logo

фарҳанг

ҚАЛЪАИ ҲИСОР. РИВОЯТ ВА ВОҚЕИЯТ

Перомуни пайдоиши қалъаи Ҳисор ақидаҳо мухталифанд. Баъзеҳо ривоят мекунанд, ки онро Таҳмураси Девбанд бунёд гузоштааст.  Таҳмурас дар тали ғозиён як гӯшаи ҷаннатро дида моту маҳбут гардид. Ҷойи қалъаро ба нақша гирифту бо сарлашкарон ва аҳли шаҳри Шоҳа машварат орост. Сухани Таҳмурасро пазируфтанд ва ба девон амр карданд, ки ба бунёди қалъа шурӯъ намоянд. Девон ба сохтмони қалъа камар бастанд.

Ба ин кор лашкариён ва мардуми таҳҷоӣ низ шарик шуданд. Ҳашарчиён шабу рӯз меҳнат мекарданд. Онҳо чанд сол заҳмат кашида, бо машаққат масолеҳ меоварданд. Он замон қалъаро “диж” ё “диз” мегуфтанд. Баъдан қалъаи калон “куҳандиз” ном гирифт.
Мегӯянд, ки Таҳмурас дар диз 30 сол подшоҳӣ кард. Дар аҳди ӯ дар сарзамини Ҳомоварон (Ҳисори ҳозира) адлу инсоф, ҳақиқат тантана дошт. Ҳатто миёни девону одамон робитаи дӯстӣ вуҷуд дошт. Мамлакат ободу зебо ва мардуми он шоду хуррам буданд...
Муаррихони аҳди бостон бошанд, ҳикоят мекунанд, ки подшоҳи Аҷам Қубод ба хотири шифо ёфтани писараш дар шоҳигарии Ҳомоварон қалъаи куҳнаро вайрон карда, ба ҷояш қалъаи нав сохт.
Барои наздиктар шудани масофаи байни Ҳомоварон ва мулки худ Қубод ҷойи ҳозираи Қубодиёнро, ки тобеи Балх буд, интихоб карда, тахту нишемангоҳ сохт. Ва то охири умр дар Қубодиён зисту ҳукмронӣ кард.
Чун Қубод даргузашт, ба ҷойи ӯ писари дувумаш Ковус ба тахт нишаст, пойтахтро ба Эрон кӯчонд ва ба духтари шоҳи Ҳомоварон Судоба издивоҷ кард.
Баъди падари Судоба дар сарзамини Ҳомоварон киҳо ҳукмрон буданд, дар ҳеҷ ҷой маълумоти дақиқ нест. Баъд аз забт шудани қалъа аз ҷониби артиши Мақдунӣ қарнҳои зиёде дар он аҷнабиён ҳукм ронданд ва он номи яке аз охирин шоҳони мақдунӣ, писари Евкратиди бузург Гелиоклро гирифт. Дар аҳди Гелиокл аз дарёи Чангоб ба воситаи лӯлаҳои сафолин ба қалъа об гузаронда фаввора сохтанд.
Тибқи ривоятҳо, то истилои араб ҳокими қалъа Қаҳқаҳаи Ҷоду буд.        Баъди истилои арабҳо чун қалъа фатҳ гардид, ба куҳандиз “Ҳисор” ном доданд, ки маънояш қалъаи баланд, муҳосирашуда ва девори даври қалъа мебошад.
Дар асрҳои XV - XVI  дар наздикии қалъа шаҳре бо номи Ҳисори Шодмон бунёд гардид. Қалъаи Ҳисор пайваста ҳадафи ҳуҷуми истилогарон мегардид. Афсари армияи подшоҳи рус Д. Н. Логофет дар мақолааш “В горах и на равнинах Бухары” (соли 1913), аз ҷумла менависад: “Осори гулӯлаҳои тӯп, ки деворҳоро хароб кардаанд ва дар табақҳои ғафси дарвоза сӯрохиҳои калонро гузоштаанд, баёнгари безабони онанд, ки қалъаи Ҳисор чандин маротиба дучори муҳосираю ҳуҷум гашта”.
Қалъаи Ҳисор ёдгории археологӣ ва фортификатсионии (илми таҳкимот ва истеҳкомот) мансуб ба асри 3  то мелод мебошад. Қалъа дар болои теппа ҷойгир шуда, масоҳаташ 17 гектар аст. Он девори мустаҳкам, бурҷҳою таркишҳо ва дарвоза дорад ва аз се қисм  - куҳандиз, уштурхона, қӯрғони кӯлоба иборат аст. Куҳандиз (дарозиаш 200 метр, бараш 150 метр)  дар тарафи шарқии қалъа ҷойгир шудааст. Он охирҳои асри XIX ва ибтидои асри XX қароргоҳи беки Ҳисор буд. Ҷанубу ғарбтари куҳандиз уштурхона ном дошта дар он хешу ақрабои бек зиндагӣ мекарданд. Қӯрғони кӯлоба дар шимолу ғарбтари куҳандиз ҷой гирифтааст. Дар ин қисм чашмаҳо мавҷуд буданд ва   асосан мардуми одӣ дар он сукунат дошт. Дарвоза дар тарафи ҷанубии қалъа воқеъ гардида, аз ду тараф бурҷҳо дорад.
Дар ҳудуди қӯрғони кӯлоба бостоншиносони Институти таърихи Академияи илмҳо бо роҳбарии Е. В. Зеймал ҳафриёт гузаронда, се давраи ҳаётро ошкор намуданд. Давраи якум ба охири даврони Кушониён (нимаи дуюми асри 4) тааллуқ дорад. Давраи дуюм ба ибтидои замони Кушониён (асрҳои 1- 3 мелодӣ), давраи сеюм ба замони Юнонию Бохтар (асрҳои 3 - 2 то мелод) мансуб аст. Баъди суқути  давлати Кушониён ҳаёт дар қалъа то охири асрҳои миёна барҳам хӯрдааст. Танҳо асрҳои XVIII - XX, баъди ба вуҷуд омадани бекигарии Ҳисор ба қароргоҳи ӯ табдил ёфт. Аз қалъаи Ҳисор тангаҳои шоҳони кушонӣ, зарфҳою ҳайкалчаҳои гуногуни сафолӣ ёфт шудаанд, ки ҳар яки он саҳифаи наверо дар омӯзиши ин макон боз мекунад.
Абдураҳими АБДУЛЛОҲ,
профессори Донишгоҳи
технологии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 31.05.2016    №: 103    Мутолиа карданд: 751

23.04.2019


ДЗЮ – ДО. Медали нуқраи Темур Раҳимов аз Чемпионати Осиё

Тиб. Муваффақияти камназири ҷарроҳони рус

Пирӯзии Зеленский дар интихоботи Украина

Фоҷиа дар Шри-Ланка Теъдоди қурбониён ба 300 нафар расид

Лукашенко Россияро ҳомии истиқлолияти Беларус номид

Ёрии низомию техникии Қазоқистон ба Тоҷикистон

Ҷаҳон дар як сатр

22.04.2019


НИММАРАФОНИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ДУШАНБЕ. Фенти Тилахан дар мақоми аввал

Ваҳдат ҳусни тоза мегирад

ХОРУҒ. Бунёди бинои шабакаи ёрии таъҷилӣ

19.04.2019


Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Жан - Батист Лемуан

Пойтахт ба таҷлили Рӯзи Ғалаба омодагӣ мебинад

Масоили рушди соҳаи маориф матраҳ гардид

Дар Донишгоҳи давлатии Данғара конфронси ҷумҳуриявӣ доир мешавад

Душанбе варзишгарони 15 кишварро ба ҳам меорад

Ҷаҳон дар як сатр

18.04.2019


ҶОМИ АФК. Пирӯзии "Хуҷанд" ва мусовии "Истиқлол"

МУЪМИНОБОД. 221 иншоот дар се сол

РАШТ. Боғистон доман паҳн мекунад

17.04.2019


БУҶЕТИ ДАВЛАТӢ . Ба қонун иловаҳо ворид шуданд

ДМТ. Як нишасти муҳим

Хонандагони Душанбе пешсафи олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ

Армуғон барои дӯстдорони ҷуғрофия

ҶОМИ ОСИЁ. Паҳлавонони тоҷик соҳиби 5 медал

Ҷаҳон дар як сатр

16.04.2019


Вохӯрии Саидзода Зоҳир Озод бо Аскар Таҷибаев

Баррасии масоили мубрам

Ҳамоиш бахшида ба оғози расмии Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ

Калонтарин тайёра дар дунё ба ҳаво хест

Дар Қазоқистон онлайн-қаллобон фаъол мешаванд

Дар СММ аз манфиати лоиҳаи «Камарбандҳо ва роҳҳо» сухан рафт

Аз таркиш дар Афғонистон ҳафт кӯдак ҳалок гашт

Филмҳои ду коргардони тоҷик барои Фестивали кинои мусалмонӣ интихоб шуданд

Ҷаҳон дар як сатр


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед