logo

фарҳанг

ГУФТОРЕ ДАР БОРАИ МАТБУОТ ДАР РӮЗИ МАТБУОТ

Имрӯз мардуми Тоҷикистон зодрӯзи аввалин нашрияи тоҷикии Осиёи Миёнаро ҳамчун рӯзи матбуоти худ тантана мекунад. Акнун матбуот дар Тоҷикистон якто нест, балки нашрияҳои гуногуне ба табъ мерасанд. Имрӯз воситаҳои ахбори Тоҷикистон ба ҷараёнҳои гуногуни сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ пайванд мебошанд, вале ботинан онҳо оҳанги гуногуни зиндагии имрӯзаи кишварро менавозанд. Журналистикаи тоҷик ба осонӣ ба имрӯз нарасидааст.

Аввал публитсистика буд
Журналистикаи тоҷик чун дар тамоми дунё аз публитсистика оғоз меёбад, зеро журналистика бевосита ба пайдо шудани технологияи чоп ва пахш вобаста аст. Публитсистика ин эҷоди як фард аст, ки метавонад ба гуфтори шифоҳӣ ё ба навишта иртибот дошта бошад.
Воқеаҳо ва шарҳҳое ҳастанд, ки онҳо хонандаи хоса надоранд, барои ҳама ҳастанд, барои омма, барои гурӯҳе мебошанд. Ин публитсистика аст, зеро ҳадафаш расондани воқеаи нав, шарҳ додан ва тасвир кардан аст.
Публитсистика бо он имконият ва бо он шевае, ки зикр шуд, дар гузаштаҳои дури тоҷикон 1000 сол пеш аз пайдоиши матбуот буда ва шинохта шудааст.
Навъи асосии публитсистикаи то журналистӣ навъи китобии он буд. Ба мо аз ин публитсистика «Сафарнома» - и Носири Хусрав, «Зафарнома» - и Шарофиддини Яздӣ, «Ахлоқ - ул - ашроф»-и Убайди Зоконӣ, «Наводир-ул вақоеъ»-и Аҳмади Дониш ва бисёр дигарҳо расидаанд. Асоси ин асарҳо на тахайюл, балки воқеияти зиндагист. Зебоии сухани онҳо ба сухани матбуоте, ки баъдтар пайдо шуд, низ таъсир расонид.

Баъд русҳо матбуот оварданд
Журналистикаи тоҷик баъди ишғол шудани Осиёи Миёна аз ҷониби Империяи Рус пайдо шуд. Яъне тарзи ба вуҷуд омадани журналистика дар Осиёи Миёна чунон буд, ки матбуоте, ки дар солҳои 1860 - 1917 дар ин қаламрав пайдо шудаанд, мансуб ба яке аз халқҳои он дониста намешаванд. Сарфи назар аз он, ки ба кадоме аз халқҳои Туркистон, Бухоро ё моварои баҳри Хазар тааллуқ дошт, ба сифати матбуоти умумимиллии ҳамин минтақа шинохтан лозим аст. Зеро бо забони тоҷикӣ, русӣ, туркманӣ, ӯзбекӣ, қазоқӣ ва ё қирғизӣ нашр шуда бошанд ҳам, дар онҳо муҳити умумии иҷтимоиву сиёсии минтақа, ҳаёти тамоми мардуми он масъалаҳои иқтисод ва фарҳангаш ба табъ расидаанд. Дар зумраи ин нашрияҳо «Туркистанские ведомости», «Русский Туркистан», «Самарканд» ҳам буданд. Як идда мақолаҳои онҳо, ки ба қалами Маев, Бартолд, Андреев барин шарқшиносон тааллуқ доштанд, дар муайян кардани таърихи халқи тоҷик ва маданияти он, дар муайян кардани ҷойи тоҷикон дар таърихи кишварҳои Осиёи Миёна аҳамияти бузурги илмӣ доштанд.
Дар паҳлуи матбуоти русӣ дар ин қаламрав матбуоти миллӣ низ ба миён омад, ки вай бо забонҳои тоҷикӣ, тоторӣ, туркманӣ, ӯзбекӣ, қирғизӣ ва қазоқӣ чоп мешуд. Ба  ин гурӯҳ нашрияҳои «Хуршед», «Туҷҷор», «Шуҳрат», «Азия»  ҳам дохил мешуданд, ки матни тоҷикии онҳо шеър буд.

«Бухорои Шариф» аввалин рӯзномаи тоҷикӣ аст
Матбуоти тоҷикии Осиёи Миёна нисбатан дертар ба миён омад. Пеш аз он дар ин қаламрав матбуоте паҳн шуд, ки онро ба истилоҳ  матбуоти умумифорсӣ номбар кардан беҳтар аст. Аҷибаш он аст, ки матбуоти умумифорсӣ ба маъное, ки мо дар ин мафҳум ҷо кардан мехоҳем, на дар Эрон, на дар Осиёи Миёна, на дар Афғонистон, балки дар кишварҳои дигари мусалмонӣ ба табъ расидааст.
Намунаи ин матбуот «Ҳаблулматин» ва «Чеҳранамо» буданд. Ин рӯзномаҳо на танҳо барои он умумифорсӣ буданд, ки забонашон ба ҳамаи мардум шинос буд, балки барои он ҳам умумифорсӣ ном мегиранд, ки домони мавзӯи онҳо бо манфиати яке аз давлатҳои форсизабон маҳдуд намемонд. Устод Айнӣ дар бораи аҳамияти матбуоти умумифорсӣ сухан ронда, махсусан таъкид кардааст, ки онҳо дар дили мардум тухми маърифат коридаанд.
Дар паҳлуи матбуоти умумифорсӣ матбуоти сирф миллии тоҷикии Осиёи Миёна ҳам ба вуҷуд омад.
Аввалин нашрияи тоҷикӣ дар шаҳрчаи Когони назди Бухоро бо ташаббуси ҷавонбухориён Мирзомуҳиддин Мансуров, Мирзо Сироҷи Ҳаким, бо дастгирии консулгарии Русия дар Бухоро аз 11-уми марти соли 1912 сар карда, аввал ҳафтае 5 шумора, баъдтар ҳафтае 2-3 шумора то ибтидои соли 1913 чоп шудааст. Пас аз он дар шаҳри Самарқанд Маҳмудхоҷа Беҳбудӣ маҷаллаи «Ойина» ва рӯзномаи «Самарқанд»-ро таъсис дод, ки ҳар ду бо забонҳои тоҷикӣ ва ӯзбекӣ нашр шудаанд. Яке аз журналистони асосии ин нашрияҳо Саидризо Ализода буд. Агар «Бухорои шариф» ба ҳайси аввалин нашрияи ҷамъиятӣ-сиёсии хусусияти нимарасмӣ дошта шинохта шавад, нашрияҳои Беҳбудӣ аввалин намунаи матбуоти шахсие буданд, ки дар формати иҷтимоиву адабӣ ва тарбиявӣ ба табъ расидаанд. Матбуоти расмӣ ба забони тоҷикӣ рӯзномаи «Моварои баҳри Хазар» аст, ки вай дар Ашқобод ба забони тоҷикӣ ва туркманӣ чоп мешуд.

Давлати шӯроӣ чӣ дод?
Матбуоти шӯравии тоҷик тӯлонитарин давраи журналистикаи тоҷикро дар бар мегирад. Ин давраи ВАО таблиғ буд ва он хусусияти миллӣ не, федералӣ дошт. Яъне матбуот, радио ва телевизиони Тоҷикистон ҷузъи воситаҳои ахбор ва таблиғи оммавии Иттиҳоди Шӯравӣ ба ҳисоб мерафт. Вай ба идеяи хос такя мекард, ки онро В. И. Ленин ба ҳайси матбуоти партиявии коммунистӣ маънидод кардааст.
Пас аз таъсиси ҶШС Тоҷикистон (соли 1929) баргузории анҷуманҳои расмии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон, Шӯрои инқилобии Тоҷикистон (соли 1930), маркази фаъолияти идеологӣ пурра ба Душанбе кӯчонида шуд. Дар Душанбе рӯзномаҳои ҳизбӣ - давлатии «Тоҷикистони сурх», «Коммунист Таджикистан», «Қизил Тоҷикистон», «Ҷавонони Тоҷикистон», «Деҳқони камбағал», маҷаллаи «Октябр», «Барои адабиёти сотсиалистӣ» (БАС) ва дигарҳо пайдо шуданд.
Дар солҳои 30 - юм системаи матбуоти шӯравии Тоҷикистон, ки он иборат буд аз матбуоти марказии ҳизбӣ, соҳавӣ ва махсусгардонидашуда, матбуоти вилоятӣ ва ноҳиявӣ, инчунин матбуоти МТС-ҳо, ҳаракати мухбирони коргару деҳқон авҷ гирифт.
Матбуоти шӯравии тоҷик дар аз худ кардани заминҳои навкорами водиҳои Тоҷикистон, сохтори каналҳо, маҳви бесаводӣ, ба фронти Ҷанги Бузурги Ватанӣ ҷалб кардани ҷавонон, мустаҳкам кардани ақибгоҳ, эҳёи хоҷагии халқ, мактабу маориф, хоҷагии деҳқонӣ, саноат, комплекси аграрии саноати Тоҷикистони ҷанубӣ, заводи «Алюминий» - и тоҷик нақши бузург бозид.
Журналистикаи замони бозсозиро дар чорчӯби журналистикаи советӣ мулоҳиза кардан душвор аст. Гарчи солҳои 1985 - 1991 расман замони шӯравӣ ба ҳисоб меравад, аммо сиёсате, ки М. Горбачёв дошт, ҳамчунон барҳам додани хусусияти яккаҳизбии давлат, аз ҳизб боло шудани Шӯрои депутатҳои халқ моҳияти системаи давлатдориро умуман ва моҳияти системаи матбуоти ҳизби коммунистиро дигар кард. Аммо муҳим он аст, ки муҳтавои ВАО ба муҳтавои матбуоти ҳизбии шӯравӣ мувофиқат намекард.

Файзи истиқлол
9 - уми сентябри соли 1991 санаи тақдирсоз дар сарнавишти тоҷикон аст. Иҷлосияи Шӯрои Олии Тоҷикистон дар ин рӯз Истиқлолияти Тоҷикистонро эълон кард. Ин чунин маъноро дошт, ки Тоҷикистон ҷузъи дигар кишваре нест, вай мустақил аст ва халқи тоҷик акнун давлате бунёд мекунад, ки ин давлати федералӣ не, балки давлати миллӣ аст. Шурӯъ аз ҳамин замон матбуоти Тоҷикистон хусусияти соф миллӣ, соф тоҷикистонӣ пайдо кард ва он баёнгари орзуву омоли давлати мустақили  Тоҷикистон шуд. Дар ин замон рӯзномаи «Тоҷикистони советӣ» (аввал «Тоҷикистони шӯравӣ» ва баъд «Ҷумҳурият») ва рӯзномаи «Садои мардум» ба вуҷуд омад. 14-уми марти соли 2000-ум бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон рӯзномаи «Ҷумҳурият» нашрияи расмии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дониста шуд. «Ҷавонони Тоҷикистон», «Адабиёт ва санъат», «Омӯзгор»  самти фаъолияти худро ба шароити нав мувофиқ карданд.
Давлати Тоҷикистон озодии матбуотро эълон кард ва аз ин сабаб имрӯз низоми ВАО-и  Тоҷикистон дар заминаи матбуоти расмии ҳукуматӣ ва матбуоти ғайриҳукуматӣ ташаккул меёбад.
Журналистони тоҷик дар гузоштани пойдевори давлат дар соҳаи иқтисод, фарҳанг, мактаб, саноат, ки хусусияти соф миллӣ дорад, аз ёварони боэътимоди Ҳукумат мебошанд.
Имрӯз матбуоти Тоҷикистон барои татбиқи орзуҳои неки бундёдкорӣ, сулҳсозӣ ва ваҳдати миллӣ, ки Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон пеш гирифтааст, софдилона фаъолият мекунад.

Иброҳим УСМОНОВ,
доктори илми таърих


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 11.03.2016    №: 49    Мутолиа карданд: 971

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед