logo

фарҳанг

ҚАЛЪАИ ҲИСОР. РИВОЯТ ВА ВОҚЕИЯТ

Перомуни пайдоиши қалъаи Ҳисор ақидаҳо мухталифанд. Баъзеҳо ривоят мекунанд, ки онро Таҳмураси Девбанд бунёд гузоштааст.  Таҳмурас дар тали ғозиён як гӯшаи ҷаннатро дида моту маҳбут гардид. Ҷойи қалъаро ба нақша гирифту бо сарлашкарон ва аҳли шаҳри Шоҳа машварат орост. Сухани Таҳмурасро пазируфтанд ва ба девон амр карданд, ки ба бунёди қалъа шурӯъ намоянд. Девон ба сохтмони қалъа камар бастанд.

Ба ин кор лашкариён ва мардуми таҳҷоӣ низ шарик шуданд. Ҳашарчиён шабу рӯз меҳнат мекарданд. Онҳо чанд сол заҳмат кашида, бо машаққат масолеҳ меоварданд. Он замон қалъаро “диж” ё “диз” мегуфтанд. Баъдан қалъаи калон “куҳандиз” ном гирифт.
Мегӯянд, ки Таҳмурас дар диз 30 сол подшоҳӣ кард. Дар аҳди ӯ дар сарзамини Ҳомоварон (Ҳисори ҳозира) адлу инсоф, ҳақиқат тантана дошт. Ҳатто миёни девону одамон робитаи дӯстӣ вуҷуд дошт. Мамлакат ободу зебо ва мардуми он шоду хуррам буданд...
Муаррихони аҳди бостон бошанд, ҳикоят мекунанд, ки подшоҳи Аҷам Қубод ба хотири шифо ёфтани писараш дар шоҳигарии Ҳомоварон қалъаи куҳнаро вайрон карда, ба ҷояш қалъаи нав сохт.
Барои наздиктар шудани масофаи байни Ҳомоварон ва мулки худ Қубод ҷойи ҳозираи Қубодиёнро, ки тобеи Балх буд, интихоб карда, тахту нишемангоҳ сохт. Ва то охири умр дар Қубодиён зисту ҳукмронӣ кард.
Чун Қубод даргузашт, ба ҷойи ӯ писари дувумаш Ковус ба тахт нишаст, пойтахтро ба Эрон кӯчонд ва ба духтари шоҳи Ҳомоварон Судоба издивоҷ кард.
Баъди падари Судоба дар сарзамини Ҳомоварон киҳо ҳукмрон буданд, дар ҳеҷ ҷой маълумоти дақиқ нест. Баъд аз забт шудани қалъа аз ҷониби артиши Мақдунӣ қарнҳои зиёде дар он аҷнабиён ҳукм ронданд ва он номи яке аз охирин шоҳони мақдунӣ, писари Евкратиди бузург Гелиоклро гирифт. Дар аҳди Гелиокл аз дарёи Чангоб ба воситаи лӯлаҳои сафолин ба қалъа об гузаронда фаввора сохтанд.
Тибқи ривоятҳо, то истилои араб ҳокими қалъа Қаҳқаҳаи Ҷоду буд.        Баъди истилои арабҳо чун қалъа фатҳ гардид, ба куҳандиз “Ҳисор” ном доданд, ки маънояш қалъаи баланд, муҳосирашуда ва девори даври қалъа мебошад.
Дар асрҳои XV - XVI  дар наздикии қалъа шаҳре бо номи Ҳисори Шодмон бунёд гардид. Қалъаи Ҳисор пайваста ҳадафи ҳуҷуми истилогарон мегардид. Афсари армияи подшоҳи рус Д. Н. Логофет дар мақолааш “В горах и на равнинах Бухары” (соли 1913), аз ҷумла менависад: “Осори гулӯлаҳои тӯп, ки деворҳоро хароб кардаанд ва дар табақҳои ғафси дарвоза сӯрохиҳои калонро гузоштаанд, баёнгари безабони онанд, ки қалъаи Ҳисор чандин маротиба дучори муҳосираю ҳуҷум гашта”.
Қалъаи Ҳисор ёдгории археологӣ ва фортификатсионии (илми таҳкимот ва истеҳкомот) мансуб ба асри 3  то мелод мебошад. Қалъа дар болои теппа ҷойгир шуда, масоҳаташ 17 гектар аст. Он девори мустаҳкам, бурҷҳою таркишҳо ва дарвоза дорад ва аз се қисм  - куҳандиз, уштурхона, қӯрғони кӯлоба иборат аст. Куҳандиз (дарозиаш 200 метр, бараш 150 метр)  дар тарафи шарқии қалъа ҷойгир шудааст. Он охирҳои асри XIX ва ибтидои асри XX қароргоҳи беки Ҳисор буд. Ҷанубу ғарбтари куҳандиз уштурхона ном дошта дар он хешу ақрабои бек зиндагӣ мекарданд. Қӯрғони кӯлоба дар шимолу ғарбтари куҳандиз ҷой гирифтааст. Дар ин қисм чашмаҳо мавҷуд буданд ва   асосан мардуми одӣ дар он сукунат дошт. Дарвоза дар тарафи ҷанубии қалъа воқеъ гардида, аз ду тараф бурҷҳо дорад.
Дар ҳудуди қӯрғони кӯлоба бостоншиносони Институти таърихи Академияи илмҳо бо роҳбарии Е. В. Зеймал ҳафриёт гузаронда, се давраи ҳаётро ошкор намуданд. Давраи якум ба охири даврони Кушониён (нимаи дуюми асри 4) тааллуқ дорад. Давраи дуюм ба ибтидои замони Кушониён (асрҳои 1- 3 мелодӣ), давраи сеюм ба замони Юнонию Бохтар (асрҳои 3 - 2 то мелод) мансуб аст. Баъди суқути  давлати Кушониён ҳаёт дар қалъа то охири асрҳои миёна барҳам хӯрдааст. Танҳо асрҳои XVIII - XX, баъди ба вуҷуд омадани бекигарии Ҳисор ба қароргоҳи ӯ табдил ёфт. Аз қалъаи Ҳисор тангаҳои шоҳони кушонӣ, зарфҳою ҳайкалчаҳои гуногуни сафолӣ ёфт шудаанд, ки ҳар яки он саҳифаи наверо дар омӯзиши ин макон боз мекунад.
Абдураҳими АБДУЛЛОҲ,
профессори Донишгоҳи
технологии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 31.05.2016    №: 103    Мутолиа карданд: 708

16.01.2019


Пирӯзии мунтахаби Тоҷикистон бар Эрон

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Роҳандозии моратории дусола дар Тоҷикистон

Нақшаи Brexit дар парламенти Британия рад карда шуд

Кремл роҳи ҳалли буҳрони Украинаро пешниҳод намуд

Ифтитоҳи онлайн-донишгоҳ барои гурезаҳо дар Италия

15.01.2019


Ҷаласаи ҷамъбастӣ таҳти раёсати муовини Сарвазири мамлакат

Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Абдулазиз Комилов

Ёдгор Файзов: «Соли 2018 соли таҳкими волоияти қонун дар Бадахшон буд»

ХУҶАНД. 1548 медали варзишгарон дар як сол

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Созишномаи сулҳ – мавзӯи асосии мулоқоти Путин ва Абэ хоҳад шуд

Савдои хориҷии Чин соли 2018 натиҷаи рекордӣ нишон дод

Дар Алмаато гурӯҳи хориҷиёни террорист боздошт шуд

То соли 2024 аҳолии Қирғизистон бо оби ошомиданӣ пурра таъмин мешавад

10.01.2019


Дар Саразм осорхона ва меҳмонхонаи замонавӣ бунёд мешаванд

Вохӯрии Парвиз Давлатзода бо Владимир Норов

Ҷаласаи Шӯрои кор бо ҷавонон

“ГАНҶИ СУХАН” – маҳфили адибпарвар

РӮШОН. Ифтитоҳи маркази дуошёнаи савдо

Муҳаммад Салоҳ – беҳтарин футболбози Африқо

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Самарқанд мизбони нахустмулоқоти «Ҳиндустон – Осиёи Марказӣ»

Баргардондани 47 шаҳрванди Қазоқистон аз Сурия

Остона ба гузарондани Ҳамоиши ҷаҳонии туризми шаҳрӣ омодагӣ мегирад

Дар Беларус бори нахуст ҳукми қатл содир шуд

09.01.2019


Таҷлили 110 - солагии аллома Бобоҷон Ғафуров

GLOBE SOCCER AWARDS. Беҳтаринҳоро муайян кард

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Дар Пекин музокироти тиҷоратии ИМА ва Чин мегузарад

Эрдуғон пирӯзӣ бар террористони «Давлати исломӣ» - ро эълом дошт

Разведкаи Сурия дар ҳафт сол 80 саркардаи исломиро нест кард

Сарвари ҶХД Корея ба Чин бо ташрифи серӯза омад

Танзими нархи дорудар Қазоқистон


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед