logo

ҳуқуқ

ХИЁНАТ

Барои мушаххас намудани вожа ва мафҳуми «хиёнат», сараввал ба фарҳангномаҳо рӯ меорем ва маънии луғавии онро  аз он манобеъ пайгирӣ мекунем, то ҳадаф рӯшан шавад. Дар фарҳангномаҳои маъруфи форсӣ вожаи «хиёнат – xiyanat» ба маъниҳои дағалӣ ва нодурустӣ кардан,  норостӣ, ғадру нақзи аҳд, анҷом додани амале бар хилофи қавлу қарор, тааҳҳуд, дӯстӣ ё ишқ ба зиён ё алайҳи тарафи муқобил ё суистифода аз эътимоди мавҷуд ва ба суди худ, хиёнат ва бевафоӣ кардан, шикастани аҳду паймон, фиреб додан, ҳилла, макр, беисматӣ, зиёнкорӣ, бедиёнатӣ, дағалию дағалкорӣ  корбаст шудааст.

Хиёнат ҳолати равониест, ки рӯйкарди он ба чанд омили иҷтимоию равонӣ ва ахлоқӣ бастагӣ дорад: а) дар инҳисори (изолятсияи) хонаводагӣ, қабилавӣ, қавмӣ, фикрӣ, ахлоқӣ, динӣ-мазҳабӣ, равонӣ қарор доштани фард ё гурӯҳи иҷтимоӣ; б) маҳрумиятҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ, мафкуравӣ ва сиёсии шахс ё гурӯҳҳои иҷтимоӣ; в) садамаҳои ахлоқӣ ва динӣ-мазҳабӣ, ки дар мисоли таълимоти вопасгаройи динӣ-мазҳабӣ рӯйи мағзи табақоти осебпазир (наслҳои ноогоҳ ва камогаҳи ҷавон, миёнсол ва солманд) мерезанд; г) бетафовутии аъзои ҷомеа ба сарнавишти шахс; ғ) судҷӯӣ, пулпарастӣ, мансабталошӣ ё ба забони истилоҳӣ, маишатсолориро ҳадафи зиндагӣ қарор додани шахс ё гурӯҳҳои иҷтимоӣ; д) фишор ва тааррузи равонии як гурӯҳ бар шахс; е) мудом ба ҳолатҳои стресс ва ҷунунӣ мубтало шудани шахс, асабонияти бардавом вобаста ба мушкилоти иқтисодӣ, молию пулӣ, иҷтимоӣ ва ахлоқӣ.
Силсилаи мазкур, ки ба унвони авомили муассир дар рӯйи кор омадани хиёнат хидмат мекунад, метавонад давом дошта бошад ва домани хиёнат, вобаста ба муқтазиёти замонию маконӣ ва кайфияти вазъияту ҳаводис густурда гардад. Вале он ҳаводисе, ки имрӯз дар маҳдудаҳои миллӣ ва фаромиллӣ рух мезананд, гувоҳи онанд, ки бештар ҳодисаҳои ба хиёнат марбут характери судҷӯёна, худбинона ва авомфиребона доранд. Дар зимн, таърих гувоҳ аст, ки пеш аз ҳама, судҷӯӣ ва авомили ба он муртабит инсонро ба сӯи хиёнат дар ҳар шакле тела медиҳад. Бо назардошти муҳтавиёт хиёнат ба гурӯҳҳои мутафовит ҷудо мешавад: хиёнат ба Ватан, хиёнат ба миллат, хиёнат  ба мардум, хиёнат ба хонавода ва ғайра. Хати меҳварии хиёнат ҳамон кори субъективии нодуруст, беинсофона, бешарафона ва ноҷавонмардона, бадбинона, бадкирдорона, худхоҳона, мутаккабирона, барқасдона, кинаварзона  нисбат ба объект  - муҳит ва фазои иҷтимоӣ, ки дар он, албатта, инсонҳо ба сар мебаранд, мебошад. Фаразан, агар шахс ба хонавода ва муқаддасоти хонаводагӣ хиёнат кунад, ба хиёнате, ки як шахс ё гурӯҳи муайян дар баробари давлат, миллат, халқ ва Ватан анҷом медиҳад, баробар аст. Бинобар ин, хиёнат дар ҳар шакле омили бесуботӣ, нооромӣ, ноамнӣ, нотифоқӣ, парешонӣ, сардаргумӣ, бунбастӣ, яъсу ноумедӣ, худфиребӣ, хушкбоварӣ ва хушкандешӣ мегардад.
Тайи саҳнаи таърихи миллӣ хиёнат ва хиёнатпешагӣ ба унвони мудҳиштарин ва хатарноктарин  зуҳуроти иҷтимоӣ «ҷилва» намуда, бофтҳои иҷтимоиро дар ҳар давру замон осебпазир сохта, раванди тасаллути мафкура ва фарҳанги бегонаро ба таври тадриҷӣ таҳкиму тақвият бахшидааст. Хиёнате, ки алайҳи қаҳрамонони таърихи миллӣ Спитамон, Муқаннаъ, Бобаки Хуррамдин, Абумуслими Хуросонӣ, Темурмалики Хуҷандӣ, Маҳмуди Торобӣ, Мавлонзодаи  Сарбадор, Восеъ ва дигарон сурат гирифтааст, бештар аз ҷониби «худӣ»-ҳо ба амал омада, решаҳои зулму истибдод ва тааррузу зӯриро дар минтақа амиқ карда, тасаллути бечунучарои гумоштагони аҷнабиро таъмин намудааст. Албатта, дар ин миён ҳамеша хиёнати рӯҳонияти исломӣ дар таърихи ватанӣ ҷойгоҳи махсус дорад ва ин тоифа дар вазъияти ногувори сиёсию иҷтимоӣ на танҳо аз Ватан, халқ, миллат ҳимоят намекарданд, балки аз ҳар ҷиҳат, тавассути шеваҳои маъмул - мавъизаю насиҳат, амр ба маъруф ва наҳй аз мункар  мардумро аз муборизаву муқовимат бо адувони миллӣ ва марзбумӣ дур мекарданд ва бо ин амали нангин хиёнат ба Ватан менамуданд. Ногуфта намонад, ки дар пахши исёну шӯришҳои мардумӣ алайҳи аҷнабиён дасти хиёнати рӯҳоният басо назаррас аст. Ҳамчунин, дар барандохтани давлати миллии Сомониён нақши хиёнаткорони расмӣ - давлатӣ Фоиқ ва Бектузун, ки дар хидмати рӯҳонияти мутаассиб буданд, калидӣ аст. Ин аст, ки дар пардаи элитаи сиёсӣ ва давлатӣ ҳам хиёнаткорон «пинҳон» шудаанд ва замону пайти муносибро ҷуста, ба рӯйи давлати миллӣ хатти бутлон мекашанд.
Бо дарназардошти шароит ва вазъияти фикрӣ, фарҳангӣ, фаннӣ, сиёсӣ ва тамаддунӣ, технологияи хиёнатпешагӣ тағйир меёбад ва дар ин раванд аз васоити наву ҷадид корбаст мешавад.  Дар садади сохтани давлати миллӣ ба халқу ватани мо хиёнатҳои зиёде раво дида шуд, ки дар ин зумра метавон хиёнати генерал Ҳалим Назарзода ва раиси ҲНИТ Муҳиддин Кабириро ном бурд. Амалиёти хиёнаткоронаи моҳи  сентябри соли гузашта нишон дод, ки моҳияти хиёнат дигар нашудааст, балки технологияи он сифатан тағйир ёфтааст. Истифодаи аслиҳаву муҳимоти пешрафтаи ҷангӣ, суистифода аз бовармандӣ ва эътиқодоти мардумӣ, нохун задан ба торҳои эҳсоси омма, ба моҷаро даргир кардани гурӯҳҳои гуногун, таҳти фишори равонӣ ва иқтисодӣ қарор додани табақаҳои осебпазири иҷтимоӣ, харидани расонаҳои хабарию гурӯҳӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва фаъол сохтани онҳо дар қиболи мушкилоти иҷтимоӣ ва сиёсӣ, ба чеҳраҳои хабарсоз бадал кардани шахсиятҳои хиёнаткор ва амсоли инҳо ба унвони абзор ё услубҳои наву замонавӣ дар бозиҳои имрӯзаи геосиёсӣ истифода мешаванд.
Бар мабнои ин равиш, имкони тарбияти насли солимандеш ва равшанфикр амри зарурат аст. Бо таваҷҷуҳ ба ин, метавон бо дониши зинда ва замонавӣ, бедории фикрӣ ва иҷтимоӣ чунин ғаризаҳои ҷангалиро, ки ба масири хиёнат таҳрик медиҳанд, дур кунем ва бо созандагию бунёдкорӣ дар рушди Ватан, миллат ва давлат саҳм бигирем.        
Ба таври куллӣ, хиёнат ин шикасти аҳд ва боз умумитар бигӯем, шикасти арзишҳо мебошад ва мо метавонем онро дар ду модул бозшиносӣ намоем: якум, дар муносибатҳои рафиқона, ошиқона ва хонаводагӣ, яъне дар миқёси хурд ва дувум дар сатҳи миқёсан бузург, яъне хиёнат нисбат ба Ватан, миллат ва фарҳанг.
Хиёнат ин шикастани арзишҳо ва муқаддасоти аз ҷониби ҳама қабулгардидаи умумӣ мебошад. Аммо он дорои мақсадҳое низ ҳаст, ки ин мафҳумро дар худии худ ба деструксия дучор мегардонад. Хиёнат ин ҳамеша нишондиҳандаи хусусияти кулминатсионии амал ва андеша мебошад. Яъне, вақте арзишҳои ҳамагонӣ бо арзишҳои фардӣ мувофиқ намеоянд ва арзишҳои мавриди писанди умум ба шикаст ва инкор дучор мегарданд, падидаи хиёнат худро нишон медиҳад. Агар масъала дар сатҳи ҳарбӣ ва амниятӣ матраҳ гардад, мафҳуми хиёнат бештар боаҳамият мешавад. Дар ин маврид дар тамоми мамолик ва фарҳангҳои дунё бархӯрд якхела мебошад ва гузаште вуҷуд надорад, зеро маҳз хиёнат метавонад ҳамаи арзишҳоро аз байн бубарад.
Ба хиёнаткор гардидани инсон ҳанӯз аз овони хурдсолӣ якчанд омил, аз ҷумла  таълиму тарбияи нодуруст ва муҳити носолими оилавӣ метавонанд таъсир дошта бошанд. Албатта, дар кишварҳои мусулмоннишин, аз  ҷумла Тоҷикистон, ба хиёнат даст задани онҳое, ки  зери таъсири таассуби динӣ ва ифротгароӣ қарор доранд, эҳтимоли бештар дорад. Чунин ашхос, ки аслан тангназару мутаассибанд, арзишҳои мазҳабиро ҳатман аз арзишҳои инсонӣ, садоқат ба Ватан, меҳри диёр боло мегузоранд. Дар онҳо хусусияти манқуртӣ ҷой дошта, барои иҷрои амалҳое, ки аз нуқтаи назари худ дуруст мешуморанд ва ё супориши «хоҷагонашон» мебошад, аз ягон кори манфур, аз    ҷумла хиёнат рӯ намегардонанд. Мисоли равшани чунин ҳолат хиёнати Гулмурод Ҳалимов мебошад, ки бо вуҷуди корманди масъули сохтори қудратии кишвар буданаш шахси мазҳабӣ буд.
Яке аз омилҳои дигаре, ки метавонад дар даст задан ба хиёнат таъсиргузор бошад, масъалаи моддӣ аст. Дар ин маврид хиёнаткор, ки аз ҷиҳати моддӣ ба ягон гурӯҳи иртиҷоию душмане  ва ё кишвари дигаре вобастагӣ  дорад, ҳатман ба манфиати онҳо метавонад бар зидди Ватани худ даст ба хиёнат занад. Мисоли чунин хиёнаткорӣ амали Назарзода буд, ки бо супориши ҲНИТ сар зад.
Дар ниҳоди хиёнаткор энергияи харобиовар нуҳуфтааст ва он яке аз навъҳои асосии ҳолати эгоистӣ мебошад. Дараҷаи эътимоднокии ин гуна одамон то ҳадде паст аст, ки ба онҳо ягон кору амали ҷиддиро бовар карда намешавад. Зеро онҳо ҳатман нобакорие содир мекунанд. Хислатҳои ба хиёнаткорӣ наздик хушомадзанию  манфиатҷӯӣ мебошанд.
Хиёнаткор ҳамеша нисбат ба инсонгарӣ манфиатро авлотар меҳисобад. Ва ҳамеша ба ҷойи ҳаракат ба сӯи вафодорӣ, ҳақиқат, муҳаббат, хушӣ ва созандагӣ, дар худ хислатҳо ва неруи харобиовариро афзоиш медиҳад. Хиёнате, ки аввал дар ботини одам пайдо мегардад, минбаъд ҳамчун «гурехтан аз майдони набард» зоҳир мешавад. Хиёнат арзишу шарафи инсонро пурра хароб мекунад ва ҳамчун як доғи сиёҳ то охир аҳволи одамро табоҳ менамояд. Одаме, ки хиёнат содир мекунад, тамоми хусусиятҳои неки инсониро аз даст медиҳад. Ё мисли як ҷойи холӣ ва чизи нодаркор маънои ҳастӣ ва зиндагиашро гум мекунад.
Мушкилиҳо ҷамъ шуда эҳсоси озурдагӣ, нокомилӣ, азоби виҷдон ва дилсузӣ ба худи ӯро ба миён меорад. Маъмулан, хоин кӯшиш мекунад, ки  дар коллектив ҷойи намоёну ифтихорӣ ва асосиро ишғол намояд. Дар асоси он худпарастӣ ҷойгир буда, яроқи он рақобати носолим мебошад, ки тавассути он хоин ба сӯи ҳадафи худ кӯшиш мекунад. Варианти бади хиёнат ин хиёнат ба ҳаммаслакон мебошад. Дар ин ҳолат хоин бовари ҳаммаслаконашро истифода мекунад.
Хиёнаткори оянда зимни ба миён омадани мушкилиҳо худро фиребхӯрда меҳисобад. Дар ӯ ноқаноатмандие, ки тадриҷан ба эътироз табдил меёбад, сар мезанад. Дар хоин садоқат ва муносибати инсонӣ бо ҳаммаслаконаш нобуд мешавад.
Илҳоми ДИЛОВАР

 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 17-18.03.2016    №: 53, 54    Мутолиа карданд: 685

19.11.2018


ДЕВАШТИЧ. Авҷи созандагиҳо дар Ҷамоати деҳоти Яхтан

Артиши Сурия охирин истеҳкоми «ДИ» дар ҷануби кишварро зери назорат гирифт

Дар ҳама минтақаҳои Ӯзбекистон «мактаби президентӣ» месозанд

Роҳандозии барномаи махсуси давлатии ипотекӣ барои дӯзандагони Қирғизистон

Киштии зериобии «Сан Хуан» - ро дар уқёнуси Атлантика ёфтанд

Ҷаҳон дар як сатр

Кулишов: «Марзҳои ИДМ бо таҷҳизоти муосир таъмин карда мешаванд»

Дар Тоҷикистон омӯзгори забони англисӣ барои таблиғи «ДИ» 19 сол гирифт

Қазоқистон мубориза бо машруботро сахттар мекунад

Фоидаи туризм ба кадом шаҳри дунё бештар аст?

Ҷаҳон дар як сатр

"ИСТИҚЛОЛ" бори аввал барои Ҷоми чемпионҳои КФО мубориза хоҳад бурд

Омодагии тими миллӣ ба марҳилаи интихобии Ҷоми ҷаҳон – 2022

УСМОН ТОШЕВ САРМУРАББИИ НАВИ ДАСТАИ МУНТАХАБ

15.11.2018


Ҳамоиш бахшида ба Рӯзи Президент

Нурдинҷон Исмоилов ба Тоҷикистон меояд

Мулоқоти Зубайдулло Зубайдзода бо Амал Муҷрин ал - Ҳамад

Конференсияи гиромидошти Бобоҷон Ғафуров

Путин ва Абэ дар асоси қатъномаи соли 1956 гуфтушунид хоҳанд кард

Таҳлилгарони Nomura сустшавии суръати рушди иқтисоди ҷаҳониро пешгӯӣ намуданд

Frontex: ба Аврупо омадани гурезаҳо 31 дарсад коҳиш ёфт

Назарбоев соли 2019-ро Соли ҷавонон эълом дошт

Ҷаҳон дар як сатр

14.11.2018


Вусъати корҳои ободонӣ дар ноҳияи Восеъ

Ҷамъоварии $482 миллион ба ёрии мардуми Ироқ

Назарбоев ташкили Созмони амнияти дастаҷамъии Осиёро пешниҳод дорад

Ҷонибдории Ангела Меркел аз ташкили артиши ягонаи аврупоӣ

Дар Тошканд Ҳафтаи соҳибкории глобалӣ шурӯъ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ҶАҲОН – 2018. Иштироки се бонуи муштзани тоҷик

БОНКИ МИЛЛӢ. Иқдоми наҷиб

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед