logo

иҷтимоиёт

ЛАВҲИ МАЗОРИ ХОРУ ЗОР

ва ё ашки  надомати Фузайл Махсум

Зимни сафари хидматӣ ба шаҳраки ободу зебои Ғарм ба дафтари Бунёди миллии иҷтимоии маблағгузории Тоҷикистон дар минтақаи Рашт ворид шудем. Бо Расулҷон Қандови муҳандис ва Мирзодавлат Шарифови ҷомеашинос, ки кормандони ҳамин бунёданд, роҳ сӯи деҳаи Зарафшони ноҳияи Тоҷикобод гирифтем, то рафти  корҳои сохтмони бинои мактаби нави замонавиро бинем.
Ҳангоми ба деҳаи Нимич наздик шудан Расулҷон ба боғи тарафи рост ишора карда гуфт, ки дар он ҷо лавҳи мазори аввалин муаллимон, ки соли 1929 Фузайл Махсум қатлашон кардааст, воқеъ гардидааст. Аз ронанда хоҳиш кардем, ки лаҳзае таваққуф намояд, то он ҷойро зиёрат намоем. Мазори қурбониён ҳоли зор дошт. Лавҳи мазор ба чашм намерасид ва ягон навиштаҷоте набуд. Сангу бетонҳои мақбара ва роҳрави он аз ҳам рехта, ҳолати ҳузнангез дошт. Аён буд, ки ин мавзеъ солҳо боз таъмиру тармим наёфта, ба гӯшаи фаромӯшӣ афтодааст.
Бо хоҳиши мо Расулҷону Мирзодавлат, ки зодагони ҳамин минтақаанд, аз таърихи ин мазор қисса карданд:
- Соли 1929 Фузайл Махсуму ҳамроҳони хуношомаш, ки шуморашон хеле зиёд буд, дар қатори чанд аскари сурх кормандони ҳукумати нав ва муаллимонро дар ҳамин ҷо ба муҳосира гирифтанд. Вақте босмачиён аз паси харсангҳо ва хамгашти  теппаҳо сарозер мешуданд, аскарон охирин тирҳои худро ба тарафи онҳо холӣ карданд.Чун дигар садои тир набаромад, ҳамлагарон ҳалқаи муҳосираро торафт танг карданд. Аскарон, ки ба ҷуз сарнайзаи камонҳо силоҳи дигар надоштанд, тоб наоварданд. Босмачиёни бераҳму шафқат баъзеро паронданду дигаронро аз дами шамшер гузаронданд. Фузайлу наздиконаш кормандони ҳукумату муаллимонро ончунон латукӯб карданд, ки садои ҷонхароши онҳо дили сангро ҳам об мекард, вале бар дили Фузайлу ҳамроҳонаш асаре надошт. Онҳо аввалин муаллимаҳо дар Ҳоит – Марямбӣ, Сайрамбӣ ва Оламбиро, ки дар мактабҳои нав ба фарзандони камбағал хату савод ва донишу маърифат меомӯзонданд, ба дор кашиданд…
Аз ҳамон рӯз ин ҷониб барои мардум ин як макони муқаддас буд. Ҳатто мактаббачагони навхат дар ҳамин ҷо савганд хӯрда, ба сафи пионерӣ қабул мешуданд. Даҳсолаҳо тамоми мардуми минтақа ин маконро муқаддас медонистанд ва хотираи аввалин омӯзгорони шӯравиро пос медоштанд.
Ҷойи таассуф аст, ки имрӯз дар замони гулгулшукуфии Тоҷикистони азиз, як гӯшаи таърихии ин сарзамин чунин ҳоли зор дошта бошад. Мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатӣ бояд ба ин масъала таваҷҷуҳ зоҳир намояд ва барои таъмиру тармим ва ободу зебо кардани он чораҳои муассир андешад. Зеро ин макон рамзи муборизаи илму маърифат бар ҷаҳолату торикиву нодонист, ки дар ҳеҷ давру замон аҳамияти худро гум намекунад.
Беҳуда намегӯянд, ки таърих сабақомӯз аст.  Агар имрӯз ҳам ҷавонони гумроҳ илму маърифату дониш медоштанд, ҳеҷ гоҳ чун Фузайл Махсум ба гурӯҳҳои ифротгаро шомил намегардиданд. Ва ё баъзе муллосуратон агар худотарс мебуданду илму маърифати динӣ медоштанд, ҳеҷ гоҳ худро авлиёву Маҳдии охирзамон эълон намекарданд. Ҳамчунин, муридону чанде аз мардуми нодон агар сари мӯе маърифат медоштанд ё аз моҳияти дини ислом хабардор мебуданд, ҳеҷ гоҳ оби таҳорати «пир» - и худро намеошомиданд ва духтарони ноболиғи худро ба ӯ туҳфа намекарданд.
Оре, аз таърих бояд сабақ гирифт ва гузаштаро набояд фаромӯш кард.
Бинобар ҳамин, аз аҳамият холӣ нест, ки лаҳзае ба таърихи барқароршавии ҳукумати шӯравӣ дар ин минтақа ва тақдири минбаъдаи Фузайл Махсум баргардем.
Баъди сарнагун шудани аморати Бухоро амир Олимхон моҳи сентябри соли 1920 ба Душанбе фирор кард. Моҳи феврали соли 1921 отрядҳои Армияи Сурх ба Душанбе дохил шуданд ва ҳокимияти болшевикон барпо гашт. Амир бо ғаниматҳои зиёде тавассути Кӯлоб ба хоки Афғонистон гузашт.
Дере нагузашта бо таъсири амир Олимхон дар водиҳои Қаротегину Дарвоз дастаҳои Фузайл Махсум, Эшони Султон ва Кӯри Шермат фаъол шудан гирифтанд. Бародарон эшони Султону  Сулаймон, ки ҳамчун олимони дин миёни мардум эътибори калон доштанд, ба доми Иброҳимбек афтида, ба муқобили Фузайл Махсум шӯриданд. Иброҳимбек ба онҳо дастур дод, ки Фузайл Махсум арзиши ҳукумати Ғарму Қаротегинро надорад, ӯро аз байн бардореду ин водиро ба итоати худ дароред.
Ҷосуси Фузайл суханони Иброҳимбекро бе каму кост ба ӯ расонд. Соли 1921 аскарони сурх дастаи 700 нафараи эшони Султону Сулаймонро торумор карданд ва он ду бародар ба деҳаи Ёзганд паноҳ бурданд. Фузайл Махсум, ки пайти мувофиқ мепоид, ба он деҳа ҳамла оварду бародарон Султону Сулаймонро ба дор овехт ва худро ҳокими Қаротегину Дарвоз эълон кард. Экспедитсияи ҳарбии Қаротегин 29 августи соли 1923 маркази Ғармро, ки қароргоҳи Фузайл Махсум буд, озод намуд. Фузайл, ки ба тарафи Балҷувон фирор дошт, дар даромадгоҳи он ба ҳамлаи ногаҳонии аскарони сурх дучор шуд ва сарбозонашро аз даст дод. Дар ин задухӯрд Фузайл ярадор шуда, бо бародараш Садод ба Афғонистон гурехт.
Дар замони барқароршавии ҳокимияти шӯравӣ дар Қаротегин Фузайл Махсум бо иғвои Иброҳимбек ва амири гуреза боз аз Афғонистон ба Қаротегин лашкар кашид. Дастаи Фузайл Махсум аз 16 то 20 апрели соли 1929 манотиқи Қалъаи Хумб, Тавилдара, Қалъаи Лаби Об, Ҷиргатол ва Ҳоитро ишғол намуда, сохторҳои шӯравиро аз байн бурд.
Қатли муаллимаҳои Ҳоит, фаъолони ҳизби шӯравӣ, тороҷи моликияти давлатӣ ва қасди ишғоли маркази вилоят – Ғарм ҳукумати навро ба андешидани чораҳои фаврии ҷангӣ водор сохт. Баробари ба Ғарм ворид шудани дастаи Фузайл,неруҳои ҳавоӣ аз Душанбе ба ин ҷо расиданд. Бояд гуфт, ки дар таърихи Ҳукумати Шӯравӣ аввалин маротиба тавассути пулемёт аз ҳавопаймоҳои низомӣ босмачиёнро торумор карданд. Парвози ҳавопаймову садои пулемётҳо дар дили сарбозони Фузайл чунон воҳимае андохт, ки онҳо гӯё ба замин часпида буданд. Ба худи Фузайл боз муяссар шуд, ки ба Афғонистон фирор намояд. Аз ҳаёти минбаъдаи ӯ дар тӯли даҳсолаҳо хабаре набуд, гумон мерафт, ки дар Афғонистон вафот кардааст.
Бо гузашти солҳо Додихудо Раҳматов, ки солҳои тӯлонӣ вазифаи котиби дуюми ҳизби коммунисти шаҳри Норакро ба уҳда дошт, дар як вохӯрӣ ба ин саҳифаи торики таърих рӯшанӣ андохт.
Қисса ин аст, ки соли 1984 гурӯҳи сайёҳони тоҷик зери роҳбарии Додихудо Раҳматов, раиси Шӯрои ҷумҳуриявӣ оид ба туризм, ба Ҳиндустон сафар мекунанд. Сайёҳон пас аз тамошои шаҳри Агра (Акбаробод) ба зиёрати Тоҷмаҳал мераванд. Ҳангоми тамошо ба онҳо мӯйсафеде, ки дар тан яктаҳи хушдӯхте дошт, наздик омада, салом медиҳад. Додихудову ҳамраҳонаш шод шуданд, ки дар ин кишвари афсонавӣ бо ҳамзабони худ вохӯрданд. Мӯйсафед пас аз пурсупоси маъмулӣ дар бораи Душанбеву Ғарм, Қалъаи Лабиоб мепурсад. Додихудо ба ӯ дар бораи ободиву рушди ин минтақа нақл карда, аз ҷумла мегӯяд, ки худ зодаи деҳаи Чилдараи Тавилдара мебошад.
Мӯйсафед бо шунидани номи Тавилдара таконе хӯрда, авзояш дигаргун мешавад. Саросема, вале бо садои пасту гиряолуд мепурсад, ки оё мардум Фузайл Махсумро дар ёд доранд? Дар бораи ӯ чиҳо медонанду чӣ мегӯянд?
Додихудо нақл кард, ки Фузайл Махсумро насли нав ҳамчун «босмачӣ ва душмани ҳукумати шӯравӣ» медонанд. Мо ҳам медонем, ки ӯ соли 1929 ба Афғонистон гурехт ва дигар дар борааш маълумоти аниқе нест.
-Чаро аз Фузайл Махсум ёд кардед? Магар ӯро мешинохтед?- мепурсанд Додихудову ҳамроҳонаш аз ҳамсуҳбаташон.
Мӯйсафед  сарашро хам карда, бо овози ларзон посух медиҳад:
-Фузайл Махсум зинда аст…
- Чӣ хел, дар куҷо?- якбора лол монда мепурсанд Додихудову ҳамроҳонаш.
-Дар Ҳиндустон, дар рӯ ба рӯятон Фузайл Махсум истодааст…
Баъд ӯ нақл мекунад, ки соли 50 - ум аз Афғонистон ба Ҳиндустон сафар кардаву ҳоло домуллоимоми яке аз масҷидҳои мусулмонии Агра мебошад. Дар масҷиде, ки эрониву афғон ва тоҷикон кам нестанд...
Додихудову ёронаш дар ҳолати бехудӣ қарор гирифтанд. Фузайл Махсумро дар рӯ ба рӯи худ дида, боварашон намеомад. Ҳатто чӣ кор карданашонро намедонистанд, вақте медиданд, ки аз чашмони Фузайл Махсум ашк мерезад, ашки надомат ва ҳасрату пушаймонӣ…
Оре, таърих сабақомӯз аст ва бояд дар замони пур аз тазоди имрӯза ҳар фарди ҷомеаи тозаистиқлоли мо аз саргузашти Фузайл Махсум барин ашхоси гумроҳ сабақ омӯзад, то аз ноогоҳӣ даст ба худсӯзӣ назанад. Ватандӯсту худшинос бошем, ба қадри озодиву ободӣ бирасем, ба осоиштагие, ки дорем арҷ гузорем  ва  агар  дар  ободонии ин сарзамини аҷдодӣ саҳме дошта наметавонем, монеа эҷод накунем ва зиён нарасонем. То ояндагон барои аъмоли нангинамон моро чун Фузайл Махсум душмани халқ нагӯянду тавҳинамон накунанд.

Мунаввари САФАР,
Душанбе - Рашт - Душанбе


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 26.06.2015    №: 131    Мутолиа карданд: 1058

19.08.2019


Баррасии асосноккунии техникиву иқтисодии роҳи Қалъаи Хумб – Ванҷ

Баргузории ҳамоиши "Ҷавонони эҷодкор – парчамбардорони миллат ва пайравони Пешвои миллат"

15.08.2019


Муносибатҳои Ҳиндустон ва ҶМЧ бояд суботи ҷаҳонро таъмин созанд

Дар Япония бар асари гармии ҳаво наздики 13 ҳазор кас бистарӣ шуд

Мулоқоти сарони Россия, Эрон ва Туркия моҳи сентябр доир мешавад

Ҷаҳон дар як сатр

05.08.2019


Ҷаҳон дар як сатр

01.08.2019


Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Кан Ҷе - квон

Масоили муҳоҷират матраҳ гардид

Фестивали яхмос ва обҳои ташнагишикан дар Душанбе

АКАДЕМИЯИ ИЛМҲО. Аз таъсиси маркази тарҷума то ҷашни Саразм

64 дарсади зарари молиявӣ барқарор шуд

ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА. Корҳои ободонӣ вусъат мегиранд

ҲИСОР. Саноатикунонӣ дар мадди аввал

ФАЙЗОБОД. Афзоиши истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ

НОҲИЯИ РӮДАКӢ. Саноат рӯ ба беҳбудӣ дорад

ДДТТ. Нуфузи байналмилалӣ меафзояд

Ҷаҳон дар як сатр

30.07.2019


Фестивали тобистонаи Душанбе доир мешавад

Мулоқоти Шодихон Ҷамшед бо Хуанг Деҳаи

Соҳибкорони ватанию хориҷӣ дар Бадахшон ҷамъ меоянд

БЕҲСОЗИИ ТАЪМИНОТ БО ОБ. Барои он зиёда аз 27 миллион ҷудо гардид

ШАҲРИНАВ. 160 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

Трамп то интихоботи соли 2020 артишашро аз Афғонистон бароварданист

Душанбе 80 шаҳрванди Афғонистонро, ки дар Тоҷикистон ҳукм гирифтааст, ба Кобул истирдод намуд

Ҷаҳон дар як сатр

29.07.2019


ҲИФЗИ ИҶТИМОӢ. Як нишасти муҳим

ДУШАНБЕ. Рушди саноат дар мадди аввал

ХАТЛОН. Таъсиси 31 корхона дар 6 моҳ

МАРКАЗИ ТАДҚИҚОТИ СТРАТЕГӢ. Ҳамкориҳо самар медиҳанд

"ТОҶИК ЭЙР". Парвозҳо аз нав шурӯъ гаштанд

Таъсиси 26 ширкати сайёҳӣ дар ним сол

ДДК. Шумораи омӯзгорони унвондор меафзояд

Ҷаҳон дар як сатр


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед