logo

фарҳанг

ДИҚҚАТ, НУСХАҲОИ ХАТТӢ КИТОБҲОИ ОММАВӢ НЕСТАНД

Ҳукумати Тоҷикистони шӯравӣ  дар соли 1953 «Дар бораи ҷамъоварии осори хаттӣ» фармон содир намуд ва дар зимни он таъкид шуд, ки ҳамаи осори хаттие, ки ҳанӯз аз солҳои 30 - юми асри ХХ дар китобхонаи ба номи Фирдавсӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба ихтиёри Академияи илмҳои Тоҷикистон супурда шаванд. Албатта, ин фармон саривақтӣ буд ва дар як маркази илмӣ нигоҳ доштани ҳамаи нусхаҳои хаттии мавҷуда масъалаи зарурӣ шумурда шуд, зеро бо ин тадбир нусхаҳои хаттӣ аз хароб шудан ва ё нобуд гардидан эмин монданд.

Қобили қайд аст, ки  дар ҳоли ҳозир нусхаҳои хаттӣ аз тарафи Китобхонаи миллии Тоҷикистон ва Осорхонаи миллӣ харида мешаванд, ки аз тарафи вазорати фарҳанг маблағгузорӣ мешаванд.
Бояд одилона қазоват намуд, ки нусхаҳои хаттӣ, китобҳои оммавӣ набуда, фақат аз тарафи донишмандони соҳаи матншиносӣ ва нусхашиносӣ мавриди таҳқиқ қарор гиранд, зеро баъзан нусхаҳо дар зоти худ ягона мебошанд ва дастраси омма қарор додани онҳо, аз эҳтимол дур нест, ки нобуд шаванд. Китобхонаи миллӣ ва Осорхонаи миллӣ имконоти фанниро барои поксозӣ ва безарар гардондани, нусхаҳои хаттӣ баъди харидан надоранд.
 Ҷамъоварӣ ва нигаҳдории нусхаҳои гаронбаҳои ниёгонамон на фақат ба мақсади аз нобудшавӣ эмин нигоҳ доштан, балки таҳти таҳқиқу баррасии олимон ва донишмандон қарор гирифтани онҳо мебошад, ки дар натиҷаи пажӯҳишу таҳқиқ баъзе саҳифаҳои ҳанӯз норавшани таъриху фарҳанги халқи тоҷик муайян мегардад.
Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттӣ дорои лабораторияи муҷаҳҳази замонавӣ буда, поксозӣ ва безараргардонии нусхаҳоро таъмин менамояд. Бояд таъкид кард, ки ҳамаи китобҳои тозахаридоришуда ниёз ба поксозӣ ва безарар гардондан аз гарду хоки садсолаҳо ва муриёна (кирми коғаз) доранд. Чунин имконият фақат дар ганҷинаи дастнависҳои Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мавҷуд аст.
Дар ҳоли ҳозир Ганҷинаи дастнависҳои Академияи илмҳои ҷумҳурӣ дорои 5800 ҷилд нусхаи хаттӣ мебошад, онҳо ба миқдори 30 ҳазор номгӯй асарҳоро дар бар мегиранд. Аз ин ҷумла, фақат дастнависҳои ба забони тоҷикӣ - форсӣ навишташуда ба миқдори зиёда аз 25000 ва ба забони арабӣ 4500 номгӯи асар ва боқӣ ба забонҳои туркӣ ва ҳатто нусхаи ягонаи «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ ба забони кипчоқӣ таълифшуда мавҷуд  мебошанд.
Дар китобхона беҳтарин намунаҳои хаттотии хушнависони маъруф, мисли Султоналии Машҳадӣ, Мир Имод, Миралӣ ва дигарон мавҷуд мебошанд.
Ҷуғрофияи таълифи дастнависҳо ва китобати онҳо хеле васеъ мебошад, ки аз маданияти баланди китобдорӣ ва китобнигории мардуми Машриқзамин шаҳодат медиҳад. Ин мероси гаронбаҳо ососан дар Мовароуннаҳр, Хуросон, Эрону Афғонистон, Ҳинду Покистон, Қафқоз, Сариқули Чин ва ҳатто Поволжеи Руссия таълиф ва китобат гардидаанд, ки дар он замон забони форсӣ – тоҷикӣ хеле мураввиҷ буда, дар таҳкими муносибатҳои адабӣ ва маданӣ нақши босазое бозидааст.
Нусхаҳои ганҷинаи мо давраи аз асри ХIII то ХХ - ро дар бар гирифта, мазмуну мундариҷаи онҳо ҳам хеле васеъ буда, тақрибан тамоми соҳаҳои илми ин давараро фарогиранд.
Таҳлилу омӯзиши нусхаҳои мавҷуда нишон медиҳад, ки дар байни ин маҷмӯаи дастнависҳо осори нодир ва хеле қадимию комил мавҷуданд. Қадимтарин нусхаи хаттии ганҷинаи дастнависҳои Академияи илмҳо китоби «Бӯстону-л-орифин» - и Абулайси Самарқандӣ, тарҷумаи тоҷикӣ - форсии «Таърихи Табарӣ» - и Абуалӣ ибн Абулфазли Балъамӣ, «Ат-Тафҳим» - и Абурайҳони Берунӣ, «Кимиёи саодат» - и Муҳаммади Ғаззолӣ, куллиёти Саъдии Шерозӣ мебошанд. Ин навъи дастнависҳо воқеъан нусхаҳои боэътимодтарине мебошанд, ки то ба замони мо ба шакли мукаммал расидаанд.
Дар ганҷинаи мазкур инчунин дастнависҳо аз минтақаҳои дигар ҷамъоварӣ шудаанд, ки дар бораи  онҳо ва муаллифонаш ягон маълумоти дақиқ дар ягон феҳристи машҳури дунё мавҷуд нест. Дар қатори чунин дастнависҳо «Мақомот» - и Шайх Абусаид Абулхайр (таърихи таълиф соли 1403), «Шарҳ ал-муғони» - и Абумуҳаммад Мансур (таърихи таълиф асри XIV), «Маҷмаъ -ул-қасоид» (асри XVI), «Рисолаи кофия» - и Нуриддин Аҳмад ва «Рубоиёти мутафарриқа», Девони ашъори, «Соқинома» ва «Искандарнома» - и Ҳоҷи Ҳусайн ибн Иноят Баззозии Саноӣ ва дигаронро метавонем ном бибарем.
Баъзе нусхаҳо дорои аҳамияти хос мебошанд, зеро дар замони ҳаёти муаллифонаш ва ё каме дертар аз вафоташон китобат шудаанд. Ба таври мисол нусхаи «Нафаҳот ал-унс мин ҳазрат ал - қудс» дар замони ҳаёти Абдурраҳмони Ҷомӣ, нусхаи «Чаҳор девон» ва «Лисон ут-тайр» - и Алишери Навоӣ дар замони дар қайди ҳаёт буданаш, «Иёри дониш» - и Абулфазл Алломӣ, ки баъди панҷ сол аз вафоташ тадвин шудааст, намунаи чунин дастнависҳо мебошанд. Нусхаи беҳтарини «Куллиёт» - и Убайди Зоконӣ бо намунаи беҳтарин ғазалҳои Ҳофизи Шерозӣ дар ҳошияи он баъди 35 соли вафоти шоир китобат шудааст.
Дар Ганҷинаи дастнависҳо нусхаҳои хаттие мавҷуданд, ки то ба замони мо як ё ду нусхаи онҳо расидаанд. Нусхаи  маснавии «Шахриёрнома» - и Усмон Мухтори Ғазнавӣ аз ҷумлаи чунин дастнависҳо мебошад. Нусхаи дуюми ин китоб дар осорхонаи Британия Кабир маҳфуз аст, вале нусхаи мо нисбатан мукаммалтар аз нусхаи британиягӣ мебошад. Нусхаи девони ашъори Сузании Самарқандӣ бо дастнависи худи шоир муқоиса шуда, ихтилофи мавҷуд ислоҳ шудааст.

Қ. ЭЛЧИБЕКОВ,
корманди пешбари
илмии Институти
забон,адабиёт, шарқшиносӣ
ва мероси хаттии АИ ҶТ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.01.2016    №: 10    Мутолиа карданд: 562

15.11.2018


Ҳамоиш бахшида ба Рӯзи Президент

Нурдинҷон Исмоилов ба Тоҷикистон меояд

Мулоқоти Зубайдулло Зубайдзода бо Амал Муҷрин ал - Ҳамад

Конференсияи гиромидошти Бобоҷон Ғафуров

Путин ва Абэ дар асоси қатъномаи соли 1956 гуфтушунид хоҳанд кард

Таҳлилгарони Nomura сустшавии суръати рушди иқтисоди ҷаҳониро пешгӯӣ намуданд

Frontex: ба Аврупо омадани гурезаҳо 31 дарсад коҳиш ёфт

Назарбоев соли 2019-ро Соли ҷавонон эълом дошт

Ҷаҳон дар як сатр

14.11.2018


Вусъати корҳои ободонӣ дар ноҳияи Восеъ

Ҷамъоварии $482 миллион ба ёрии мардуми Ироқ

Назарбоев ташкили Созмони амнияти дастаҷамъии Осиёро пешниҳод дорад

Ҷонибдории Ангела Меркел аз ташкили артиши ягонаи аврупоӣ

Дар Тошканд Ҳафтаи соҳибкории глобалӣ шурӯъ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ҶАҲОН – 2018. Иштироки се бонуи муштзани тоҷик

БОНКИ МИЛЛӢ. Иқдоми наҷиб

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид

БӮСТОН. Таҷдиди шуъбаи урология

ВАҲДАТ. 5 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

ЁВОН СИМОИ ТОЗА МЕГИРАД

НОҲИЯИ ШАМСИДДИНИ ШОҲИН. Кӯшишҳо самар медиҳанд

"Дар ин дунё Карим Девонае буд"

Ҳузури бераводиди тоҷикистониён дар Туркия 3 баробар дароз шуд

Аврупо дар бозёбии партовҳои уран дар Тоҷикистон саҳм мегирад

Москва аз ҷумлаи даҳ шаҳри беҳтарини дунёст

Гунаҳгорони ҳалокати 52 ӯзбекистонӣ зиндонӣ шуданд

Чин дар ҷаҳон калонтарин воридкунандаи газ

Ҷаҳон дар як сатр

ҚУБОДИЁН. 48 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ

12.11.2018


Дар Париж ҳамоиши сулҳ ифтитоҳ ёфт

Бо эҳтимоми ҳукумати Ҳиндустон нархи сӯзишворӣ арзон мешавад


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед