logo

сиёсат

НАЗАРИ ФАЛСАФӢ БА ҚОНУНҲО

Қабули қонуне, ки ба урфу одат ва хусусиятҳои миллии мо асос ёфтааст ва аз ҳуқуқҳои табиии инсон сарчашма гирифта, ба зиндагии мардум созгор мебошад, дар рушди зеҳнии насли солиму созанда нақши муҳимеро иҷро менамояд.
Эмомалӣ РАҲМОН

Ба ҳар кадоми онҳое, ки дар соҳаи илм андешаронӣ менамоянд, маълум аст, ки низоми давлатдорӣ ва зиёда аз он, зинаи ҷомеаи муайян ҳатман дар заминаи таҳкимёбии чор сохтори ҷамъиятӣ: сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ бо тарзи истеҳсолоти мушаххас амалӣ мегардад. Аз диди фалсафаи иҷтимоӣ дар тӯли таърих муайян шудааст, ки барои инкишофи ҳар як форматсияи ҷамъиятӣ аслан бояд се сохтори асосии ҷамъият - сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ба дараҷаи лозима дар рушд бошад. Вобаста ба инкишоф ёфтани онҳо сохтори иҷтимоии ҷамъият низ рушд меёбад.
Дар тӯли таърих тафаккури инсонӣ ташаккул ёфт. Имрӯз илм муайян намудааст, ки ҳамагӣ 3, 5 ё 10 дарсади шуури инсон фаъол асту халос. Инсон, ки ҳанӯз «комил» нест, бо ҳамин тарзи тафаккур зина ба зина метавонад дар зеҳнаш қонунҳои айниро (объективиро) аз олами ҳастӣ кашф намуда, вобаста ба дараҷаи дарки он қонунҳои  зеҳниро (субъективиро) бинависад ва ин дар таърих ба тарзи тадриҷӣ ба вуқӯъ мепайвандад. Зарурати тағийру иловаҳо дар қонунгузорӣ низ сари чанд вақт аз ҳамин лиҳоз бармеояд. Яъне қонунҳои зеҳнӣ наметавонанд ҳама вақт ба таври шахшуда  амал намоянд. Файласуфи румӣ, шоир ва ходими давлатӣ Сенека Лутсий Анней (асри 4 то милод) менависад: «Зарурат ҷумлаи қонунҳоро мешиканад».
Робитаҳои диалектикии байни сохторҳои ҷамъиятӣ ва ҳатто соҳаҳои ин сохторҳо, ки бевосита ба рушди ҳар кадом ҷамъият ва ё давлатдорӣ оварда мерасонад, амри зарурист. Вобаста ба гуфтаҳои боло, робитаи байни давлат ва шаҳрвандон низ ҷиҳати диалектикӣ дорад, яъне ҷудоиандозӣ ё тафриқабандӣ байни давлат ва шаҳрванди давлат аз диди фалсафӣ номаҳдуд аст. Афлотун дар китоби «Давлат» менависад: «Давлат шабеҳи инсон ва инсон шабеҳи давлат мебошад». Робитаҳои диалектикии байни инсону олами ҳастӣ ва ҳастии ҷамъиятӣ ногусастанист. Ва танҳо ин робита ва зиддиятҳои  диалектикӣ барои суръат бахшидани инкишоф замина шуда метавонанд.
Виктор Мари Гюго, узви академияи Фаронса (асри 19) чунин менигорад: «Идроки ҳуқуқ  дарки уҳдадориро инкишоф медиҳад. Қонунҳои умумӣ - озодиеанд, ки бо оғоз шудани озодии каси дигар маҳдуд мегарданд». Аммо Томас Гоббс дар китоби «Левиафан» ҳодисаҳои ҷамъиятро шарҳ дода,  менависад: Одати табиии инсон аст, ки дар ҷамъият кӯшиш мекунад озодии худро нигоҳ дорад ва дигаронро мутеи худ гардонад. Кӯшишҳои одамон доимо тазодро ба вуҷуд меорад. Одамон барои он ки ҳаёти худро ҳифз намоянд, роҳи сулҳро пеш мегиранд. Он аз рӯи талаботи ақл бармеояд, ки онро қонунҳои табиӣ меноманд. Аввалин қонуни табиӣ роҳи сулҳро ҷустуҷӯ кардан аст. Инсон бояд аз дарёфти миқдори чизҳо даст кашад (аз нафси худ) ва шартнома имзо кунад, ки дар он ҳуқуқҳои дигарон низ эътироф карда шаванд. Ва барои иҷрои ин шартнома давлат ба вуҷуд омадааст. Ҳукумат қонунҳои шаҳрвандӣ эҷод мекунад, ки одамон онҳоро риоя кунанд.
Назари диалектикона ба ҳама олам, ки дар робита, тағйирот ва инкишоф аст, ба шуури инсоният, ки вобаста ба ташаккулёбии он инсон кӯшиш менамояд зиндагии иҷтимоии худро хуб намояд, бетаъсир нест. Инсон меҳнат мекунад, ки талаботи иҷтимоии худро қонеъ гардонад.  Дар ҳар як марҳалаи инкишофи ҷамъият, ки ҷомеа дар доираи қонунҳои хоси (яъне қонунҳои зеҳнӣ) худ амал мекунад ва ин қонунҳоро вобаста ба тафаккураш инсоният рушд медиҳад, боз таъсири қонунҳои айнӣ ҳам вуҷуд доранд, ки дар зери таъсири онҳо зиндагӣ кардан лозим меояд. Суханони Афлотун то имрӯз моҳияти худро гум накардаанд: «Тавассути кӯшиши самимона барои дарёфти воқеияти айнӣ ҳамсуҳбатон мустақиман ва ба замми ин дар худи худ, ҳақиқати аз онҳо вобаста набударо дармеёбанд, чунки онҳо худро ба қонуни олӣ - логос тобеъ медонанд. Аммо ин логос кадом як дониши мутлақро дар бар намегирад. Гап сари мувофиқае меравад, ки миёни ҳамсуҳбатон барқарор гардидааст ва он ба ногузирии қабули ин ва ё он мавқеъ оварда мерасонад. Ризоияте, ки ҳар касе аз нуқтаи назари худ гузашт мекунад».
Инсоният дар ин маврид ҳатман аз қонунҳои фалсафа бояд бохабар бошад ва аз онҳо барои ҳаёти иҷтимоии худро беҳ гардондан истифода намояд. Набояд фаромӯш кард, ҷисми инсон низ ҷузъе аз табиат мебошад. Файласуф ва риёзидони англис (асри 19-20)  Алфред Норт Уайтхед менависад: «Инсон танҳо ду роҳ дорад: пешрафт ва ё таназзул; консерватизми соф ба моҳияти қонунҳои кайҳон дар таззод аст».  Дар ҳар кадом зинаи инкишофи ҷамъият мутафаккирон ва олимони бузурги тоҷик ва инсоният ба ин хирадмандӣ, яъне рӯ овардан ба фалсафа руҷӯъ намудаанд ва инро таърих гувоҳ аст. Дар замони муосир беш аз пеш бо ба вуҷуд омадани мушкилоти глобалӣ, ин вазифаи таърихии инсониятро даҳчанд мегардонад. Дар низоми давлатдорӣ ҳам, парлумон, ки он ҷо аслан ашхосе намояндагӣ мекунанд, ки ташаккули шуурашон на танҳо дар доираи қонунҳои зеҳнӣ, балки қонунҳои айнӣ амалкунанда бошад. Ва маҳз ҳамин чиз боис мегардад, ки Сарвари давлат, Раиси Маҷлиси намояндагон ва вакилони халқ барои тағйир додани қонунҳои зеҳнӣ маъсулпазир бошанд. Декурсел Адриан Пйер - адабиётшинос ва драманависи фаронсавӣ (асри 19) фармуда буд: “Вакили халқ - қонунгузорест, ки вазифадор аст, то пешакӣ дарёфт кунад, ки ҳукумат ҳамеша айбдор аст ва ё ҳақ аст”.
Новобаста аз он, ки доираи амали қонунҳои айнӣ ва зеҳниро илмҳои гуногун табиӣ ва ё ҷузъӣ донистаанд, аммо арзи онҳо дар доираи оламу одам умумӣ аст, яъне фаҳмиши якеро аз дигаре ҷудо донистан комилан нодуруст мебошад. Чун дар олами ҳастӣ ҳама чиз бо ҳам робита дорад, ҳатто робитаи маънавӣ, ки фаҳмиш дар ин маврид бисёр нозукона бояд бошад ва дарки фалсафӣ  ё ба қавли имрӯза илмӣ - методологӣ зарур аст. Ҳанӯз дар даврони атиқа Платони бузург навишта буд: «То ҳоле ки файласуфон идораи давлатро ба даст нагиранд ва ё дар ҳоле ки  шоҳон ё арбобон наметавонанд олиҳиматона ва бо ҷиддият муҳокимарониҳои фалсафӣ намоянд, ҳокимияти давлатӣ ва фалсафа бо ҳам пайванду тавъам намегарданд, ки имрӯз ба таври ҷудогона ё ба ҳокимият ё ба фалсафа тамоюлу талош доранд (ва теъдоди онҳо бисёр аст) тариқи маҷбурӣ барканор карда нашаванд, то он вақт, азизам Главкон, ҳукумат аз бадиҳо раҳо нахоҳад ёфт. Ва он низоми давлатие, ки ҳамин ҳоло тавсиф кардем, барои насли инсоният арзишманд нахоҳад буд ва он рӯшноии офтобро нахоҳад дид».
Новобаста аз он, ки мутафаккирон дар замони зиндагии худ вобаста ба рушди ҳамонвақтаи тафаккурашон барои нигоҳ доштани низоми муйяни давлат баъзан аз «маккории идеологӣ» ва ё сиёсӣ истифода намудаанд, аммо дар умум ҳеҷ кадоме аз ин нобиғаҳо ақидаҳои фалсафӣ, яъне рӯ овардан ба қонунҳои айнӣ, ки барои беҳтар гардондани ҳаёти иҷтимоии мардумашон зарур буд, сарфи назар накардаанд. Метавон хулоса кард, ки тағйиру иловаҳои 22 майи соли равон ба Конститутсияи мамлакат бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ воридгардида, барои рушди устувору босуботи ҷомеа заминаи мусоид фароҳам оварда, имкон медиҳанд, ки мунтазам сатҳу сифати зиндагии мардум баланд бардошта шавад.
Ойниёл НАЗРИЕВА,
номзади илмҳои фалсафа, корманди
Маркази тадқиқоти стратегии назди
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 8.06.2016    №: 110    Мутолиа карданд: 486

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед