logo

фарҳанг

ЙАМЧУН: 101 СОЛИ ПАЖӮҲИШ

Суҳбати Ҷонибек Асрориён, муаррих, бо Юсуфшоҳ Ёқубшоҳ, узви вобастаи Академияи илмҳои ҷумҳурӣ 

Йамчун дижест дар барокӯҳ. Аз самти шарқии қалъа рӯди  Йамчун ва аз ғарб рӯди Вичкут мегузарад. Аз рӯи мавқеъ Йамчун дижи дастнорас буд. Ривоятҳо дар бораи ин осори беназир зиёд  аст. Таваҷҷуҳи сайёҳону пажӯҳишгарони англис, швед ва исландиро ба худ кашида, ки дар охири асри XIX ва ибтидои асри XX  ба Сикошими таърихӣ омадаанд.
Дар охири моҳи май ва аввали июн гурӯҳи бостоншиносон бо сарварии донишманди тоҷик Юсуфшоҳ Ёқубшоҳ дар ин ёдгорӣ ҳафриёт гузаронданд.

- Наздики  40 сол ба ин ёдгории хеле куҳан таваҷҷуҳ набуд. Нақшаи матраҳшуда аст, ё омилу сабабҳои дигаре низ ҳастанд, ки Пажӯҳишгоҳи таърихи Академияи илмҳои ҷумҳурӣ ва факултаи таърихи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ба ҳафриёти Йамчун азм карданд?
- Иқдоми Пешвои миллат аст, ки ба омӯзиши осори пешин ҳидоят мекунанд. Дар ин замина сиёсати фарҳангии Ҳукумати Тоҷикистон дар омӯзиш, нигоҳдорӣ  ва тармими ёдгории ниёгон омили асосӣ ба ҳисоб меравад. Воқеан, имсол Ҷашни Ваҳдати миллӣ дар Бадахшон бо ширкати Пешвои миллат баргузор гардид, ки дар ин ҷода бе асари нек нест. Борҳо худи Сарвари давлат ба тақдири қалъаҳои Қаҳқаҳа, Йамчун, Ратм, Зангибор, Виршиқалъа мароқ зоҳир карда буданд. 
Йамчун, ки 80 км дуртар аз маркази ноҳияи Ишкошим аст, осори беназир маҳсуб меёбад. Он дар наздикиҳои чашмаи овозадори Бибифотимаи Заҳро воқеъ шуда, бештар аз 13 га заминро фаро гирифта, аз се қисмат иборат мебошад. Ёдгорӣ шакли майдончаи  секунҷаро дошта, дорои 14-16 хонаи ҳаҷман гуногун ва 9-бурҷи тирандозӣ мебошад. Гурӯҳи мо  ҳафриётро дар дижи шоҳӣ оғоз кард. Аз рӯи мавод метавон ҳадс зад, ки Йамчун на танҳо яке аз бузургтарин иншооти паногоҳӣ аст, балки хеле куҳан низ маҳсуб меёбад. Аломату нишонаҳо ва қабатҳои маданӣ моро ба асри биринҷ мебарад. Ҳарчанд қаблан онро ба асри III пеш аз милод нисбат медоданд.

- Қаблан А.Н. Бернштам  Йамчунро ба даврони Юнону Бохтар ва А.Н. Зеленский ба замони Кушониён нисбат медоданд. А. Н Зеленский муътақид буд, ки мӯҷиби бунёди қалъа иқтидор пайдо кардани сулолаи Чинии Хон (хан) мебошад, ки ба Вахон таҳдид мекард. То кадом андоза фарзияҳои эшон пазируфтанист?
- Андешаҳо дар бораи дижи Йамчун яксон нестанд. Ҳанӯз  соли 1915 бостоншиноси англис О.Стейд дар бораи он маълумот дода буд. Пас аз муддате дар солҳои 1946, 1947 бостоншиноси машҳур А.Н.Бернштам сатҳу сохти қалъаро таҳқиқ кард. Аз олимони тоҷик А. Ҷӯраев солҳои 1961- 1962 ва М. А. Бубнова солҳои 1981 - 1982 дар ин  ҷо кор карданд. Вале ягон гурӯҳ ё экспедитсия  дар  Йамчун ҳафриёт нагузарондааст. Ба  шаклу сурат, сохт ва маводи деворҳои диж таваҷҷуҳ кардаанду халос. Маълумоти мавҷуда ба ин шакл ба нашр расида буд: «Бурҷҳои Арк мудаввар буда, 7,5 метр баландӣ дошта, аз санги суфта ва хишти хом бино  шудаанд. Иморатҳои марказӣ аз хонаҳои алоҳида иборат буда, аз тарафи берун тиркаш доранд».
Ҳамин мудаввар будани бурҷҳо ишора ба даврони қадимтар мекунад. Мо ҳини ковиш як толори боҳашаматро кушодем, ки 10 х 10 метр андоза дорад. Дар паҳлу  хонаҳои истиқомат бо таносуби 8 х 4 метр кушода шуданд, ки суфа дошта, ба ёдгориҳои Самарқанду Панҷакент монанданд. Дар диж роҳравҳо, бурҷҳо, камингоҳ ва сӯрохҳои тирандозӣ мавҷуданд. Ҳамин далолат мекунад, ки  Йамчун қалъаи қадимтар аз андешаи мо ва олимони дигар аст.

- Ковишҳо ва мушоҳида яқин мекунад, ки Йамчун дижи мудофиавӣ аст. Сарчашмаҳои асри миёна ва тадқиқоти дар асри XX анҷомдода гувоҳанд, ки ингуна истеҳком ва дижҳои мудофиавӣ зиёд буданд. Чуноне дар  Қубодиён ва Вашгирд бармалост. Шумо дар Вашгирд ва Дарбанд (н.Нуробод) омӯзиш кардед ва инак, дар Бадахшон. Умумияти давронҳо ва сабку шева ба мушоҳида мерасад?
- Бале, аз рӯи мавқеи   ҷуғрофӣ ва  тарзи сохт умумият доранд. Ёдгории Вашгирд ба даврони Кушонӣ нисбат дода мешавад. Аз рӯи сохти бурҷҳо аз  Вашгирд фарқ мекунад, вале бо Карон шабоҳат дорад. Дар Карон ду бурҷи мудаввар ва чоркунҷа кушода шуда буд. Ва мардум дар Карон то асри XVI зиндагӣ мекарданд. Натиҷа дар Йамчун дигар аст. Мардум танҳо ҳангоми хавфу хатар дар қалъа гирд меомаданд. Бо он ки майдони паҳновар дорад, чорвоашонро низ меоваранд. Ин майдон бо деворҳои баланди бурҷдор маҳкам буд. Бурҷҳо хоначаҳо барои зиндагӣ ҳам доштанд.

- Аз рӯи аломату  нишона ва хосиятҳову усули бунёд шояд ба даврони Ҳохоманишӣ рост биёяд. Чӣ  дар ин аҳд бунёди бурҷу манораҳои ҳимоявӣ ва ҷои чопору марзбонҳо вусъат ёфта буд.
- Ин андеша ҳам дуруст аст. Намунаҳои мавҷуда ба ин даврон низ далолат мекунанд, вале қадимтар низ ҳастанд. Биандешем сари вожаи Йамчун. Йамчун аз решаи Йам - номи авастоии  Ҷамшед аст. Дуртар, дар рӯ ба рӯи диж деҳаи Йам ва дар Бадахшони Афғонистон деҳаи Йамич вуҷуд дорад.
Ин воқеият аз як тараф қадимияти мулкро қавӣ мекунад, аз тарафи дигар ба ривояти куҳани эронӣ дар мавриди Йима ва Йимич, ки дугониканд, аснод фароҳам меорад. Яъне, дар бораи Ҷамшед ва хоҳараш Йимич. Ва ҳам топонимҳои фаровоне аз даврони хеле қадим бо ин номҳо  дар  робитаанд. Барои  намуна деҳаи Варанг ишора аз Варҳои ҷамшедӣ дорад. Ин ҳодиса ба ривояти тӯфон ва анҷоми яхбандиҳо бастагӣ  дорад. Чуноне Худованд Ҷамшедро фармуд, 200 вар  бисозад, ки дар онҳо олами ҳайвонот, аз ҳар навъ ҷуфт – ҷуфт, то андак шудани барфу борон ҳимоя шавад.

- Замони истиқлолият муносибати тозаро ба таърихнигорӣ ва тоҷикшиносӣ тақозо мекунад. Дар ин рав оё ҳини ҳафриёт маводи роҳнамо ва бунёдие пайдо гардид, ки Шуморо ба андешаи наздик ба воқеият ҳидоят намояд?
- Бозёфтҳои тоза ва кушода шудани толорҳо назария ва анъана (легенда)-и расмии қаблан ҳокимро тағйир дод. Ҳангоми ковишҳои гӯристон косаву табақе ба даст омад, ки ба асрҳои VIII - VII қабл аз милод тааллуқ доранд. Акнун замони истиқлолият ва сиёсати фарҳангии Пешвои миллат имкон медиҳад, авроқи норӯшани таърихи кишварамон рӯшан бигардад.
 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 7.07.2016    №: 132    Мутолиа карданд: 628

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед