logo

фарҳанг

ЗАБОНИ МИЛЛАТ - ҲАСТИИ МИЛЛАТ

Китоби тозанашр, ки зери ин унвон аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таълиф гардидааст, пажӯҳиши саривақтӣ ва хеле муҳим ба ҳисоб рафта, умдатарин масъалаҳои таърихи забонамонро фаро гирифтааст.

Таърих гувоҳ аст, ки забони тоҷикӣ новобаста ба ҳама он бадбахтиҳои ба сараш омада, ҳамеша рисолати таърихии худро дар назди халқу Ватан иҷро намудааст. Баъди садсолаҳо Истиқлолияти давлатӣ барои рушду такомули забони тоҷикӣ заминаи мусоидро фароҳам овард, ки самараи онро мо имрӯз баръало мушоҳида мекунем. Ин ва дигар масъалаҳои ба таърихи забони тоҷикӣ вобаста дар пешгуфтори китоб хеле мӯшикофона ва нуктасанҷона ба риштаи таҳқиқ кашида шудаанд, ки хонандаро барҳақ ба арҷ гузоштан ба арзишҳои миллӣ раҳнамун месозад.
Забони тоҷикӣ ҳамчун яке аз забонҳои таърихи қадимадошта, давраҳои  гуногуни инкишофро аз сар гузарондааст, ки ҳақиқати ин масъала аз ҷониби муҳаққиқони мухталиф  ба ҳар тарз баён гардидааст. Боби якуми асар маҳз ҳамин мавзӯъро фаро гирифтааст. Муаллиф дар такя бо сарчашмаҳои фаровони муътамади илмӣ ба хулосае меояд, ки ба ин масъала ҳанӯз нукта гузошта нашудааст. Таъкид месозад, ки «Маҳз давраҳои таърихии ташаккули ҳар кадом забон дар асоси осори хаттии ҳар як давраи инкишоф ташхис ва таҳқиқ гардида, чигунагии ташаккули вижагиҳои савтӣ, луғавӣ ва сохти грамматикии забон дар тӯли ҳазорсолаҳо муайян карда мешавад». Назари дигаре, ки дар ин қисмат таваҷҷуҳи хонандаро ҷалб месозад, ин тақсимбандии забонҳои эронии давраи бостон аст. Забонҳои авастоӣ, модӣ, форсии бостон, портӣ, паҳлавӣ, бохтарӣ ва суғдӣ ҳамчун намунаҳои беҳтарини забонҳои қадима ба қалам дода шуда, таъкид мегардад, ки онҳо нақши боризеро дар инкишофи минбаъдаи забони тоҷикӣ гузоштаанд.
Муайян кардани мансубияти миллии халқи мо, ки унвони «тоҷик» - ро гирифтааст, даҳсолаҳост, ки таваҷҷуҳи олимони дунёро ба худ ҷалб намуда, дар ин бобат онҳо назарияҳои гуногун пешниҳод намудаанд. Дар ҳар сурат, бо ифтихормандӣ бояд қайд намоем, ки вожаи «тоҷик» имрӯз муаррифгари як миллати куҳанбунёду соҳибтамаддун буда, ҷомеаи ҷаҳонӣ аллакай онро бо ҳамин ном шинохтаву эътироф намудааст. Мавзӯи марказии боби дуюми китобро маҳз ҳамин нукта ташкил дода, муаллиф ҷолибтарин ақидаҳои олимонро аз нигоҳи муқоиса ва умумияти назарӣ тафсир медиҳанд. Бо қаноатмандӣ зикр менамоянд, ки ин вожа бевосита бо калимаи «тоҷ» қаробат дошта, ҳамрадиф ва ҳаммаънои «ориёӣ», яъне наҷибзодагон аст. Дар ин радиф номи забонро низ бевосита бо унвони миллат «забони тоҷикӣ» ном бурда, онро забони давлатӣ ва расмиву коргузорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон медонанд. 
Сари пайкору талошҳои аз байн бурдани забон ва фарҳанги миллати тоҷик истилои араб хеле чашмрас буда, оқибатҳои ногувори он то ҳанӯз пойбарҷост. Нест кардани олитарин ганҷинаҳои маънавии миллат аз ҷониби сарлашкарони араб, ки намунаи бадтарини ваҳшонияти инсонист, то андозае пояҳои забони моро заиф кард ва захираи луғавии онро ба ҳадди диданӣ бо унсурҳои арабӣ, ки баъзан зарурати будани онҳо зери бори шубҳа қарор дошт, махлут гардонд. Маҳз ҳамин нукта бо таассуфи зиёд дар боби сеюми китоб таъкид гардида, муаллиф истилои арабро яке аз бадбахтиҳои азим дар нисбати забон, фарҳанг ва тамаддуни чандинҳазорсолаи аҷдодони мо медонанд.
Дар баробари шакли гуфтории забон паҳлуи навиштории он низ муҳим буда, донистани нахустин сарчашмаҳои хаттӣ ва дар кадом замина ба вуҷуд омадани онҳо барои ҳар як соҳибзабон зарур аст. Хушбахтона, забони тоҷикӣ аз зумраи он забонҳоест, ки дар ин самт низ собиқаи дерина дорад ва намунаҳои хаттии он ҳанӯз ба замони пеш аз зуҳури дини ислом рафта мерасанд. Маълум мегардад, ки ниёкони мо ҳанӯз пеш аз истилои араб соҳиби хат ва шуури баланди фарҳангӣ буда, махзани эҷоди назму насрро дар ихтиёр доштаанд. Зиёда аз панҷоҳ намунаи назму насри қадимаи бо забони тоҷикӣ иншошуда дар асар мавриди таҳқиқи ҳамаҷониба қарор гирифтаанд.
Ба касе пӯшида нест, ки замони шукуфоӣ ва боландагии забони тоҷикӣ аҳди Сомониён буда, маҳз дар ҳамин давра он тавонист ҳамчун яке аз рукнҳои асосии давлатдорӣ намоён гардад. Аниқтараш дар ин давра он ба ҳайси забони расмии коргузорӣ шинохта шуд ва ҳамчун омили ҳамбастагии миллӣ ба тамоми қаламрави Хуросону Мовароуннаҳр интиқол ёфт.
Бо завол ёфтани давлати абарқудрати Сомониён рушди забони тоҷикӣ хотима наёфт ва нуфузи онро давлатҳои баъдие, ки асосан бунёдгузоронашон қавмҳои ғайриэронӣ буданд, ба хубӣ эҳсос менамуданд. Лозим ба таъкид аст, ки ҳатто дар замони салтанати чунин хонаводаҳо забони тоҷикӣ мақоми давлатиашро нигаҳ дошт ва ҳамчун воситаи асосии ифодагари тафаккури илмӣ ва фарҳангӣ амал мекард. Ин ҷо, махсусан, хидмати шоирону адибони он давраро бояд қадршиносӣ намуд, зеро маҳз онҳо тавонистанд бар ивази таъқибу пайгириҳои пайвастаи ҳокимони давр ва баъзан сарбохтанҳо пояндагиву созандагии забони тоҷикиро таъмин созанд, онро аз вартаи нобудӣ раҳоӣ бахшанд. Ин ва дигар вижагиҳои забони тоҷикӣ дар аҳди давлатдории Сомониён мавзӯи марказии боби панҷум ва шашуми асарро ташкил додаанд.  Ҷолиби диққат аст, ки дар равиши таҳлили хусусиятҳои забони тоҷикӣ дар ин давра ҳамчунин намунаҳое аз осори адибони он замон бо шарҳу тавзеҳи зиндагинома ва осори боқимондаашон оварда шудааст, ки, фикр мекунем, он баҳри муҳаққиқони таърихи адабиёт маводи хуби омӯзишӣ буда метавонад.
Бо ифтихор ва қаноатмандӣ метавон гуфт, ки асари тозанашри Сарвари давлат туҳфаи арзандаест баҳри ҳаводорони забони тоҷикӣ ва таърихи он. Китоби мазкур таълифоти ягона ва мукаммалест, ки дар он тамоми сарчашмаҳои то имрӯз мавҷудаи илмӣ истифода шудаанд. Боварӣ дорем, ки натиҷаҳои ин таҳқиқоти саривақтӣ мавриди омӯзишу истифодаи васеи олимони соҳа ва аҳли ҷомеа қарор мегирад ва дар самти тақвияти минбаъдаи худшиносии миллӣ, нигаҳдошти рисолати забон ва таҳкими давлатдории тоҷикон хидмати шоистаеро анҷом хоҳад дод.

Ҳомид МАҶИДОВ, профессор,
Ҳамрохон ДӮСТОВ, дотсент


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 17.05.2016    №: 93    Мутолиа карданд: 920

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед