logo

фарҳанг

ИМЛО ИСЛОҲИ ҶИДДӢ МЕХОҲАД

Бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 4 октябри соли 2011 таҳти № 458 қоидаҳои имлои забони тоҷикӣ ба тасвиб расид. Ин қоидаҳо ба ҷойи имлои забони тоҷикӣ, ки аз 3 сентябри соли 1998 тасдиқ шуда буд, рӯи кор омад.

Ҳадафҳои асосии қоидаҳои имло аз он иборат аст, ки инсон маҳорату малакаи худро дар мавриди навишти ҳарфҳо ва аломатҳои китобатӣ ташаккул бидиҳад, меъёрҳои забони адабиро биомӯзад ва маҳорати фасеҳ баён кардани фикри худро рушду нумӯъ бахшад.

ДАР БОБИ БАЪЗЕ НАҚСҲО
Дар қоидаҳои имлои забони тоҷикӣ якчанд масъалаҳое вуҷуд доранд, ки аз доираи назари таҳиягарон берун мондаанд. Ба назари банда, дар қоидаҳои имло нуктаҳои зерин ба назари эътибор гирифта нашудаанд:
1. Дар бораи пасванди - она- дар қоидаҳои имло маълумоте вуҷуд надорад, ки ба воситаи он аз исм сифат ё зарф сохта мешавад. Масалан, мустақилона, одилона, ҳарифона, солеҳона, шоирона ва ғайра.
2. Роҷеъ ба бандакҳою пасвандҳои - ият, - ят, - яш, - ҳо, - от, - вон дар қоидаҳои имло маълумоте дарҷ нагардидааст. Масалан, имконият, истиқлолият, вақти корият, вақти корияш, либоси варзишият, занҳо, назарҳо, шабҳо, пандҳо, калимот, маълумот, оҳувон, накӯвон ва ҳоказо.
3. Дар боби имлои шумора оид ба тарзи истифодаи калимаи “фоиз” ягон ишорае нарафтааст, ки калимаи иқтибосии туркиасли “фоиз”-ро истифода намоем ё ифодаи тоҷикии “дар сад”-ро? ҳол он ки ин нукта муҳим буд. Воқеан, қоидаҳои имлои пешина дар ин маврид андаке ҳам бошад, равшанӣ андохта буд, ки “фоиз бо тариқи зайл навишта мешавад: 5 фоиз, 100 фоиз, сад фоиз ва ғайра. Ба ҷойи калимаи фоиз таркиби дар сад низ истифода мешавад: панҷ дар сад, сад дар сад ва ғайра.
4. Зикри тарз ва мавриди истифодаи бандаку пасвандҳои  - е, -тар, -тарин -  дар қоидаҳои имло бояд ҷой медошт, ки мутаассифона, ин ҷиҳат низ сарфи назар шудааст. Масалан, ҳаракат (беҳаракатӣ)-е, шахсе, касе, уштуре, бузургтар, болотар, беҳтарин, мушкилтарин ва ҳоказо.
5. Ҷузъҳои феъли ҳол бо пасванди - ӣ: содиркунӣ, содиршавӣ ва ғайра дар қоидаҳои имло ифода наёфтаанд.
6. Дар замоне, ки воҳиди пул “сӯм” буд, мо мегуфтем, ки пули 20 - сӯма ё 20 - сӯмӣ. Ҳоло ки воҳиди пули миллиамон “сомонӣ” аст, мо бояд ба ҳайси сифати миқдорӣ чӣ тавр баён намоем? Пули 20 - сомония, 20 - сомонигӣ ва ё 20 - сомона. Воқеан, ин шакл ҳоло серистеъмол аст ва маълум нест, ки ҳарфи “ӣ” барои чӣ ҷойи худро ба садоноки “а” додааст? Дар ин бобат низ қоидаҳои имло моҳиятан ягон рӯшанӣ наандохтааст.
7. Ба андешаи мо, хеле хуб мешуд, агар дар қоидаҳои имло роҷеъ ба пасванди -иш маълумоте дарҷ мегашт. Зеро имрӯз аксари мардум, ҳатто забоншиносон дар тарзу усулҳои истифодаи он мушкилӣ кашида, ба дарки маъное намераванд, ки он пасванди исмсоз буда, бо роҳи ҳамроҳ шудан ба феълҳои супоришӣ вазоифи хешро адо менамояд. Масалан, супор - супориш, фармо - фармоиш ва ҳоказо. Вале дар воситаҳои ахбори омма бисёр ба назар мерасад ва садо медиҳад, ки пасванди мазкурро на ба феъл, балки ба исми “иҷро” ҳамроҳ карда, калимаи нодурусти “иҷроиш”- ро месозанд, ки ин аз ноогоҳии баъзеҳо гувоҳӣ медиҳад.

МУШКИЛАИ ҲАРФИ “Ӯ”
Мавзӯи аз ҳама баҳсбарангези  қоидаҳои имло ҳарфи «ӯ» мебошад. Барои ба мақсад наздик шудан  ба қоидаҳои имло назар меафканем, ки қаблан чӣ гуфта мешуд ва ҳоло чӣ тартиб роиҷ аст. Дар қоидаҳои имлои соли 1998 баён гашта буд, ки “ҳарфи ӯ (вов - и маҷҳул) дар аввал, мобайн ва охири калима навишта мешавад: ӯгай, ӯймоқ, зӯр, дӯст, омӯхтан, бӯ(й), мӯ(й) ва ғайра.” Қоидаҳои имлои нав бошад, овардааст: “ҳарфи ӯ (у - и дароз) дар байн ва анҷоми калима навишта мешавад: рӯз, гӯш, зӯр, дӯст, бӯ (й), рӯ (й), мӯ (й) ва ғ. Ҳарфи ӯ маъмулан пеш аз ҳарфи й навишта мешавад.”
Агар жарфтар таҳлил намоем, аён мегардад, ки дар қоидаҳои имлои нав чандон навоварии ҷиддие доир ба ҳарфи “ӯ” ворид нашудааст. Аввалан, танҳо таъбири “вов”- и маҷҳул сарфи назар гардидааст. Сониян, дар аввали калимаҳо навишта шудани ҳарфи “ӯ” ҳазф гаштааст, ки решаи ҳамаи онҳо туркӣ буд. Магар муаллифони қоидаҳои имлои пешина намедонистанд, ки он калимаҳо решаи туркӣ доранд? Ба онҳо ин нукта рӯшан буд. Он калимаҳои туркиасос ҳамчун вожаҳои иқтибосӣ ба захираи луғавии забони тоҷикӣ илова шуда буданд. Гузашта аз ин, дар Фарҳанги забони тоҷикӣ ба туркӣ будани ин гуна калимаҳо ишорат ҳам рафтааст. Дар ягон ҷойи қоидаҳои имлои нав зикр наёфтааст, ки “пеш аз ҳарфҳи «ҳ» ва «ъ»  (аломати сакта) ҳарфи «ӯ» навишта намешавад.”
Аслан, банда бар он назарам, ки ба ҳарфи «ӯ» ягон ниёзе вуҷуд надорад. Мо гумон мекунем, ки агар ин ҳарф аз алифбо хориҷ гардад, тамоми мушкилоту баҳсҳои бебунёд рафъ мегарданд. Беҳтар аст, ки мо дар ҳама маврид як ҳарфи «у» нависем. Бигзор намояндаи ҳар маҳал тибқи вижагии овоийи маҳали худ онро талаффуз намояд. Дар забони адабӣ бояд як «у» бошад.

Усмоналӣ ХОЛИҚЗОДА,
прокурори шуъбаи таъминоти ҳуқуқӣ,
мониторинги қонунгузорӣ вамаркази матбуоти Прокуратураи
генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 26.04.2016    №: 80    Мутолиа карданд: 742

19.07.2019


ПАЛАТАИ ҲИСОБ. 88,З миллион сомонӣ зарари молиявӣ ошкор гашт

УМЕД БОБОЗОДА: "Аксари муроҷиатҳо оид ба адолати судиянд"

Кӯдакони аз Ироқ овардашуда ба зиндагии муқаррарӣ бармегарданд

"EXPO 2019 BEIJING". Гӯшаи Тоҷикистонро беш аз як миллион нафар тамошо кард

НИГАРОНӢ. Ҷудошавии 6065 оила дар ним сол

18.07.2019


ХАДАМОТИ ЗИДДИИНҲИСОРӢ. Болоравии нархи барқ ба қарзи он марбут аст

Азим Иброҳим Ким Тэ Сонгро ба ҳузур пазируфт

Ба ташкили корхонаҳои муштарак ҳавасмандӣ зоҳир гардид

Ҳамоиши «Ваҳдат – омили ягонагӣ ва суботи ҷомеа» доир шуд

Ҳамкорӣ бо Қатар густариш меёбад

Саридораи геология. 2810 харитаи геологӣ рақамӣ шуд

121 шахси масъул ба ҷавобгарии маъмурӣ кашида шуд

Роҳи нави сесатҳаи Душанбе ба истифода дода мешавад

Президенти Қазоқистон Шӯрои миллии эътимоди ҷомеаро созмон дод

Дар Ӯзбекистон аввалин IT-технопарк бунёд мегардад

Ҷаҳон дар як сатр

17.07.2019


Музокироти ҳайатҳои расмии Тоҷикистон ва Корея

КУМИТАИ МУҲИТИ ЗИСТ. Нигаронӣ аз набудани партовгоҳҳо дар деҳот

ПРОКУРАТУРАИ ГЕНЕРАЛӢ. 5774 гектар қитъаи замин ба ҳолати аввала баргардонда шуд

ИЗЗАТУЛЛО САТТОРӢ: "Истеҳсоли гӯшти мурғ 9 маротиба зиёд мегардад"

ВАЗОРАТИ АДЛИЯ. Хулосаи ҳуқуқӣ ба 1936 лоиҳаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ

ТАЭКВОН – ДО. Муниса медали тилло ба даст овард

Суръати рушди ММД Тоҷикистон миёни кишварҳои ИДМ баландтарин шуд

Тоҷикистон ба сохтмони лӯлаи гази «Осиёи Марказӣ — Чин» шурӯъ мекунад

Дар ҷанубу ғарби Чин аз хушксолӣ 7,4 миллион нафар зарар дид

Ҷаҳон дар як сатр

Нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон – рӯзномаи «Ҷумҳурият» якҷо бо мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Хатлон бахшида ба Ҷашни 30 - солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти унвони «ТОҶИКИСТОН – ХОНАИ УМЕДИ МО» озмун эълон менамояд.

16.07.2019


ХАДАМОТИ АЛОҚА. Корти ID симкорти муштариро ба расмият медарорад

ЭНЕРГЕТИКА. 2,5 миллиард сомонӣ қарзи дебитории "Барқи тоҷик" муаммои ҳалталаб боқӣ мемонад

15.07.2019


Сарвазири Корея ба Тоҷикистон меояд

Баррасии масъалаҳои ҳамгироии САҲА, СҲШ ва ИА дар минтақаи Осиёи Марказӣ

Нахустин шумораи маҷаллаи «Осиё ва Аврупо» аз чоп баромад

ДТТ. Изҳори нигаронӣ аз вазъи бо кор таъмин шудани хатмкардаҳо

ТИБ. 288 номгӯи доруи ғайристандартӣ ошкор шуд


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед