logo

сиёсат

ЧАШМИ СОҲИБНАЗАР БОЯД

Фарҳод РАҲИМӢ,
президенти Академияи
илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон 

Пахши хабар дар бораи  аз тарафи Ҷумҳурии Исломии Эрон ва  Ҷумҳурияти Туркия фиристодани дархост барои ба феҳристи осори фарҳангии ЮНЕСКО ворид намудани қадимтарин нусхаи «Маснавии маънавӣ» - и Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ дар сомонаҳои интернетӣ, садову симо ва рӯзномаҳои дохилию хориҷӣ баҳсҳои зиёдеро ба миён овард. 

Вобаста ба ин, бояд бигӯем, ки ҳодисаи нисбат додани арзишҳои адабӣ, илмӣ, таърихӣ ва фарҳангии мо, тоҷикон ва гузаштагонамон ба қавму халқҳо ва кишварҳои дигар солҳои охир сар нашуда, ин падидаи номатлуб пешинаи дерина дорад.
Нисбат додани арзишҳои миллӣ дар даврони шӯравӣ ҳамзамон бо тақсимоти ҳудудҳои миллӣ дар солҳои 20 - 30 – юми асри гузашта оғоз гардида буд. Дар натиҷа, бисёр арзишҳои маънавӣ ва моддии мо дар ҳудудҳои сиёсию маъмурии кунунии халқҳову кишварҳои ҳамсоя монданд. Ин раванд дар давраҳои баъдӣ низ, вақте ки  омӯзиши мероси гузашта дар ҷумҳуриҳои шӯравӣ ба таври ҷудогона оғоз гардид, идома ёфт.
Мавҷуд будан ва густариш ёфтани ҳодисаи номатлуби интисоби арзишҳои миллӣ сабабҳои зиёде дорад. Аммо сабаби асосиаш, ба назари мо, он аст, ки то ҳол меъёрҳои усулӣ ва илмии интисоби арзишҳои миллӣ ба ин ё он миллат ва кишвар на дар сатҳи минтақа ва на дар сатҳи байналмилалӣ муайян ва муқаррар нашудаанд. 
Меъёри дар замони имрӯз маъмул ҳамон меъёри ҳудудӣ, аниқтараш меъёри ҳудудиву маъмурии сиёсӣ мебошад, ки ғайриилмист ва ба ҳеҷ ваҷҳ қобили қабул нест. Зеро, тавре ки  маълум аст, ҳудудҳои ҷуғрофӣ ва сиёсии имрӯза ғолибан ба ҳудудҳои воқеии таърихӣ, ба ҳудудҳое, ки қавму миллатҳо дар онҳо асрҳои аср сукунат доштанд ва доранд, мувофиқат намекунанд ва бархе аз эътирофи ин  ҳақиқати таърихӣ сахт меҳаросанд ва дар навиштаҳояшон бо ҳар баҳонае кӯшиш мекунанд, ки  онро инкор ва ё аз он сарфи назар намоянд.
Дар асл меъёрҳои дигаре ҳам ҳастанд, вале, мутаассифона,  онҳо дар гузашта ва дар рӯзгори мо огоҳона ва  ё ноогоҳона дар мавриди нисбат додани  арзишҳои миллӣ сарфи назар мешаванд, аз ҷумла аз меъёри муҳими нисбати забонӣ доштани он арзишҳои адабӣ ва илмӣ. Бузургони илму адаби мо сарфи назар аз он, ки дар куҷо ба дунё омадаанд, дар Самарқанду Бухоро, Хуҷанду Панҷакент, Нишопуру Шероз, Балху Ҳирот, Марву Насаф, Хоразму Омӯл, Ганҷаву Деҳлӣ ва ё ҷойи дигар ба забони форсии дарӣ ё тоҷикӣ эҷод намудаанд ва осори онҳо, табиист, ки  ба соҳибони ин забон нисбат дорад.
Онҳое, ки дар интисоби арзишҳои миллӣ аз меъёри забонӣ сарфи назар менамоянд, одатан далелеро пеш меоранд, ки  дар таърихи гузаштаи қавму миллатҳои минтақа ва дунё марҳилаҳое буданд, ки дар онҳо ин ва ё он забон барои миллатҳо ва кишварҳои зиёде забони илму адаб ва ҳунар буд. Мисли забони лотинӣ барои юнониён ва дигар мардумони Ғарб, забони арабӣ барои мардумони мусулмон ва ғайра. Дуруст аст, ки имрӯз низ дар адабиёти халқҳои олам ҳодисаҳое кам нестанд, ки шоирону нависандагони ин ё он миллат ба забони миллатҳои дигар асар меофаранд.
Вале, дар ин маврид,  ҳамзамон бо ба эътибор гирифтани меъёри забонӣ, ки бидуни шак бисёр муҳим мебошад, бояд муайян намуд, ки ин ё он осори адабӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва таърихӣ маҳсули кадом муҳит ва андешаи  адабию илмию фарҳангӣ мебошад.
Барои мисол, Низомии Ганҷавӣ бо «Хамса», Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ бо «Маснавии маънавӣ», Абунасри Форобӣ, Абурайҳони Берунӣ ва Хоҷа Насириддини Тӯсӣ  бо рисолаҳои маъруфашон ҳаргиз наметавонанд парвардаи зеҳн ё маҳсули муҳити туркӣ ва андешаи туркӣ  бошанд. Ё худ Бадриддин Ҳилолӣ бо он ки чағатоиасл буд (бино ба гуфтаи Алишери Навоӣ), шоири тоҷику форс аст, зеро парвардаи  муҳит ва андешаи тоҷикию форсӣ  мебошад.  Ин гуна мисолҳо дар таърихи адабиёт ва ҳунари қавму миллатҳои дигар низ ба назар мерасанд.
Замони шӯравӣ маъмул гардида буд, ки  вақте дар кишварҳои ҳамсояи мо аз бузургоне монанди Ибни Сино, Форобӣ, Берунӣ ва дигарон ном бурданӣ мешуданд, барои пинҳон нигоҳ доштани аслашон  онҳоро ҳамчун донишмандони Осиёи Миёна эълон мекарданд. Бо ин амалашон гуфтанӣ мешуданд, ки онҳо ба ҳамаи қавму миллатҳое, ки дар ин ҷумҳуриҳо ҳоло сукунат мекунанд, тааллуқ доранд. Дар сурате ки воқеияти таърихӣ  дигар аст. Зеро, дар асл  ин осор тааллуқ ба мардуми муайян дошта, офаридаи зеҳн ва маҳсули  муҳити адабию илмию фарҳангии мушаххас, дар ин маврид тоҷикон  мебошад.  
Таърихшиноси шинохтаи рус Б. Ставитский дар тақризаш бо номи «Дар бораи масъалаи ба тарзи нав омӯхтани санъати Осиёи Миёна»  (шумораи 5 – уми маҷаллаи «Искуство» аз соли 1971) барҳақ таъкид намуда буд, ки дар таълифи таърихи санъати халқҳои Осиёи Миёна «дар доираи сарҳади маъмурии имрӯза маҳдуд шудан» норавост. Ба назари ин донишманд танҳо бо офаридани асарҳои илмии усулӣ ва мунсифона «пеши роҳи кӯшишҳои дар доираи маҳдуди миллӣ шарҳ додани муаммоҳои душвори мероси маданӣ ва бадеии халқҳои Осиёи Миёна» - ро метавон гирифт. 
Маҳсули муҳити адабию илмиву фарҳангӣ ва андешаи миллии  муайян будан, ба онҳо тааллуқ доштан дар асл маънои онро дорад, ки ин ё он шоир, ё олим, ё ҳунарманд бозтобдиҳандаи андеша, фикр ва ҳувияти  миллат, кишвар ва ё минтақаи мушаххас  аст.
Масъалаи дигаре, ки вобаста ба нисбат додани арзишҳои миллӣ шоистаи ба миён гузоштан ва  баҳс намудан аст, нисбат додани ин ё он арзиши муштараки адабӣ, илмӣ ва фарҳангии гузаштаи мо ба Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон мебошад. Дар ин замина, мутаассифона, ифроту тафрит ва суистафоҳумҳо ҳам дар миёни мардуми Эрон ва ҳам эронитаборони муқими Аврупо ва Амрико, ҳам дар миёни ҳамқавмону ҳамзабонони мо дар Афғонистон зиёд ба мушоҳида мерасад. Қисме аз онҳо, аз қабили донишмандони муосири эронӣ Эҳсони Ёршотир, Ҷалоли Матинӣ ва Муҳаммадалии Надушан то ҳол бар онанд, ки тоҷикон Фирдавсиву Хайёму Саъдию Ҳофизро аз худ кардаанд, ба худ нисбат медиҳанд ва онҳо бо ин усули таҳлил осори муштарак доштани моро рад карда, ба ҳофизаи таърихии мардум латма ворид месозанд. Ва онҳо бояд донанд ва дарк намоянд, ки ин баҳогузории сифр ғайриилмӣ аст ва мо ворисони муштараки як фарҳанг ва як адабиёти ғании тоҷику  форс ҳастем.
Аз ин хотир, Рӯдакиву Носири Хусраву Камоли Хуҷандӣ ба ҳамон андозае, ки барои мо тоҷикон азизанд, ба ҳамон андоза барои эрониён ва афғонистониён низ азиз мебошанд. Ва баръакс, Фирдавсию Ҳофизу Саъдиву Мавлавӣ назди мо ҳамон андоза қадру манзалат доранд, ки  назди эрониён ва афғонистониён. Аз ин ҷиҳат баҳсе, ки имрӯз дар сомонаҳои интернетӣ ва барномаҳои радиоӣ дар бораи он, ки «Маснавӣ» - и Мавлоно моли кадом миллат ва кишвар  аст, аз ҷумла  иддаои онҳое, ки гӯиё танҳо Туркия ва Эрон ҳаққи онро доранд, ки нусхаи қадимтарини онро дар ЮНЕСКО ҳамчун мероси миллиашон сабт намояд, бебунёд аст.
Ҳамчунин, даъвои масъулон ва маъмурони афғонистонӣ дар бораи он, ки чун «Румӣ дар Балхи Афғонистон ба дунё омадааст, на дар Туркия ё Эрон» (Саид Зафар Ҳошимӣ, муовини сухангӯи раиси ҷумҳур) ва «мо ба ҳеч кас ва кишваре иҷоза намедиҳем, ки Мавлоно, ифтихори моро дар феҳристи ЮНЕСКО ба номи худ сабт кунад» (Ҳорун Ҳакимӣ, сухангӯи Вазорати фарҳанг ва иттилоот)  ва  бинобар ин, ӯ ва осораш танҳо ба Афғонистони кунунӣ ва мардуми он тааллуқ дорад, асосе надорад.
Зеро, тавре ки мавлавишиносони дохилӣ ва хориҷӣ (Франклин Люис) муайян намудаанд,   муаллифи «Маснавии маънавӣ» замони воизи яке аз масҷидҳои Вахшонзамин  (Тоҷикистони имрӯза)  будани падараш (бино бар навиштаи Баҳоуддин Валад дар  рисолааш «Маориф») дар байни солҳои 1204  ва 1207  ба дунё омада, чанд соли даврони кӯдакиашро дар Самарқанд сипарӣ намуда, асари мондагори хешро дар заминаи суннатҳои адабӣ ва  тасаввуфи хуросонӣ ба забони тоҷикӣ офаридааст. Аз ин рӯ, ин асар ва худи ӯ, пеш аз ҳама, ба меросхӯрони мустақими вай, яъне форсизабононе, ки имрӯз дар Тоҷикистону Афғонистону Эрони феълӣ маскунанд, тааллуқ доранд.   Вале, азбаски Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ солиёни дароз дар хоки имрӯзаи Туркия зиндагӣ ва эҷод кардаву дар ҳамин ҷо хок шудааст ва  дар миёни мардумони ин сарзамин обурӯву эътибори фавқулода дошта, муридону пайравони бешуморе пайдо намудааст ва оқибат ба қавли Абдураҳмони Ҷомӣ аз «Ҷалолиддини Балхӣ» ба «Ҷалолиддини Румии Балхӣ» бадал шудааст, мардуми он кишвар низ ба  мероси ӯ шариканд. 
Ба маврид аст аз падидаи дигаре низ ёдовар шавем, ки мероси бузургоне мисли Ҷалолиддини Балхӣ ба шарофати андешаҳои олӣ ва осори ҳунари волое, ки дар онҳо дарҷ ҳаст, бо гузашти асрҳо аз маҳдудаи як миллату як кишвари муайян берун омада, ба як мероси бебаҳои фаромиллӣ табдил меёбанд ва ба ҳамин маънӣ ба тамоми башарият мансубият мегиранд.
Вобаста ба ин, дар сабти мероси миллие мисли «Маснавии маънавӣ» - и Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ  дар ЮНЕСКО, ки дар зоти худ кори савоб мебошад, бо миллатҳо ва кишварҳое, ки меросбари ҳақиқӣ мебошанд, маслиҳату машварат мебояд кард. Аз ин нигоҳ, мавқеи  Фарҳод Назарӣ, мудири кулли Дафтари сабти осори таърихии Эрон дар бораи он, ки  кишвараш дархости сабти ном намудани нусхаи қадимтарини «Маснавӣ» - ро танҳо ба хотири он ки ин нусха дар Қунияи Туркия маҳфуз аст бо Туркия кардааст ва ҳам  иловаи ӯ, ки «агар нусхаи қадимтарини «Маснавӣ» дар Оксфорд мебуд, Эрон ин корро ҳамроҳ бо Бритониё анҷом медод» дуруст нест.
 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 9.07.2016    №: 133    Мутолиа карданд: 492

18.01.2019


Таҳдидҳои асосӣ ба иқтисоди ҷаҳонӣ номбар шуданд

Гумонбари омодасозии ҳамла ба Қасри сафед ба даст афтод

Дар Чин қаллобонро барои фиреб ҳабси абад карданд

29 миллион сом зарари собиқадорони сохта

Ҷаҳон дар як сатр

17.01.2019


Тамдиди шартномаи ФФТ бо "Сомон Эйр"

60 ДАРАҶА ХУНУКӢ ВА ДАВИ 50 - КИЛОМЕТРАИ ЭКСТРЕМАЛИ МОЛДАВӢ

16.01.2019


Пирӯзии мунтахаби Тоҷикистон бар Эрон

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Роҳандозии моратории дусола дар Тоҷикистон

Нақшаи Brexit дар парламенти Британия рад карда шуд

Кремл роҳи ҳалли буҳрони Украинаро пешниҳод намуд

Ифтитоҳи онлайн-донишгоҳ барои гурезаҳо дар Италия

15.01.2019


Ҷаласаи ҷамъбастӣ таҳти раёсати муовини Сарвазири мамлакат

Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Абдулазиз Комилов

Ёдгор Файзов: «Соли 2018 соли таҳкими волоияти қонун дар Бадахшон буд»

ХУҶАНД. 1548 медали варзишгарон дар як сол

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Созишномаи сулҳ – мавзӯи асосии мулоқоти Путин ва Абэ хоҳад шуд

Савдои хориҷии Чин соли 2018 натиҷаи рекордӣ нишон дод

Дар Алмаато гурӯҳи хориҷиёни террорист боздошт шуд

То соли 2024 аҳолии Қирғизистон бо оби ошомиданӣ пурра таъмин мешавад

10.01.2019


Дар Саразм осорхона ва меҳмонхонаи замонавӣ бунёд мешаванд

Вохӯрии Парвиз Давлатзода бо Владимир Норов

Ҷаласаи Шӯрои кор бо ҷавонон

“ГАНҶИ СУХАН” – маҳфили адибпарвар

РӮШОН. Ифтитоҳи маркази дуошёнаи савдо

Муҳаммад Салоҳ – беҳтарин футболбози Африқо

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Самарқанд мизбони нахустмулоқоти «Ҳиндустон – Осиёи Марказӣ»

Баргардондани 47 шаҳрванди Қазоқистон аз Сурия

Остона ба гузарондани Ҳамоиши ҷаҳонии туризми шаҳрӣ омодагӣ мегирад

Дар Беларус бори нахуст ҳукми қатл содир шуд

09.01.2019


Таҷлили 110 - солагии аллома Бобоҷон Ғафуров


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед