logo

фарҳанг

ҚАЛЪАИ ҲИСОР. РИВОЯТ ВА ВОҚЕИЯТ

Перомуни пайдоиши қалъаи Ҳисор ақидаҳо мухталифанд. Баъзеҳо ривоят мекунанд, ки онро Таҳмураси Девбанд бунёд гузоштааст.  Таҳмурас дар тали ғозиён як гӯшаи ҷаннатро дида моту маҳбут гардид. Ҷойи қалъаро ба нақша гирифту бо сарлашкарон ва аҳли шаҳри Шоҳа машварат орост. Сухани Таҳмурасро пазируфтанд ва ба девон амр карданд, ки ба бунёди қалъа шурӯъ намоянд. Девон ба сохтмони қалъа камар бастанд.

Ба ин кор лашкариён ва мардуми таҳҷоӣ низ шарик шуданд. Ҳашарчиён шабу рӯз меҳнат мекарданд. Онҳо чанд сол заҳмат кашида, бо машаққат масолеҳ меоварданд. Он замон қалъаро “диж” ё “диз” мегуфтанд. Баъдан қалъаи калон “куҳандиз” ном гирифт.
Мегӯянд, ки Таҳмурас дар диз 30 сол подшоҳӣ кард. Дар аҳди ӯ дар сарзамини Ҳомоварон (Ҳисори ҳозира) адлу инсоф, ҳақиқат тантана дошт. Ҳатто миёни девону одамон робитаи дӯстӣ вуҷуд дошт. Мамлакат ободу зебо ва мардуми он шоду хуррам буданд...
Муаррихони аҳди бостон бошанд, ҳикоят мекунанд, ки подшоҳи Аҷам Қубод ба хотири шифо ёфтани писараш дар шоҳигарии Ҳомоварон қалъаи куҳнаро вайрон карда, ба ҷояш қалъаи нав сохт.
Барои наздиктар шудани масофаи байни Ҳомоварон ва мулки худ Қубод ҷойи ҳозираи Қубодиёнро, ки тобеи Балх буд, интихоб карда, тахту нишемангоҳ сохт. Ва то охири умр дар Қубодиён зисту ҳукмронӣ кард.
Чун Қубод даргузашт, ба ҷойи ӯ писари дувумаш Ковус ба тахт нишаст, пойтахтро ба Эрон кӯчонд ва ба духтари шоҳи Ҳомоварон Судоба издивоҷ кард.
Баъди падари Судоба дар сарзамини Ҳомоварон киҳо ҳукмрон буданд, дар ҳеҷ ҷой маълумоти дақиқ нест. Баъд аз забт шудани қалъа аз ҷониби артиши Мақдунӣ қарнҳои зиёде дар он аҷнабиён ҳукм ронданд ва он номи яке аз охирин шоҳони мақдунӣ, писари Евкратиди бузург Гелиоклро гирифт. Дар аҳди Гелиокл аз дарёи Чангоб ба воситаи лӯлаҳои сафолин ба қалъа об гузаронда фаввора сохтанд.
Тибқи ривоятҳо, то истилои араб ҳокими қалъа Қаҳқаҳаи Ҷоду буд.        Баъди истилои арабҳо чун қалъа фатҳ гардид, ба куҳандиз “Ҳисор” ном доданд, ки маънояш қалъаи баланд, муҳосирашуда ва девори даври қалъа мебошад.
Дар асрҳои XV - XVI  дар наздикии қалъа шаҳре бо номи Ҳисори Шодмон бунёд гардид. Қалъаи Ҳисор пайваста ҳадафи ҳуҷуми истилогарон мегардид. Афсари армияи подшоҳи рус Д. Н. Логофет дар мақолааш “В горах и на равнинах Бухары” (соли 1913), аз ҷумла менависад: “Осори гулӯлаҳои тӯп, ки деворҳоро хароб кардаанд ва дар табақҳои ғафси дарвоза сӯрохиҳои калонро гузоштаанд, баёнгари безабони онанд, ки қалъаи Ҳисор чандин маротиба дучори муҳосираю ҳуҷум гашта”.
Қалъаи Ҳисор ёдгории археологӣ ва фортификатсионии (илми таҳкимот ва истеҳкомот) мансуб ба асри 3  то мелод мебошад. Қалъа дар болои теппа ҷойгир шуда, масоҳаташ 17 гектар аст. Он девори мустаҳкам, бурҷҳою таркишҳо ва дарвоза дорад ва аз се қисм  - куҳандиз, уштурхона, қӯрғони кӯлоба иборат аст. Куҳандиз (дарозиаш 200 метр, бараш 150 метр)  дар тарафи шарқии қалъа ҷойгир шудааст. Он охирҳои асри XIX ва ибтидои асри XX қароргоҳи беки Ҳисор буд. Ҷанубу ғарбтари куҳандиз уштурхона ном дошта дар он хешу ақрабои бек зиндагӣ мекарданд. Қӯрғони кӯлоба дар шимолу ғарбтари куҳандиз ҷой гирифтааст. Дар ин қисм чашмаҳо мавҷуд буданд ва   асосан мардуми одӣ дар он сукунат дошт. Дарвоза дар тарафи ҷанубии қалъа воқеъ гардида, аз ду тараф бурҷҳо дорад.
Дар ҳудуди қӯрғони кӯлоба бостоншиносони Институти таърихи Академияи илмҳо бо роҳбарии Е. В. Зеймал ҳафриёт гузаронда, се давраи ҳаётро ошкор намуданд. Давраи якум ба охири даврони Кушониён (нимаи дуюми асри 4) тааллуқ дорад. Давраи дуюм ба ибтидои замони Кушониён (асрҳои 1- 3 мелодӣ), давраи сеюм ба замони Юнонию Бохтар (асрҳои 3 - 2 то мелод) мансуб аст. Баъди суқути  давлати Кушониён ҳаёт дар қалъа то охири асрҳои миёна барҳам хӯрдааст. Танҳо асрҳои XVIII - XX, баъди ба вуҷуд омадани бекигарии Ҳисор ба қароргоҳи ӯ табдил ёфт. Аз қалъаи Ҳисор тангаҳои шоҳони кушонӣ, зарфҳою ҳайкалчаҳои гуногуни сафолӣ ёфт шудаанд, ки ҳар яки он саҳифаи наверо дар омӯзиши ин макон боз мекунад.
Абдураҳими АБДУЛЛОҲ,
профессори Донишгоҳи
технологии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 31.05.2016    №: 103    Мутолиа карданд: 634

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед