logo

фарҳанг

«ГӮРҒӮЛӢ» МОЛИ ТОҶИКОН АСТ

ОНРО НАБОЯД АЗ ДАСТ ДОД
Асари пажӯҳишии фарҳангшинос, муаррих ва журналисти  варзида Ҷонибек Асрориён гузориши илмиест дар мавриди ҳамосаи  «Гӯрғӯлӣ» ва дар он зимни  омӯзиши навиштаҳои  муҳаққиқони хориҷию ватанӣ ба паҳлуҳои  баҳсталаби эпос назар андохта шудааст.

«Гӯрғӯлӣ» эпоси таърихиест, ки аз гузаштаи пурпайкору  диловарии аҷдоди  тоҷикон қисса мекунад.
Чун сарусадоҳо  нисбати ҳамосаи «Гӯрғӯлӣ»  тӯли даҳсолаҳои охири садаи бистум ва  оғози ин қарн зиёд аст, хостем,  нисбат ба эҷоди асар, масоили мубрам гирди номи «Гӯрғӯлӣ»  бо донишманд Ҷонибек Асрориён суҳбате ороем. 

- Шуморо чӣ водор сохт, ки ба таҳқиқи  ҳамосаи мардумии «Гӯрғӯлӣ» даст занед?
- Достони «Гӯрғӯлӣ» қарнҳои тӯлонӣ ба мардум ватандорӣ ва меҳанпарастӣ ва далерию шуҷоатро талқин мекард. Тасаллои дили ватандорон буд. Гузашта аз ин, ӯ ҷавонмардӣ, некангорӣ, накукирдорӣ ва адолатро тарғиб дошт. Маро бетарафӣ ва ноҷавон- мардии баъзе аз намояндагони илми академӣ ғамгин сохт. Ва чандест, ки  ба   омӯзишу  пажӯҳиши ин ҳамосаи қадимии тоҷик камар бастаам.
Хушбахтона, «Гӯрғӯлӣ» тасдиқ месозад, ки мардуми тоҷик дорои ҳамосаи бузурги халқие мебошад, ки дар заминаи он осори ҳирфавӣ ба вуҷуд омадааст. Ва ҳам дар суҳбатҳо бо бастакорони мумтоз Талабхӯҷа Сатторов,  Абдулфаттоҳ Одинаев яқинам шуд, ки дар гӯрғӯлисароӣ чанд парда ва лаҳну сабк аст, ки бархе ҷанбаи бештар ғиноӣ дорад ва қисмати бештар, ҷанбаи ҳамосӣ, раҷазгӯӣ ва қаҳрамонӣ, ки бояд садои гӯянда бар садои табли ҷангӣ ва зарбу суми аспон ва ғайра бартарӣ пайдо кунад. Яъне, мусиқӣ аз тариқи думбра тоҷикист ва бино бар мазмуну муҳтаво садо ғайримуқаррарист. 
Солҳои 60 ва 70-уми  қарни гузашта тоҷикони кӯҳистонӣ василаи  радиоҳои болои симчӯб, шефтаву шайдои гӯрғӯлӣ мешуданд. Яке дигариро хабар мекард, ки пагоҳ ё фардои дигар давоми қиссаро мешунавонанд. Ва гӯшу ҳуш ба қиссаҳои қаҳрамонию паҳлавонӣ медоданд.
Гӯрғӯлисароёни мумтоз Ҳикмат Ризо, Ҳақназар Кабуд, Сайдалӣ Алиев, Бурӣ Муҳаммадӣ, Қурбоналӣ Раҷаб ва дигарон бо шеваву услуби хоси худ дили мардумро гарм мекарданд. Ба қавли донишманди варзида Файзалӣ Муродов (равонаш шод бод) дар ганҷинаи фолклори тоҷик  беш аз 240 достонсаро номнавис шудаанд, ки аз густариши паҳновари «Гӯрғӯлӣ» ва маҳбубияти эпос гувоҳӣ медиҳад.

- Чаро имрӯзҳо мисли пешин аз пушти пайдо ва ҷустуҷӯи қарта, фитаву қиссаҳои марғуб нестем?
- Имрӯз зиндагӣ тағйир хӯрда, ҷомеа дигар гашта, ҳама дигаргуна аст. Насли дигаргунаву талаботу эҳтиёҷот низ дигар шуда. Дид дигару сӯзу бархӯрдҳо ва техникаву таҷҳизот ҳам, завқ низ. Тоифаи нав ҳеҷ эътимод  ва зарурат ба шунидани ривоятҳои куҳан надорад. Чаро ки кунун қиссаҳои ҷадид тавлид ёфта. Албатта, талаботу таваҷҷуҳи насли нав ба намунаҳои тозаи замон афзуда, то ҷое қиссаҳои куҳан ба  дардатон намехӯранд.
Иддае аз муҳаққиқини тоҷик, ки мегӯянд: «Гӯрғӯлӣ моли мо нест! На номашу на мазмунаш ва на мусиқиаш!». Ба ҳеҷ ваҷҳ ин гуфта беасар нахоҳад монд. Кор то ба ҳаддест, ки ин далелро ба сари аксар таҳмил намудаанд…

- Пас, чӣ корро бояд анҷом бидиҳем, ки ин дарё маҷрояшро дигар кунад?
- Даъво сари эпоси мардумӣ ва мазмуну муҳтавои он аст. Банда тайи чанд соли омӯзиш дарёфтам, ки муҳаққиқин  ба ду паҳлуи як масъала фурӯ нарафтаанд. Мунозира сари чист: якум мотив, муҳтавои қиссаҳо, ки дар бештари олами маскун ба гӯру гӯрзод алоқаманд ва дуюм атрофи достони мукаммал ва персонажҳои  хубу зишту сабку услуби достонсароӣ.  Дар ҳар ду ҳолат  ин дуро ба ҳам меомезанд. Банда бо истифода аз мантиқ ва далели  ба даст омада  ба ин масъала рӯшанӣ андохтам.

- Дар яке аз симпозиумҳои ҷумҳуриявӣ олими шинохта Аскаралӣ  Раҷабов  гуфта буданд, ки «Гӯрғӯлӣ»  дар асрҳои XVIII - XIX  пайдо шуда…». Шумо ба ин гуфтаи олим чӣ  андеша доред?
- Бароятон як далел меорам, боқӣ худ қазоват кунед. Алъон бо як байти бузургвор Ҷалолиддини Балхӣ аз достонҳои мардумии Гӯрғӯлӣ метавон натиҷа гирифт:
Бонги гардишҳои чарх аст, ин ки халқ
Месарояндаш ба танбӯру ба ҳалқ.


- Пас шумо бо итминони комил собит месозед, ки ҳамосаи «Гӯрғулӣ» моли тоҷикон аст?
 - Бале, бе шакку шубҳа. Ба андешаи мо, «Гӯрғулӣ» бузургтарин эпоси халқии ҳамаи давру замонҳо – манзумаи беназир ва маҷмӯи орзуву омол ва ормонҳои қавми аз чор сӯ ғоратшудаву ба гирдоби хиёнату хун ҳамвора гардондаи тоҷик аст.
Достон дар ситоиши таҳамтанмардон ва ҳофизони банангу номуси миллати тоҷик, балки ориётаборон аст, ки аз дуриҳо маншаъ мегирад. «Гӯрғулӣ» асари монументалист, ки чанд садсола бо ҳар созу ранг, вале як муҳтаво дар назми эпикии мардуми  тоҷикзабон ҳамсону ҳамсанг ва қобили муқовимат надошт. Сарояндагонаш,  шоирони халқӣ, ифодагари рӯҳияи мардуми одӣ то ҷои тавон дар он тамоми паҳлуҳои рӯзгорро ғунҷондаанд. Вобаста ба муҳити зист, анъанаву суннат ва забони муошират ровиён аз муҳраи сухан як тасбеҳи зебое офаридаанд, ки шоистаи таҳсин аст.  Офаридаашон агар  аз рӯи мазмун монанд бошад ҳам, тарзи  озину ороиши лаҳзаҳо ва баён яксон нест. Ҳар кадом дову шигирди иҷрои хешро доранд. Аз 9 то 120 ҳазор мисраъ ёддошт кардаву сароидаанд. Тасаввур карда метавонед, ки чи достонест азиму бемонанд!..
Эҷоди ҳар қиссагӯ дар алоҳидагӣ асари ҷудогонаи нодир ва моли ҳалоли адабиёти тоҷик аст. Беш аз 100 персонаж аз  тоифаҳои мухталиф аз некону бадон дорад…
 

- Бубинед, ки дар ин эпоси бузург чи қадар номҳои зебову гӯшнавоз ва ибораҳои суфта мавҷуданд: Гӯрғулӣ, Аваз, Ҳасан, Нуралӣ, Шералӣ, Ҷаҳонгир, Соҳир, Одилхон, Гулширмоҳ, Ҳилолбӣ, Ноҳид, Гулхиромон, Сурайёбону, Гулюсуф, Гуланор, Гулхумор, Тарноз, Сарандеб,  Қофлоншоҳ, Манзар подшоҳ, Байманшоҳ, Успиёншоҳ, Аҳмад шайтон,  Шукурхон, Ғоибназар, Каримқассоб, Мулки Райҳон араб, шаҳри Каримхон, Балхувон, Чамбули Мастон, Ҳомиён…
Акнун биравем сари унвони Гӯрғулӣ ва ё ифодаи дигари он Гӯрӯғлӣ.

Ин дуро чӣ сон метавон шарҳ дод?
- Қиссаҳои Ғайбзод, Пури Гӯр, Гӯрзо мисли достони «Дарахти Ассурик» ва «Вис ва Ромин» аз даврони куҳан боқӣ монда. Мотиви он дар мардумони олам вар мехӯрад, чи эронӣ ва чи ғайри эронӣ. Қатъи назар аз макони зист, мавқеи ҷуғрофӣ, шароити будубош. Мазмун ба зайлест, ки нафаре дар гӯр зода мешавад ва бо корнамоиву қаҳрамонӣ шуҳратёр ва наҷотбахши халқе мегардад.
Умумияте, ки дар қиссаву ривоятҳо бармехӯрад, ба тариқи ғайриодӣ таваллуд шудани қаҳрамон мебошад. Дар гӯр тавлид шудан ғайри муқаррарист, вале ҳамл бардоштан низ ба падидаҳои заминӣ монандӣ надорад. Ҳамин гуна мотив ва мазмуни  вижа дар таъриху асотири бештар аз 60 халқу халқиятҳо вомехӯрад…
Намунаи адабиёти шифоҳӣ пайваста дар ҳоли тағйир ва такомул аст. Мавҷуд будани қиссаи «Пури гӯр» (аз замони портҳо) дар Бухоро, «Гӯрзо» дар  Хуросон, «Ғайбзод» дар Шероз, Гӯрғулӣ, Гӯрӯғлӣ миёни ақвоми турктабор, Кёроғлу, Кёруғлӣ, Каруғлу дар Қафқоз ва наздикиҳои Балкан аз паҳну парешоншавии як мотив мебошад. Чуноне дар Осиёи Хурд, дар сурати қиссаҳои насрии хурд вомехӯранд. Онро моли як халқ, миллат, зироаткор  ва бодиягард номидан нашояд… Ривоят ва афсонаҳо, ки тимсолаш дар эпос гирд омадаанд, миёни ақвоми ориётабор фаровон буданд. Ва ҳатто дар адабиёти хаттӣ нақши худро гузошт. Шоири шинохта  Абдулло Ҳотифӣ (асри XIV) достоне эҷод кард бо унвони «Ғайбзод», ки  дар он чеҳраи Авазпаҳлавонро мебинем.
Достони «Ғайбзод» бисёр саҳнаҳои монанд бо «Гӯрғулӣ» дорад. Аз навиштаҳои олимон Ф. Муродов ва таҳқиқи С. Аминова  маълум мешавад, ки Абдулло Ҳотифӣ инчунин қиссаро дар Қазвин шунидаву дар Бағдод ба риштаи назм кашидааст.
Макони густариши эпоси «Гӯрғулӣ» дар асл Сари Хосор ва деҳоти ҳамшафати  он буда,  ки  дар ин сарзамин забони ғайр нест. Ҳамзамон, дар кӯҳистони Яғноб, ки забони куҳанро ҳифз кардаанд, ҳам думбра (дуторча) ва ҳам гӯрғулихонӣ, то муҳоҷираташон ривоҷ доштааст. Мебинем, ки дар чанд нуқтаи кӯҳманзари тоҷикнишини Сари Хосор, Яғноб ва қисмате аз Афғонистони Шимолӣ ин ҳамосаи бузург густариш доштааст.
Аз тарафи дигар, ба қавли адабиётшинос Рустами Ваҳҳоб вазн дар матн ҳиҷоӣ буда, дар мусиқӣ ба вазни арӯз табдил мешавад. Вазн мувофиқи тағйири воқеа ва мусиқӣ дигар мешавад. Дар адабиёт ин гуна таҷриба вуҷуд дорад. Устод Лоҳутӣ чун шахси мусиқидон «Ғалабаи Таня»-ро саросар бо лаҳни «Гӯрғулӣ» иншо намудааст.
Ва ҳам ин достон як асари ормонгароёна буда, ба ғояи куҳани Ормоншаҳрӣ (мисли «Қишлоқи тиллоӣ») бастагӣ дорад, ки шоҳид «Чамбули мастон» аст. Дар ақвоми биёбонӣ ин ғоя вар намехӯрад.
Хушбахтона,  эҳсоси миллӣ ва худшиносии олимони тоҷик аз солҳои 70-уми қарни  ХХ боло гирифт. Дар баробари он, муҳаққиқон ба тақдиру таърихи эпос ҷиддитар назар андохтанд. Навиштаҳои донишмандон С. Фатҳуллоев, Ф. Муродов, С. Аминова дар ин раванд ба амиқии андеша ва афкор ба бисёр паҳлуҳои эпос рӯшанӣ андохтанд. Онҳо тавонистанд афкори ғалати худиву бегонаро аз бунёд зеру забар кунанд. 

- Соли 2005 бо саъю талошҳои Ҷумҳурии Саха эпоси қавми ёқут «Олонхо» аз тарафи ЮНЕСКО мероси шоёни маънавӣ ва моддии инсоният эълон шуд. Оё наметавон, ки эпоси мардумии  халқи тоҷик «Гӯрғулӣ» бо кӯшиши масъулин дар ин ташкилоти бонуфузи дунё мероси маънавию моддии инсоният пазируфта шавад?
- Чаро на. Бубинед, роҳбарон ва масъулини Ҷумҳурии Саха (Ёқутистон) дар чорчӯби иҷрои уҳдадории созишнома бо ЮНЕСКО аз 30 марти соли 2007 қонунро таҳти унвони «Барномаи ҳадафмандонаи давлатӣ доир ба ҳифз, омӯзиш ва густариши эпоси паҳлавонии ёқутҳо «Олонхо» барои солҳои 2000 - 2015» қабул ва нашр намуданд.
Дар ин росто моҳи ноябри соли 2001 эпоси мардумии Тибет Гесер аз тарафи мутахассисони ЮНЕСКО мероси ниҳоят муҳим ва достони шифоҳии қирғизҳо «Манас», ки решаи ориёӣ дорад, дар мақоми шоён, шигарфтарин офаридаи инсоният пазируфта шуд.
То имрӯз бештар аз 90 намунаи фарҳанги суннатии халқҳои ҷаҳон мақоми «Мероси арзишманди моддӣ ва маънавии инсоният» - ро соҳиб гардид. Вале Гӯрғулӣ бозмонда шуд. Сухан аз мотиве меравад, ки беш аз 6000 сол миёни мардуми ориётабор сайри ҷаҳон карда.
Имрӯз наметавон насли навро ба шунидани эпоси қадима маҷбур кард. Вале имконият ва зарурате дорем, ки барои аз ёдҳо  нарафтанаш чорае биандешем. Ёд кунему аз фаромӯшхонаву маҳфузгоҳҳои зеҳну ҳофиза боз гардонемаш, ки дар ҷузвдонҳои пажӯҳишгоҳҳо гарди ҳаводис нагираду чун сабки хосаи адабиёт ва таърих нобуд нашавад.
Дар чанд соли охир дар боби паҳлуҳои асотирӣ, таърихӣ, забонӣ ва боварҳои мардум дар достон пажӯҳиши сареҳу саҳеҳ анҷом нахӯрдааст. Ва ҳатто дар китобҳои дарсӣ ва маводҳои таълимӣ (ба ҷуз аз адабиёти хоса) ишора аз ин эпоси бузург нарафта, ки бади бад  аст.

Мусоҳиб Умари ШЕРХОН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 4.06.2016; 7.06.2016    №: 107, 109    Мутолиа карданд: 573

15.11.2018


Ҳамоиш бахшида ба Рӯзи Президент

Нурдинҷон Исмоилов ба Тоҷикистон меояд

Мулоқоти Зубайдулло Зубайдзода бо Амал Муҷрин ал - Ҳамад

Конференсияи гиромидошти Бобоҷон Ғафуров

Путин ва Абэ дар асоси қатъномаи соли 1956 гуфтушунид хоҳанд кард

Таҳлилгарони Nomura сустшавии суръати рушди иқтисоди ҷаҳониро пешгӯӣ намуданд

Frontex: ба Аврупо омадани гурезаҳо 31 дарсад коҳиш ёфт

Назарбоев соли 2019-ро Соли ҷавонон эълом дошт

Ҷаҳон дар як сатр

14.11.2018


Вусъати корҳои ободонӣ дар ноҳияи Восеъ

Ҷамъоварии $482 миллион ба ёрии мардуми Ироқ

Назарбоев ташкили Созмони амнияти дастаҷамъии Осиёро пешниҳод дорад

Ҷонибдории Ангела Меркел аз ташкили артиши ягонаи аврупоӣ

Дар Тошканд Ҳафтаи соҳибкории глобалӣ шурӯъ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ҶАҲОН – 2018. Иштироки се бонуи муштзани тоҷик

БОНКИ МИЛЛӢ. Иқдоми наҷиб

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид

БӮСТОН. Таҷдиди шуъбаи урология

ВАҲДАТ. 5 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

ЁВОН СИМОИ ТОЗА МЕГИРАД

НОҲИЯИ ШАМСИДДИНИ ШОҲИН. Кӯшишҳо самар медиҳанд

"Дар ин дунё Карим Девонае буд"

Ҳузури бераводиди тоҷикистониён дар Туркия 3 баробар дароз шуд

Аврупо дар бозёбии партовҳои уран дар Тоҷикистон саҳм мегирад

Москва аз ҷумлаи даҳ шаҳри беҳтарини дунёст

Гунаҳгорони ҳалокати 52 ӯзбекистонӣ зиндонӣ шуданд

Чин дар ҷаҳон калонтарин воридкунандаи газ

Ҷаҳон дар як сатр

ҚУБОДИЁН. 48 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ

12.11.2018


Дар Париж ҳамоиши сулҳ ифтитоҳ ёфт

Бо эҳтимоми ҳукумати Ҳиндустон нархи сӯзишворӣ арзон мешавад


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед