демократии давлат мебошанд. Аз ин рӯ, ин меъёрҳо бекорнашаванда ва тағйирнопазиранд. Аксари ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд хислати сарчашмавӣ дошта, бештари онҳо ба шахс ва айёми тавлид таалуқ доранд ва мусодирнашаванда мебошанд.
Ҳамзамон, барои истифодаи баъзе ҳуқуқу озодиҳо ва вазифаҳои асосӣ сину сол, маълумот, аҳволи саломатӣ, ҷинс низ аҳмият дорад. Масалан, барои интихоб гардидан ба мансаби Президенти ҷумҳурӣ синну соли шаҳрванд бояд аз 35 кам набошад, дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон на камтар аз 10 соли охир истиқомат дошта бошад ва забони давлатиро донад.
Муқаррар кардани ҳуқуқи ҳар кас ба меҳнат, моликият ва кафолати онҳо асоси фаъолияти соҳибкории одамон буда, муҳити иқтисодии давлатро муайян месозад, ҳар як ҳуқуқу озодӣ ва вазифаи асосии инсон ва шаҳрванд ба ин ё он самти фаъолияти давлат алоқамандӣ дорад. Татбиқи ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд барои қонеъ гардондани эҳтиёҷоти онҳо ва иҷрои вазифаҳои давлатӣ зарур аст. Хусусияти хоси ҳуқуқи озодӣ ва вазифаҳои асосии конститутсионӣ вазъи ҳуқуқии шахс буда, заминаи ҳамаи ҳуқуқҳое мебошад, ки дигар соҳаҳои ҳуқуқиро ба танзим медарорад. Масалан, ҳамаи ҳуқуқҳои молумулкии инсон ва тартиби меросгузории он, ки ҳуқуқи гражданӣ ба танзим медарорад, дар заминаи ҳуқуқи конститутсионии ҳар кас ба моликият ва ба мерос мондани он ҳуқуқ дорад ва амал мекунад. Ҳуқуқи оилавӣ дар асоси меъёри конститутсионӣ эътироф кардани оила аз тарафи давлат ба сифати асосии ҷомеа ва таҳти ҳимояи давлат қарор гирифтани модару кӯдак вуҷуд дорад ва инкишоф меёбад.
Мувофиқи мазмун ва аҳамияти худ ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии таъинотӣ ҳамаи ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои ғайриасосиро дар тамоми самтҳои асосии ҳаёт муайян мекунад. Аз ин рӯ, дар шарҳи вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии онҳо хислати муайянкунанда доранд. Ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосӣ нисбат ба ҳар як инсон ва шаҳрванд муқаррар карда мешаванд.
Бояд гуфт, ки ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии шаҳрванди Тоҷикистон бо иродаи шаҳрванд ба даст намеояд ва аз даст намеравад. Онҳо ба ӯ дар асоси шаҳрвандӣ тааллуқ доранд ва аз вазъи ҳуқуқии вай ҷудонопазир буда, танҳо якҷоя бо аз даст додани шаҳрвандӣ қатъ мегарданд.
Ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосӣ бо тарзи амалӣ гардидан фарқ мекунанд. Ҳамаи дигар ҳуқуқу вазифаҳо ба шахс ва шаҳрванд дар рафти амалӣ гардидани ҳуқуқдории ӯ ба воситаи иштирок кардан дар муносибати ҳуқуқӣ муайян ва дастрас шуда метавонанд. Ҳуқуқу вазифаҳои асосӣ ҳар гуна муносибатҳои ҳуқуқӣ дар соҳаи муайян, ҳуқуқи доимӣ, ҷудонопазирии ҳар як иштирокчии муносибатҳои ҳуқуқӣ мебошанд. Онҳо ба шахс, сарфи назар аз амалӣ гардондан ё нагардондан, доимӣ тааллуқ доранд.
Ҳамин тариқ, хусусиятҳои дар боло овардашуда аз ҳуқуқу  вазифаҳои ғайриконститутсионӣ фарқ доштани онҳоро нишон медиҳанд. Моҳият ва мазмун, низом ва кафолатҳои ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бо моҳияти демократии давлат зич алоқаманд буда, танҳо дар заминаи муассисаҳои демократии ҷомеа татбиқи онҳо имконпазир мегардад.
Ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои инсон ва шаҳрванд мувофиқи талаботи сохти нави ҷамъиятӣ дар мадди аввал истода, эътироф, риоя ва ҳифз намудани онҳо яке аз воситаҳои пешравию пойдории давлат ва ҷомеа мебошад.
 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 12.06.2014    №: 111    Мутолиа карданд: 1595

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед