logo

фарҳанг

ШАШМАҚОМ. АЗ БУЗРУК ТО ИРОҚ

Устоди шодравон Фазлиддин Шаҳобов аз худ осори бузурги илмӣ боқӣ гузошт. Он аз «Баёзи Шашмақом» ва мақолаҳои зиёд иборат мебошад. Ӯ тавонист риштаи илми мусиқии мактаби классикии тоҷикро ба насли нав дуруст фаҳмонаду расонад ва мақоми Шашмақомро дар ҷомеаи нав устувор  гардонад.
Рисолаи ин устоди бузург оид ба Шашмақом ягона рисолаи илмие мебошад, ки дар асри ХХ роҷеъ ба Шашмақом таълиф гаштааст. Он аз донишу  фаҳмиши мукаммали ин устоди зиндаёд  – устоди кулли Шашмақом шаҳодат медиҳад.
Фароғат Азизӣ,
доктори илми санъатшиносӣ, профессор

Ба Шашмақом 256 оҳанги классикии созӣ ва овозӣ, яъне роҳи машқ ва хониш дохил мешаванд. Ба таркиби Шашмақом мақомҳои Бузрук, Рост, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ ва Ироқ дохиланд, ки ҳар кадоми онҳо дорои мазмуни манзум ва шакли хоси худ мебошанд. Ҳар як мақом аз се қисми калон  тартиб ёфтааст.
Қисми якуми он оҳангҳои машқиро дар бар мегирад ва мушкилот номида шудааст. Азбаски сохти умумӣ ва тарзи  иҷрои ин қисми мақом хусусан аз ҷиҳати усул, яъне зарби дойраи он, хеле мураккаб аст, онро мушкилот  номидаанд. Ин қисм аз Тасниф, Тарҷеъ, Гардун, Нағмаву Ораз, Пешрав, Самоӣ, Хафиф, Фарфар, Чанбар, Мухаммас ва Сақил иборат буда, бо асбобҳои алоҳидаи мусиқӣ ва ё бо ансамбли асбобҳои халқӣ навохта мешавад. Дар ин қисм ҳофизони  яккахон ва ансамбли ҳофизон иштирок намекунанд.
Дар айни замон ба ҳар қисми мақом шакли муайяни зарби дойра мувофиқ аст, ки усул ном дорад. Баъзе аз ин усулҳо, чунончи усулҳои тасниф ва тарҷеъ дар мушкилот, аз ҷиҳати  сохти худ одӣ мебошанд.
Маънои тарҷеъ «бозгашт» ё «такрор» мебошад. Қисмҳои  тасниф ва тарҷеъ шакле доранд, ки он  пешрав номида мешавад. Ин тавр  ном гирифтани ин шакл аз он ҷост, ки он аз қатори секвенсияҳои батадриҷ баланду пастшавандаи дар зинаҳои гуногуни гамма такрор шударо дар бар мегирад. Ин секвенсияҳо дар тасниф ва тарҷеъ ва ҳамчунин дар қисмҳое, ки пешрав ном доранд, ҳамаи пардаҳои танбӯрро ба тарзе аз пасттарин парда сар карда, батадриҷ то болотаринаш  мерасонад.
Оҳанги гардун аз сархонаҳои гуногун эҷод шудааст, ки паи ҳам меоянд. Оҳанги гардун бозгӯй надорад, яъне  ба ҷумлаи шаклҳои «рондомонанд» дохил намешавад.
Усули гардун, ки фосилаи ҳаштчаҳорякӣ дорад, аз усулҳои таснифу тарҷеъ мураккабтар  мебошад. Баъзе усулҳои дигар, чунончи усулҳои мухаммас ва сақил, аз ин ҳам мураккабтаранд. Ин усулҳо давраҳои мураккаби зарбҳоро ташкил мекунанд.
Мухаммас яке аз оҳангҳои мустақили асосии мушкилот буда, барои якканавозони мусиқии халқӣ мувофиқ аст.
Масалан, дар мақоми Бузрук Мухаммаси Бузрук аз чаҳор  сархона ва як бозгӯй ва Мухаммаси Насруллоҳӣ аз се сархона ва як бозгӯй иборат буда, ҳар як дорои усули мураккабе мебошад, ки ба фосилаи сивудучаҳорякӣ баробар аст.
Оҳанги сақил дар байни ҳавоҳои мушкилот дорои усули мураккабтарин мебошад. Сақил, чӣ тавре, ки аз маънои калима мафҳум аст, як оҳанги вазнини калонҳаҷм  буда, дар вақти иҷрои он диққати том ва маҳорати баланди иҷрокунандагии навозанда, алалхусус дастгирандаи усули он, яъне дойранавоз ниҳоят зарур аст. Чунки шакл ва усули сақил нисбат ба ҳамаи оҳангҳои  мушкилот хеле мураккаб аст. Дар таркиби сақил бозгӯй, яъне банди такрорёбандае, ки  дар ҳавоҳои дигари мушкилот аз паси ҳар сархона паи ҳам меояд, ҷой надорад. Вазифаи бозгӯйро дар сақил фарсақил ном  банди оҳанг адо менамояд, ки он дар  фароварди ҳар сархона навохта мешавад. Ва ҳар сархона ҳам ба ду қисм ҷудо мешавад: яке аз он қисми асосиест, ки ба фосилаи сивудучаҳорякӣ баробар буда, қисми дигарашро фарсақил меноманд, ки фосилаи он ба шонздаҳчаҳорякӣ баробар аст. Ва ҳар ду ба якҷоягӣ усул, яъне зарби сақилро ташкил медиҳанд, ки ҳамагӣ ба фосилаи чиҳилуҳаштчаҳорякӣ баробар мешавад.
Масалан, дар мақоми Бузрук ду сақил меояд. Сақили Ислимӣ аз шаш сархона иборат аст. Сақили Султон қисми  якуми мақоми Бузрукро ба анҷом мерасонад. Он аз ҳашт сархона иборат аст.
Қисми дувум, ки қисми асосии мақом аст, қисми овозӣ, яъне роҳи хониш буда, онро наср меноманд. Ин қисм асосан аз чаҳор ҷузъи калони яккахонӣ, аз қабили Сарахбор, Талқин, Наср ва Уфар иборат аст, ки инҳоро асосан ҳофизони яккахон месароянд.
Дар миёни ин сурудҳои мустақил сурудҳои на чандон калони шӯху тарабангез меоянд, ки онҳоро тарона мегӯянд. Азбаски шакл ва хусусияти хоси  таронаҳо аз ҳофизон иҷрои  шӯхона ва чолокиро талаб менамоянд, бинобар он  таронаҳоро одатан гурӯҳи ҳофизон бо ёрии ҳамдигар месароянд.
Қисми севум шуъба ном дорад. Ин қисм ҳам роҳи сурудхонӣ буда, аз якчанд асарҳои алоҳида, асарҳои сеқисма, чаҳорқисма ва панҷқисма тартиб ёфта, бо номҳои Савти сарви ноз, Муғулчаи Бузрук, Ироқи Бухоро, Бебокча, Синахурӯш, Рок, Савти Ушшоқ, Савти Сабо, Савти Наво, Муғулчаи Наво, Мустазоди наво, Савти калон, Савти Чоргоҳ, Муғулчаи Дугоҳ, Қаландарӣ, Самандарӣ, Сарахбори Оромиҷон, Муғулчаи Сегоҳ, Гиря машҳур шудаанд. Онҳоро шуъбаҳои мақом мегӯянд. Аксарияти ин асарҳо панҷқисма буда, ба ҳар кадом қисмҳои дохилии онҳо низ номҳои махсус ниҳода шудааст. Чунончи, як «сюита» - и панҷқисмаро аз шуъбаи  мақоми Бузрук бо номи Савти сарви ноз мисол мегирем:
1. Савти сарви ноз
2. Талқини Савти сарви ноз
3. Қашғарчаи Савти  сарви ноз
4. Соқиномаи Савти сарви ноз
5. Уфари Савти сарви ноз
Баъзе сурудҳои алоҳидаи қисми шуъба, аз қабили Бебокча, Синахурӯш аз шуъбаи мақоми Бузрук, Қаландарӣ, Самандарӣ аз шуъбаи мақоми Дугоҳ ё худ Нимчӯпонӣ аз шуъбаи мақоми Сегоҳ якҷузъа буда, сурудҳои мустақиланд. Ва баъзе аз онҳо сеҷузъа мебошанд. Чунончи, Сарахбори Оромиҷон аз шуъбаи  мақоми Дугоҳ, Муғулчаи Сегоҳ ва Гиря аз шуъбаи мақоми Сегоҳ. Ҳар кадоми онҳо дорои усулҳои гуногунанд.  

Ф. ШАҲОБОВ (аз бойгонӣ)


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 13.05.2016    №: 91    Мутолиа карданд: 730

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед