logo

фарҳанг

ЗАБОНИ ТОҶИКӢ. ТАЪРИХИ ВОҚЕӢ ВА РОСТИН

Боиси хушнудист, ки китоби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо номи «Забони миллат – ҳастии миллат» нашр гардид. Ин китоб яке аз туҳфаҳои арзанда барои мардуми шарифи тоҷик бахшида ба 25 - солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳсуб меёбад.

Ба баррасии таърихи забони тоҷикӣ даст задани муаллиф зарурати воқеии таърихӣ мебошад, зеро дар масири таърих ҳодисаю воқеаҳои бисёр муҳиме аз сари забони тоҷикӣ гузаштаанд, ки бешубҳа, ба бозкушоӣ ва таҳқиқи ҳаматарафаи илмӣ ниёз доранд. Маҷмӯан дар ин китоб саҳифаҳои номакшуфи ҳаёти забони тоҷикӣ бо диди нави илмӣ баррасӣ гардидаанд. Тадқиқоти мазкур аз он ҷиҳат муҳим ба назар мерасад, ки то имрӯз асари нисбатан ҷамъбастие, ки ҳаёти забони беш аз сеҳазорсолаи халқи ориёиро дар бар гирифта бошад, вуҷуд надорад. Асари мазкур мунҳасир ба фард буда, тамоми нишебу фарозҳои давраҳои гуногуни тараққиёти забони тоҷикиро фаро мегирад. Дар аввали ин китоб барҳақ қайд гардидааст, ки «танҳо забон аст, ки дар ҳама давру замон таърихи воқеӣ ва ростини миллатро дар ҳофизаи худ нигоҳ медорад».
Рисола бо забони бисёр хуби илмию оммафаҳм навишта шуда, аз пешгуфтор, шаш боб, хулоса ва китобнома иборат аст. Зимни мутолиаи китоб чанд масъалаи зер диққати хонандаро ба худ ҷалб мекунад:
1. Таҳлилҳо хронология ва пайдарҳамии зуҳури воқеаҳои таърихии марбут ба ҳаёти сиёсию иҷтимоӣ ва фарҳангиеро нигоҳ медоранд, ки ба ҳолати ҳамонвақтаи забони тоҷикӣ таъсир расондаанд.
2. Дар асар воқеияти таърихи забони тоҷикӣ бо далелҳои муътамад нишон дода шудааст. Осори илмии шарқшиносони Шарқу Ғарб (беш аз чорсад асари илмии мутафаккирони ватанию хориҷӣ) доир ба забону адаби миллати тоҷик то замони зуҳури муғулҳо омӯхта шуда, бо маҳорати баланди илмӣ таҳлил шудаанд. Зимни истифодаи осори муаллифони гуногун андешаҳои онон таҳлил шуда, дар радифи онҳо ақидаҳои нави илмӣ пешниҳод мегарданд, ки ин усул дараҷаю ҷанбаи илмии рисоларо муқтадир менамояд.
3. Рисола ба ақидаҳои гуногуни баҳсталаб (аз ҷумла пайдоиши тоҷикон ва забони тоҷикӣ, аз Шарқ ба Ғарб паҳн шудани забони тоҷикӣ ва ё баръакс) бо такя ба сарчашмаҳои муътамади илмӣ равшанӣ меандозад. Марзу буми таърихие, ки забони тоҷикӣ дар давраҳои гуногун фаро гирифта буд, бо ҷалби маводи илмӣ тарҳрезӣ гардидааст. Аз ҷумла, таъкид мегардад, ки дар замони Салҷуқиён забони тоҷикӣ аз баҳри Миёназамин то ҳудуди Чин забони байналхалқӣ буда, минбаъд ин рисолати таърихиро давом додааст.
4. Рисоларо ба ҳайси энсиклопедияи осори адабӣ ҳам муаррифӣ кардан мумкин аст, зеро дар он асарҳои адибон ва донишмандони садаҳои VII – XII то андозае муаррифӣ ва таҳлил мешаванд. Ҳаёт ва фаъолияти илмию адабии удабо ва фозилону донишмандони аҳди Тоҳириён, Саффориён, Сомониён, Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Ғуриёну Хоразмшоҳиён ва дигарон бо диди нави илмӣ мавриди баррасӣ қарор мегиранд. Дастовардҳои илмие, ки дар ин давраҳо ба вуҷуд омадааст, дар асари мазкур таҳқиқ гардида, таъсири ин дастовардҳо ба истилоҳоти соҳаҳои гуногуни ҳаёти забони тоҷикӣ, аз қабили истилоҳоти фалсафа, нуҷум, забону адабиёт, риёзиёт, ҷуғрофия, тиб ва ғайраҳо бо далелҳои раднопазир нишон дода мешавад.
5. Ҳодисаю воқеаҳои таърихӣ аз диди нав, бо истифода аз сарчашмаҳои боварбахш, тадқиқ шуда, муборизаи оштинопазири абармардони миллати тоҷик ба муқобили аҷнабиён, барои нигаҳдории сарзамин, хонаю дар ва номуси миллию ватандорӣ чун рамзи ватанпарастӣ талаққӣ шуда, забон чун манбаи бисёр муътамад барои омӯзиши таърих ва фарҳангу тамаддуни миллат дониста мешавад. Таъкид мегардад, ки забон таърихи холис, ростин ва маҳсули дастҷамъии миллат ва аломати хоси он буда, воқеияти ҳаёти ҷомеаро ҳамчунон, ки ҳаст, бидуни ороишу ислоҳ инъикос мекунад.
6. Зимни баррасии ҳар давраи таърихӣ забони ҳамон давра матраҳ шуда, осори мавҷуда ва хатте, ки ин осор бо он таълиф шудааст, ба риштаи таҳқиқ кашида мешавад. Аз ҷумла, доир ба забони матнҳои «Ведо» ва «Авасто», пайдоиши калимаҳои ориё, тоҷик ва муродифоти онҳо, гимнҳои «Ригведа» ва муносибати он ба забони тоҷикӣ, осори давраи миёна ва нави тараққиёти забонамон бо далелҳо таҳқиқ мегардад.
7. Қобилияти бузурги ваҳдатофарии забони тоҷикӣ дар давраҳои гуногуни таърихии миллати тоҷик дар китоб чун рамзи ҳамдигарфаҳмии миллӣ талаққӣ мегардад. Аз ҷумла, гуфта мешавад, ки таърихи давлатдории ориёӣ нишон медиҳад, ки давлатҳои бостонии мо ҳамеша кӯшиш ва ҷаҳду ҷадал мекарданд, ки барои устувор сохтани пояҳои давлатдорӣ ва ба вуҷуд овардану мустаҳкам намудани давлатдории миллӣ ва ваҳдату ягонагӣ аз унсури забонӣ истифода бурда, барои рушду тараққӣ ва густариши забони модарии хеш тадбирҳои мушаххас андешанд (саҳ. 14).
Забони тоҷикӣ яке аз забонҳои қадимтарини дунё ба шумор рафта, ба оилаи забонҳои эронӣ мансуб аст. Вай давраҳои дуру дарози таърихиро тай карда, аз замонҳои дур ба мо мерос мондааст ва дар ин давраи мутамодӣ сохти грамматикӣ ва таркиби луғавии худро тағйир дода, дар шакли имрӯзаи сайқалёфта ба мо расидааст. Ва ба ин шакл омада расидану аз чанголи пасту баландиҳои рӯзгор солим берун омадани он ба фидокориҳои гузаштагони мо сахт вобаста аст. Тавре ки Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон зикр мекунанд, агар ба давраҳои дури таърихи забони худ назар кунем, мебинем, ки гузаштагони мо барои равнақу эътибор ва инкишофи забони худ чӣ фидокорӣ ва чӣ кӯшишҳое ба харҷ додаанд, то забони модарии хешро ба пояи забони расмии давлатӣ баровардаанд. Ҳахоманишиён, ки дар таърихи башар фарҳангу тамаддуни онҳо камназир аст, забони модарии худро дар баробари забонҳои қудрандманду бонуфузи он замон – эломӣ ва ошурӣ ба ҳайси забони давлатии худ истифода мебурданд. Онҳо номи хат ва забони худро ориёӣ хондаанд. Инчунин, дудмони Кушониён ҳам оҳиста – оҳиста аз истифодаи забони юнонӣ даст кашида, забони ориёии хешро (Канишка ҳам мисли Дориюш забони навиштаҳои худро ориёӣ хондааст) забони ягона ва расмии давлати паҳновари худ қарор додаанд (саҳ. 14).
Дар баробари ин, шахсиятҳо ва осори номбаршуда ба ин забони ваҳдатовар садҳо шоҳкориҳои муҳими адабию илмӣ офарида шудааст, ки барои дар ҳар давру замон ба ҳам овардани миллатамон саҳмгузор буданд. Махсусан дар давраи нави тараққиёти забонамон ва эҳёи он, ки аз давраи Тоҳириён, Саффориён замина гирифта, аз замони Сомониён то имрӯз ба авҷи аълои рушди худ расидааст, осори ба масъалаҳои муҳими тиббӣ, фалсафӣ, нуҷум, риёзӣ, лексикографӣ, адабию лингвистика ва ғайра бахшидашуда барои ягонагии роҳи тараққиёти истилоҳоти соҳаҳо заминаи мусоид фароҳам овардаанд. Ин равандро Пешвои миллат ба мушоҳидаи нозукбини худ гирифта чунин менигоранд, ки забони тоҷикӣ - форсӣ, ки мояи ифтихор ва василаи сарнавиштсозу ваҳдатофари қавмҳои эронинажод аст, дар давраи ҳукмронии Сомониён ба сифати забони расмӣ ва омили ҳамбастагии миллӣ дар тамоми қаламрави Хуросону Мовароуннаҳр ва дигар вилоятҳои тобеи давлати Сомониён рушду боландагӣ ёфт ва ба авҷи қудрату шукуфоӣ расид (саҳ. 458). Забони тоҷикӣ дар зинаҳои навтарини тараққиёташ, ки марҳилаҳои замони Шӯравӣ ва давраи Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аст, вазифаи пурмасъулиятеро ба дӯш мегирад. Масъулияти забони тоҷикӣ дар замони истиқлолият забони расмии давлатӣ будан аст, ки тавассути он тамоми мукотиботи сиёсӣ, фарҳангӣ, илмӣ - техникӣ, фаъолиятҳои гуногунҷанбаи иҷтимоӣ, семинару машваратҳо, конференсияю симпозиумҳо, гуфтушунидҳои сатҳҳои гуногун, маориф ва маданият, радио ва телевизион баргузор мегардад. Ин рисолати таърихиро бовар дорем, ки бо дастгирию пуштибониҳои Ҳукумати ҷумҳурӣ бо сарварии ҳомию ғамхори забон Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон бо сарбаландӣ иҷро менамояд. Ин аст ки истилоҳи забони тоҷикӣ дар асари мазкур аз рӯйи семантикаи илмию сиёсии имрӯз ба ҳайси забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаъмал аст.
Асари мазкур барои ошноии бештар пайдо кардани ҳамватанонамон аз таърихи забони тоҷикӣ нигошта шуда, зикр мегардад, ки ҳадафи асосӣ он аст, ки хонандагон, махсусан насли ҷавон, огоҳ бошанд, ки ниёкони онҳо, сарфи назар аз номулоиматӣ ва номеҳрубониҳои таърих, то чӣ ҳад дар ҳифзи Ватан ва муқаддасоти миллӣ, махсусан забони модарии хеш кӯшиш ба харҷ дода, барои мо забони тавоноеро якҷо бо чунин осори арзишманди адабӣ ва таърихӣ ба мерос гузоштаанд. Акнун вазифаи ворисони ин забон он аст, ки ин кохи муҳташамро аз газанди боду борони замони ҷаҳонишавӣ нигоҳ дошта, то ҷойи тавон онро бо ғановати бештар ба наслҳои оянда ба мерос гузоранд (саҳ. 24).

Сахидод РАҲМАТУЛЛОЗОДА,
директори Институти забон,
адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттии АИ ҶТ,
доктори илми филология, профессор


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 2.06.2016    №: 105    Мутолиа карданд: 780

22.11.2018


Баррасии таҳкими мубориза бар зидди терроризм ва экстремизм

Вохӯрии Ҷамолиддин Убайдулло бо Патрис Вершер

Бахшида ба 25 - солагии баимзорасии аҳдномаи дӯстӣ намоишгоҳ доир мегардад

Баргузории машварати Шӯрои Конфедератсияи байналмилалии иттифоқҳои касабаи роҳиоҳанчиён

МАСТЧОҲ. Рӯ ба рушд

Ҳукми абад ба гунаҳгоршавандаи асосии парвандаи куштори сайёҳони хориҷӣ дар Тоҷикистон

Кишварҳои ИДМ мубодилаи маълумот оид ба террористон мекунанд

Назарбоев: «Мактабҳоро аз тафтишҳои бешумор ҳимоя бояд кард»

Дар Чин миқёси ислоҳоти моликияти давлатӣ густурдатар мегардад

Москва ва Пекин барои парвоз ба Миррих якҷоя мушак месозанд

Ҷаҳон дар як сатр

21.11.2018


Аз таркиш дар Кобул беш аз 50 нафар ҳалок шуд

Ӯзбекистон нахустин намоишгоҳ-ярмаркаи байналмилалии содиротӣ мегузаронад

Могерини: «Иттиҳоди Аврупо «артиши аврупоӣ» ташкил карданӣ нест»

Табобати гепатити С дар Беларус аз арзонтарин дар Аврупост

Ҷаҳон дар як сатр

ДУШАНБЕ. Таҷлили нахустин ҷашни занони соҳибкор

ДЕВАШТИЧ. Тантанаи Рӯзи Президент

Иштироки мунтахаби футболи бонувон дар CAFA

20.11.2018


СУҒД. Оғози сохтмони раёсати маориф

ЛЕВАКАНТ. Конфронси илмӣ - назариявӣ ба ифтихори Иҷлосияи XVI

"Парасту" дар Тоҷикобод

Сарони кишварҳои Осиёи Марказӣ барои машварат дар Тошканд ҷамъ меоянд

Финляндия ҷонибдори ҳузури Россия дар Шӯрои Аврупо

Вазорати маорифи Афғонистон 30 ҳазор занро ба кор мегирад

Баррасии рушди инклюзивии иқтисоди қитъа дар Гвинея Папуаи Нав

Ҷаҳон дар як сатр

АНВАР ЮНУСОВ СОҲИБИ КАМАРБАНДИ WBF

"СОРО КОМПАНИЯ" ҒОЛИБИ ЛИГАИ КАСБИИ ФУТЗАЛИ ТОҶИКИСТОН

19.11.2018


ДЕВАШТИЧ. Авҷи созандагиҳо дар Ҷамоати деҳоти Яхтан

Артиши Сурия охирин истеҳкоми «ДИ» дар ҷануби кишварро зери назорат гирифт

Дар ҳама минтақаҳои Ӯзбекистон «мактаби президентӣ» месозанд

Роҳандозии барномаи махсуси давлатии ипотекӣ барои дӯзандагони Қирғизистон

Киштии зериобии «Сан Хуан» - ро дар уқёнуси Атлантика ёфтанд


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед