logo

фарҳанг

ДИҚҚАТ, НУСХАҲОИ ХАТТӢ КИТОБҲОИ ОММАВӢ НЕСТАНД

Ҳукумати Тоҷикистони шӯравӣ  дар соли 1953 «Дар бораи ҷамъоварии осори хаттӣ» фармон содир намуд ва дар зимни он таъкид шуд, ки ҳамаи осори хаттие, ки ҳанӯз аз солҳои 30 - юми асри ХХ дар китобхонаи ба номи Фирдавсӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба ихтиёри Академияи илмҳои Тоҷикистон супурда шаванд. Албатта, ин фармон саривақтӣ буд ва дар як маркази илмӣ нигоҳ доштани ҳамаи нусхаҳои хаттии мавҷуда масъалаи зарурӣ шумурда шуд, зеро бо ин тадбир нусхаҳои хаттӣ аз хароб шудан ва ё нобуд гардидан эмин монданд.

Қобили қайд аст, ки  дар ҳоли ҳозир нусхаҳои хаттӣ аз тарафи Китобхонаи миллии Тоҷикистон ва Осорхонаи миллӣ харида мешаванд, ки аз тарафи вазорати фарҳанг маблағгузорӣ мешаванд.
Бояд одилона қазоват намуд, ки нусхаҳои хаттӣ, китобҳои оммавӣ набуда, фақат аз тарафи донишмандони соҳаи матншиносӣ ва нусхашиносӣ мавриди таҳқиқ қарор гиранд, зеро баъзан нусхаҳо дар зоти худ ягона мебошанд ва дастраси омма қарор додани онҳо, аз эҳтимол дур нест, ки нобуд шаванд. Китобхонаи миллӣ ва Осорхонаи миллӣ имконоти фанниро барои поксозӣ ва безарар гардондани, нусхаҳои хаттӣ баъди харидан надоранд.
 Ҷамъоварӣ ва нигаҳдории нусхаҳои гаронбаҳои ниёгонамон на фақат ба мақсади аз нобудшавӣ эмин нигоҳ доштан, балки таҳти таҳқиқу баррасии олимон ва донишмандон қарор гирифтани онҳо мебошад, ки дар натиҷаи пажӯҳишу таҳқиқ баъзе саҳифаҳои ҳанӯз норавшани таъриху фарҳанги халқи тоҷик муайян мегардад.
Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттӣ дорои лабораторияи муҷаҳҳази замонавӣ буда, поксозӣ ва безараргардонии нусхаҳоро таъмин менамояд. Бояд таъкид кард, ки ҳамаи китобҳои тозахаридоришуда ниёз ба поксозӣ ва безарар гардондан аз гарду хоки садсолаҳо ва муриёна (кирми коғаз) доранд. Чунин имконият фақат дар ганҷинаи дастнависҳои Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мавҷуд аст.
Дар ҳоли ҳозир Ганҷинаи дастнависҳои Академияи илмҳои ҷумҳурӣ дорои 5800 ҷилд нусхаи хаттӣ мебошад, онҳо ба миқдори 30 ҳазор номгӯй асарҳоро дар бар мегиранд. Аз ин ҷумла, фақат дастнависҳои ба забони тоҷикӣ - форсӣ навишташуда ба миқдори зиёда аз 25000 ва ба забони арабӣ 4500 номгӯи асар ва боқӣ ба забонҳои туркӣ ва ҳатто нусхаи ягонаи «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ ба забони кипчоқӣ таълифшуда мавҷуд  мебошанд.
Дар китобхона беҳтарин намунаҳои хаттотии хушнависони маъруф, мисли Султоналии Машҳадӣ, Мир Имод, Миралӣ ва дигарон мавҷуд мебошанд.
Ҷуғрофияи таълифи дастнависҳо ва китобати онҳо хеле васеъ мебошад, ки аз маданияти баланди китобдорӣ ва китобнигории мардуми Машриқзамин шаҳодат медиҳад. Ин мероси гаронбаҳо ососан дар Мовароуннаҳр, Хуросон, Эрону Афғонистон, Ҳинду Покистон, Қафқоз, Сариқули Чин ва ҳатто Поволжеи Руссия таълиф ва китобат гардидаанд, ки дар он замон забони форсӣ – тоҷикӣ хеле мураввиҷ буда, дар таҳкими муносибатҳои адабӣ ва маданӣ нақши босазое бозидааст.
Нусхаҳои ганҷинаи мо давраи аз асри ХIII то ХХ - ро дар бар гирифта, мазмуну мундариҷаи онҳо ҳам хеле васеъ буда, тақрибан тамоми соҳаҳои илми ин давараро фарогиранд.
Таҳлилу омӯзиши нусхаҳои мавҷуда нишон медиҳад, ки дар байни ин маҷмӯаи дастнависҳо осори нодир ва хеле қадимию комил мавҷуданд. Қадимтарин нусхаи хаттии ганҷинаи дастнависҳои Академияи илмҳо китоби «Бӯстону-л-орифин» - и Абулайси Самарқандӣ, тарҷумаи тоҷикӣ - форсии «Таърихи Табарӣ» - и Абуалӣ ибн Абулфазли Балъамӣ, «Ат-Тафҳим» - и Абурайҳони Берунӣ, «Кимиёи саодат» - и Муҳаммади Ғаззолӣ, куллиёти Саъдии Шерозӣ мебошанд. Ин навъи дастнависҳо воқеъан нусхаҳои боэътимодтарине мебошанд, ки то ба замони мо ба шакли мукаммал расидаанд.
Дар ганҷинаи мазкур инчунин дастнависҳо аз минтақаҳои дигар ҷамъоварӣ шудаанд, ки дар бораи  онҳо ва муаллифонаш ягон маълумоти дақиқ дар ягон феҳристи машҳури дунё мавҷуд нест. Дар қатори чунин дастнависҳо «Мақомот» - и Шайх Абусаид Абулхайр (таърихи таълиф соли 1403), «Шарҳ ал-муғони» - и Абумуҳаммад Мансур (таърихи таълиф асри XIV), «Маҷмаъ -ул-қасоид» (асри XVI), «Рисолаи кофия» - и Нуриддин Аҳмад ва «Рубоиёти мутафарриқа», Девони ашъори, «Соқинома» ва «Искандарнома» - и Ҳоҷи Ҳусайн ибн Иноят Баззозии Саноӣ ва дигаронро метавонем ном бибарем.
Баъзе нусхаҳо дорои аҳамияти хос мебошанд, зеро дар замони ҳаёти муаллифонаш ва ё каме дертар аз вафоташон китобат шудаанд. Ба таври мисол нусхаи «Нафаҳот ал-унс мин ҳазрат ал - қудс» дар замони ҳаёти Абдурраҳмони Ҷомӣ, нусхаи «Чаҳор девон» ва «Лисон ут-тайр» - и Алишери Навоӣ дар замони дар қайди ҳаёт буданаш, «Иёри дониш» - и Абулфазл Алломӣ, ки баъди панҷ сол аз вафоташ тадвин шудааст, намунаи чунин дастнависҳо мебошанд. Нусхаи беҳтарини «Куллиёт» - и Убайди Зоконӣ бо намунаи беҳтарин ғазалҳои Ҳофизи Шерозӣ дар ҳошияи он баъди 35 соли вафоти шоир китобат шудааст.
Дар Ганҷинаи дастнависҳо нусхаҳои хаттие мавҷуданд, ки то ба замони мо як ё ду нусхаи онҳо расидаанд. Нусхаи  маснавии «Шахриёрнома» - и Усмон Мухтори Ғазнавӣ аз ҷумлаи чунин дастнависҳо мебошад. Нусхаи дуюми ин китоб дар осорхонаи Британия Кабир маҳфуз аст, вале нусхаи мо нисбатан мукаммалтар аз нусхаи британиягӣ мебошад. Нусхаи девони ашъори Сузании Самарқандӣ бо дастнависи худи шоир муқоиса шуда, ихтилофи мавҷуд ислоҳ шудааст.

Қ. ЭЛЧИБЕКОВ,
корманди пешбари
илмии Институти
забон,адабиёт, шарқшиносӣ
ва мероси хаттии АИ ҶТ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.01.2016    №: 10    Мутолиа карданд: 607

18.07.2019


ХАДАМОТИ ЗИДДИИНҲИСОРӢ. Болоравии нархи барқ ба қарзи он марбут аст

Азим Иброҳим Ким Тэ Сонгро ба ҳузур пазируфт

Ба ташкили корхонаҳои муштарак ҳавасмандӣ зоҳир гардид

Ҳамоиши «Ваҳдат – омили ягонагӣ ва суботи ҷомеа» доир шуд

Ҳамкорӣ бо Қатар густариш меёбад

Саридораи геология. 2810 харитаи геологӣ рақамӣ шуд

121 шахси масъул ба ҷавобгарии маъмурӣ кашида шуд

Роҳи нави сесатҳаи Душанбе ба истифода дода мешавад

Президенти Қазоқистон Шӯрои миллии эътимоди ҷомеаро созмон дод

Дар Ӯзбекистон аввалин IT-технопарк бунёд мегардад

Ҷаҳон дар як сатр

17.07.2019


Музокироти ҳайатҳои расмии Тоҷикистон ва Корея

КУМИТАИ МУҲИТИ ЗИСТ. Нигаронӣ аз набудани партовгоҳҳо дар деҳот

ПРОКУРАТУРАИ ГЕНЕРАЛӢ. 5774 гектар қитъаи замин ба ҳолати аввала баргардонда шуд

ИЗЗАТУЛЛО САТТОРӢ: "Истеҳсоли гӯшти мурғ 9 маротиба зиёд мегардад"

ВАЗОРАТИ АДЛИЯ. Хулосаи ҳуқуқӣ ба 1936 лоиҳаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ

ТАЭКВОН – ДО. Муниса медали тилло ба даст овард

Суръати рушди ММД Тоҷикистон миёни кишварҳои ИДМ баландтарин шуд

Тоҷикистон ба сохтмони лӯлаи гази «Осиёи Марказӣ — Чин» шурӯъ мекунад

Дар ҷанубу ғарби Чин аз хушксолӣ 7,4 миллион нафар зарар дид

Ҷаҳон дар як сатр

Нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон – рӯзномаи «Ҷумҳурият» якҷо бо мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Хатлон бахшида ба Ҷашни 30 - солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти унвони «ТОҶИКИСТОН – ХОНАИ УМЕДИ МО» озмун эълон менамояд.

16.07.2019


ХАДАМОТИ АЛОҚА. Корти ID симкорти муштариро ба расмият медарорад

ЭНЕРГЕТИКА. 2,5 миллиард сомонӣ қарзи дебитории "Барқи тоҷик" муаммои ҳалталаб боқӣ мемонад

15.07.2019


Сарвазири Корея ба Тоҷикистон меояд

Баррасии масъалаҳои ҳамгироии САҲА, СҲШ ва ИА дар минтақаи Осиёи Марказӣ

Нахустин шумораи маҷаллаи «Осиё ва Аврупо» аз чоп баромад

ДТТ. Изҳори нигаронӣ аз вазъи бо кор таъмин шудани хатмкардаҳо

ТИБ. 288 номгӯи доруи ғайристандартӣ ошкор шуд

11.07.2019


Шиносоии Қоҳир Расулзода бо сохтмон ва навсозии шоҳроҳи Душанбе – Бохтар

10.07.2019


Нодиртарин "Девон" - и Навоӣ дар Хуҷанд

Бунёди нахустин пойгоҳи ҷаҳонии шабакаи атмосферии Тоҷикистон дар Осиёи Марказӣ

Иттиҳоди Аврупо барои кишварҳои Осиёи Марказӣ 72 миллион евро ҷудо мекунад

Матвиенко: "Дар бозори Россия қариб тамоми об қалбакӣ будааст"


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед