logo

фарҳанг

100 РАЗВЕДКАЧӢ ЛОУРЕНСИ АРАБ

Яке аз шахсиятҳои дурахшон ва романтикӣ дар таърихи разведка сэр Томас Эдвард Лоуренс ба ҳисоб меравад. Вай нисбат ба занон ва пул бетарафу лоқайд буду танҳо худро дӯст медошт ва ба Британияи Кабир содиқона хизмат мекард. Ӯ дар бораи худ гуфтааст: «Ман ба пиёдагарде шабоҳат дорам, ки дар шоҳроҳи нақлиётӣ бо як чусту чолокӣ печхӯрон аз байни мошинҳои зиёди босуръат даванда мегузарам». Аз ҳаёти ӯ романҳои зиёд ва филмҳои бешумори моҷароӣ офаридаанд, ки дар онҳо ҳодисаҳои бофта бо воқеаҳои ҳақиқӣ ба ҳам печидаанд. Аммо ҳақиқат дар зери пардаи торики бофтаҳо монда бошад ҳам, кофӣ буд, ки ин шахсиятро ба қаҳрамони филмҳои моҷароҷӯй табдил диҳад.
Вай 16 августи соли 1888 дар оилаи миёнаҳоли англоирландӣ чашм ба олами ҳастӣ кушодааст. Дар Оксфорд мактаби миёна ва ҳам донишгоҳро хатм намудааст. Мактабро, ба гуфти худаш, «бо тамоми ҳиссиёт чашми дидан надоштааст», зеро ки ӯро аз хондани китобҳои дӯстдоштааш дар бораи юришҳои салибдорон ва бостоншиносӣ боз медоштааст. Ин ду фанро вай пурра медонист ва ҳамаи он чиро ки ба Шарқи Наздик – ҷойи ҳуҷуми салибдорон ва макони иншооти бостоншиносӣ дахл доштанд, барояш ошно буданд.
Дар соли 1910 Лоуренс, ки аллакай агенти разведкаи Англия буд, дар Арабистони Шарқӣ маъво гирифт. Вай ҳаёти маишӣ, урфу одат ва анъанаҳои арабҳо, дин ва забони арабиро ба таври комил омӯхт, ҳамаи лаҳҷаҳои қабилаҳои бадавиро медонист. Дар нимҷазираи Арабистон ягон маҳал ва ё воҳа намонда буд, ки қадами вай нарасида бошад. Бо ҳамаи шайхҳои араб муносибати «дӯстона» дошт, албатта, «дӯстона» гуфтан душвор, зеро дар паси ин манфиат меистоду Лоуренс ҳамаи тарафҳои зӯру заифи пешвоёни қабилаҳои арабро дониста гирифт. Акнун медонист, ки кадом шайхро бо чӣ ба тарафи худ кашидан мумкин аст.
Вақте ки Ҷанги якуми ҷаҳон сар шуд, Лоуренс корманди разведкаи бритонӣ, аниқаш МИ-4 ё Бюрои арабӣ буду ба рафти рушдёбии ҳаракати миллӣ - озодихоҳии арабҳо дар сарҳади империяи туркҳои усмонӣ назорат мекард.
Гап дар сари он аст, ки ҳамаи заминҳои араб ва мардумонаш зери ҳукмронии Туркия буданд. Бо оғози Ҷанги якуми ҷаҳон империяи Британия ба ин сӯ чанг зад. Вале бо артиши амалкунандаи туркҳо ҷангидан барои англисҳо дар биёбонҳои беҳудуд кори мушкил буду бефоида. Аз ин рӯ, гурӯҳҳои хурди зудамал зарур буданд, ки ба ҳаёти биёбони беодаму беоб ва душворгузар одат карда бошанд ва озодона дар ақибгоҳи душман ба фаъолияти диверсионӣ машғул гарданд. Ба ғайр аз ин, чунин амал имкон фароҳам меовард, ки бо дасти бегона бо туркҳо ҷангида, неруҳои худиро дар дигар ҷабҳаҳо нигоҳ дорӣ.
Дар ин вақт миллатгароёни араб низ бар зидди туркҳо ба мубориза бархостанд. Дар ҷануби нимҷазираи Арабистон Абдулазиз ибни Сауд, пешвои мазҳаби ваҳҳобиён ва душмани қаттоли ҳошимиён, парчами сабзи шӯришро баланд афрохт. Сарвари сиёсию динии қабилаи ҳошимиён шайхи Макка Ҳусайн ибни Алӣ, ки дар соли 1916 шоҳи Ҳиҷоз эълон шуда буд, ба ҳисоб мерафт.
Тарафи киро бояд гирифт, Ибни Сауд ё Ҳусайнро? Ваҳҳобиҳо ё ҳошимиҳоро?
Томас Эдвард Лоуренс ба боварии яке аз фарзандони Ҳусайн амир Файсали ҷасуру боирода, ки мехост бар зидди туркҳо артиши пурзӯр созмон диҳад, даромад. Аммо дар он замон созмон додани артиши бузург ғайриимкон ва ба англисҳо низ зарур набуд.  Гурӯҳҳои хурди зудамал лозим меомаданд, ки ба мисли галаи гургҳо ба хирс – артиши лаванди турк - аз чор тараф дарафтанду газанд расонанд.
Ба ташкил кардани чунин қувваҳои «паррон»-и шӯришгарон Томас Лоуренс машғул гашт. Малламӯйи кабудчашм буду ҳеҷ ба араб монандӣ надошт. Вале дар либоси або, бо чеҳраи нимпӯшидаю офтобзада ва гап задан бо лаҳҷаҳои арабӣ, ӯро ба бодиянишин монанд карда буданд. Иродаи қавӣ, майл ба моҷарову макру ҳилаву фитнагарӣ, хушомадзанӣ, шуҳратпарастӣ ва кӯшиш барои ба мақсад расидан ба ӯ имкон доданд, ки дар ҳар гуна ҷомеа пешво шавад. Вай соҳиби пули калон ҳам буд, ки разведкаи бритонӣ таъмин менамуд. Бо арабҳо, ба қавле, аз як коса ғизо мехӯрд, дар як шароит мехобид. Гоҳо Лоуренс шомро бо як шайх мегузаронду сипас савори уштур тамоми шаб мегашту субҳидам бо шайхи дигар вомехӯрд. Бо онҳо суҳбат кардан он қадар осон ҳам набуд.
Дар дастурамали худ, ки онро «27 мақола» ном ниҳодааст, навиштааст:
«Боварии пешворо ба даст оред ва нигоҳ доред. Агар тавонед, обрӯйи ӯро дар байни ҳамқабилаҳояш аз ҳисоби худ баланд бардоред. Ҳеҷ гоҳ нақшаҳои пешниҳоднамудаи ӯро рад ва торумор накунед. Ҳама вақт тасдиқ намоед ва таъриф карда истода оҳиста-оҳиста иловаҳои худро ворид созед, ки вай пай набарад ва нақшаи тамоман тағйирхӯрда ва ё нав ва ҳам фикри шуморо фикри худ гумон намояд. Албатта, душвор аст бадавиро кор фармудан, аммо шумо сабур бошед, ба онҳо роҳбарӣ кардан осон мешавад. Чӣ қадаре ки дахолати шумо ба назар ноаён монад, ҳамон андоза таъсири шумо бештар мегардад. Бадавиҳо бо як завқи беандоза аз пайи иҷрои маслиҳати шумо мешаванд, ҳатто дарк намесозанд, ки шумо ё ягон нафари дигар аз амали онҳо бохабар аст».
Дар ёддоштҳояш Лоуренс худро ҳамчун тарафдори муборизаи миллӣ-озодихоҳии арабҳо ба қалам медиҳад. Дар ҳақиқат бошад, ӯро танҳо манфиатҳои Британияи Кабир ба ташвиш меовард, ки мехост мустамликаҳои зиёдтар дошта бошад. Магар англисеро, ки дар рӯҳияи анъанаҳои бритонии «Кишвари ман ин ватани ман аст, хоҳ хуб бошаду хоҳ бад, вале ватани ман аст!» тарбия гирифтааст, сарзаниш кардан метавон?
Моҳирона, боодобона ва исроркорона амал намуда, Лоуренс ба шахси бовариноки Ҳусайн ва писари ӯ Файсал, ки роҳбари қабилаҳои бешумор буданд, табдил ёфт. Вай ба онҳо шиор партофт: «Иттиҳоди арабҳо баҳри мубориза бо туркҳост». Зери ин шиор шӯриш бархост ва қисмҳои қобили ҷанг ташкил ва бо яроқи англисӣ муҷаҳҳаз гаштанд. Дар амал ба шӯриш Лоуренс роҳбарӣ мекард, ки рутбаи полковники разведкаи Англия дошта, бо лақаби «Лоуренси араб» машҳур буд. Туркҳо сари ӯро бист ҳазор фунт стерлинг нарх гузошта буданд. Дастаҳои Файсал - Лоуренс бо усули партизанӣ пайваста ҳуҷум оварда ба артиши туркҳо талафоти гарон мерасонданд. Моҳи июли соли 1917 онҳо бандари Акабаро ба даст оварданд. Моҳи сентябри соли 1918 Лоуренс бо дастаи хурди уштурсавори арабҳо ба Димишқ зада даромад. 
Дар ҷамъбасти Ҷанги якуми ҷаҳон, аз ҷумла ба шарофати кӯшишҳои Лоуренс, Британияи Кабир ба мустамликаҳои нав: Ироқ, Фаластин, чоҳҳои нафту пойгоҳҳои ҳарбии баҳриро дар Хайф соҳиб гашт ва ҳукмрониашро дар нимҷазираи Арабистон устувор намуд. Аммо зери фишори Франсия англисҳо артиши худро аз Сурия бароварданд, франсузҳо Димишқро ғасб карда, арабҳоро аз Фаластин ронданд. Ибни Сауд, «дӯст»-и Сент-Ҷон Филби, соли 1924 «дӯст»-и Лоуренс Ҳусайнро аз Макка ронда, асосгузори Арабистони Саудӣ шуд.
Дар соли 1921 бо пешниҳоди Уинстон Черчил, вазири Англия оид ба кишварҳои мустамлика, Лоуренс мушовири ӯ оид ба Шарқи Миёна таъйин гашт. Бо кӯшиши вай Файсал шоҳи Ироқ шуд. Сипас бо супориши разведкаи англис Лоуренс дар сарҳади Ҳиндустону Афғонистон ба фаъолияти ҷосусӣ пардохт…


Қурбон МАДАЛИЕВ,
«Ҷумҳурият»,
тарҷума аз русӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 28.11.15    №: 238    Мутолиа карданд: 665

25.09.2018


Тавсеаи равобити байнипарлумонии Тоҷикистону Корея

Баргузории ҷамъомад оид ба пешгирии ҷинояткорӣ

Анҷоми марҳилаи якуми амалиёти «Кӯкнор-2018»

Гутерриш ба муборизаи фаъолтар алайҳи маводи мухаддир даъват сохт

Теъдоди қурбониёни садамаи киштӣ дар Танзания ба 225 нафар расид

Сеул барои дучандсозии теъдоди сайёҳон $640 миллион харҷ карданист

Фаронса қатораи дуошёнаи тезгард месозад

Ҷаҳон дар як сатр

Ҷом насиби кӣ мешавад?

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед