logo

фарҳанг

«ОДОБИ ИНСОН» АЗ ДИДИ ҲАКИМ ТИРМИЗӢ

Ҳаким Тирмизӣ, ки дар оилаи зиёӣ ба дунё омад, дар ҷавонӣ аз олимони шинохтаи замони худ таълим гирифтааст. Дертар бо мақсади рушди дониш ва таҷриба ба шаҳрҳои мутараққии мамолики Шарқ, аз қабили Балх ва Нишопуру Бағдод сафар карда, аз баҳсу мунозираҳои илмии уламои замон баҳраманд гаштааст. Бо шайхони номдори Хуросон Абутуроб ан - Нахшабӣ ва Аҳмад ибн Ҳадравайҳ муносибати дӯстона дошта, бо Яҳё ибн ал - Ҷалол ал - Бағдодӣ ҳамкорӣ кардааст. Асарҳои шайхи мактаби Шом Антокиро азхуд намуда, ба мартабаи шогирдӣ расидааст. Бо мактаби маломатиҳои Нишопур низ робита доштааст. Дар натиҷа, Ҳаким Тирмизӣ ба тариқати ҳакимияи суфия асос гузошта, таълимоти худро ба воситаи асарҳояш паҳн кардааст, ки дар ин бобат китоби «Давои дилҳо» – и Антокӣ ёрирасони ӯ шудааст.

Ҳаким Тирмизӣ баробари омӯхтани илмҳои исломӣ ва фанҳои табиӣ, барои офаридани асарҳои худ аз манбаъҳои  мухталиф истифода бурдааст. Ӯ муаллифи аввалини асарҳоест, ки дар онҳо оид ба ҳастӣ ва инсон баҳс меравад ва илмҳои антропология, психология, гносеология ва теологияро бо ҳам вобастааст.
Новобаста аз ин, дар асарҳои ӯ илмҳои антропология ва гносеология мавқеи алоҳида доранд. Ҳаким Тирмизӣ дар таҳқиқоти антропологии худ доир ба идора кардани фаъолияти инсон мавҷуд будани cе марказ: сар, дил ва шикам ҳарф задааст. Ба фикри ӯ сар хонаи ақл, шикам манбаи нафс ва дил сарочаи маърифат (дониш) буда, ориф  тавассути саъю риёзат вақте пардаи нафсро аз пеши нури илоҳӣ мебардорад, маърифати ирфонӣ ҳосил мегардад.
Яке аз мавзӯъҳои асосии асарҳои Ҳаким Тирмизӣ валоят (валигӣ) буда, ин мавзӯъ дертар дар мактаби Ибн ал - Арабӣ ривоҷ ёфтааст.
Умуман, Ҳаким Тирмизӣ зидди ҳамаи хислатҳои баде, ки аз ҷониби инсон содир мегарданд, мебошад. 
Доир ба шумораи асарҳои Ҳаким Тирмизӣ низ маълумоти гуногун мавҷуд аст. Аз ҷумла, олими мисрӣ Абдулфаттоҳ Абдуллоҳ Барака менависад, ки Ҳаким Тирмизӣ зиёда аз 400 асар офаридааст, наздик ба 60-тои он то ба мо расидаанд. Муҳаққиқи эронӣ Фарибо Мавлоӣ, ки таҳқиқоти худро ба ҳаёт, фаъолият, асарҳо ва нуқтаи назари ирфонии аллома бахшидааст, шумораи асарҳои ӯро 80 - то ҳисобида, доир ба онҳо маълумот додааст.
Аксарияти асарҳои Ҳаким Тирмизӣ дар ҳолати дастхат дар фонди дастхатҳои шаҳрҳои Париж, Қоҳира, Димишқ, Искандария, Истанбул, Лондон ва Тошканд маҳфуз аст. Барои мукаммал омӯхтани мероси илмии Ҳаким Тирмизӣ аз забони арабӣ тарҷума кардани асарҳои аллома аҳамияти муҳимро касб менамояд.
Рисолаи ирфонии «Адаб ун - нафс» («Одоби инсон») - и Ҳаким Тирмизӣ асари психологиест, ки аз нукоти ирфонӣ саршор аст. Дар ин хусус ба тавсифи муҳаққиқони эронӣ Фарибо Мавлоӣ, ки бо истинод ба шарқшиноси олмонӣ Б. Радтке натиҷа гирифтааст, метавон такя кард. «Адаб ун - нафс» асари яклухтест, ки аз чанд боби аз ҳам ногусастанӣ иборат буда, ба тарбияи ҷисми инсон тавассути қалби ӯ ва ба ин васила аз нафси ҳавои раҳоӣ ёфтан бахшида шудааст.
Дастхати асар иборат аз 32 саҳифаи рисола дар китобхонаи Асъад Афандӣ, таҳти рақами 1312 нигоҳдорӣ шудааст. Асари мазкур бори аввал аз ҷониби шарқшиноси англис Артур Арберри ва олими араб Абдулқодир соли 1947 дар Қоҳира чоп шудааст. Ин нашр аз 69 саҳифа иборат аст. Бори дувум аз ҷониби Аҳмад Абдураҳмон ас - Соиҳ соли 1993 дар нашриёти «Дор – ул - мисрийя ал - лубнанийя» - и Қоҳира рӯйи чопро дида, аз 130 саҳифа иборат аст.
Маънои ибораи «Адаб ун - нафс» «тарбияи бадан» буда, боби якуми асар низ «Адаб ун - нафс» ном дорад. Аммо аз ҷиҳати ифодаи мазмун ва моҳияти бобҳо, аз ҷумла, «Тарбияи тан», «Риёзати тан»,«Бовари қатъӣ ба Худо», «Хусусияти қалб», «Мадад», «Зинда шудан», «Ҳирси нафс» ва «Ҳирси нафс ба чӣ оварда мерасонад», ки дар онҳо тарбияи тан, тозагии ҳирс ва нафс, қалбро пок нигоҳ доштан сухан меравад, асар «Одоби инсон» ном гирифтааст.
«Адаб ун - нафс» бо хусусиятҳои психологӣ, ирфонӣ, фалсафӣ, антропологиаш аҳамияти бузургеро касб намудааст. Аз ҷумла, ҷиҳати ирфонии асар дар тавҳид, тавассути бовари комил ба Офаридгор, таваккул, сабр ва ризо ифода ёфтааст. Барои ин танҳо ба воситаи риёзату ҷаҳд метавон аз нафси ҳавоӣ раҳо ёфт. Ин ва дигар мулоҳизаву  андешаҳо дар роҳи риёзат ва худшиносӣ ҷиҳатҳои фалсафии асарро ташкил медиҳанд. Ҷиҳатҳои антропологӣ ва психологии асар бошад, ба ҳам омезиш ёфтаанд. Онҳо тавассути мавзӯъҳои чун таъсири узвҳои бадани инсон дар ташаккули психологияи ӯ, инъикоси дунёи моддӣ ва маънавии инсон дар тимсоли қалб ва ҷисм ҳаллу фасл гардидаанд.
Бояд қайд намуд, ки «Адаб ун - нафс» бештар ба нуқтаи назари ирфонӣ такя карда, дар он мавзӯи психологияи инсон мавқеи асосиро ишғол намудааст. Муаллиф дар ин асари худ оид ба манбаи хулқи бад ва аъмоли бади инсон – нафси бад ва роҳҳои мубориза бар зидди он сухан рондааст.
Комилҷон РАҲИМОВ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.12.2016    №: 246    Мутолиа карданд: 1986

22.02.2019


Ҷаласаи Комиссияи сетарафаи танзими муносибатҳои иҷтимоию меҳнатӣ

Забони тоҷикӣ таърихи зиёда аз чорҳазорсолаи хату алифбо дорад

ББТ барои фаъолияти оператори низоми пардохтии “Осон” иҷозатнома гирифт

МАВСИМИ НАВИ ЛИГАИ ОЛӢ МОҲИ АПРЕЛ ОҒОЗ МЕГАРДАД

Путин самтҳои асосии сиёсати хориҷии Россияро тавзеҳ дод

Хадамоти вижаи 7 кишвари ИДМ машқи "Арарат-Антитеррор" мегузаронанд

Чин дар кайҳон неругоҳи барқи офтобӣ месозад

21.02.2019


ХУҶАНД. Оғози сохтмони бинои нави «Тоҷикстандарт»

ФУТБОЛ. Тақвими бозиҳои тими мунтахаби олимпии кишвар муайян гардид

Табибон аз Тотористон бо ҳампешаҳои тоҷики худ мубодилаи таҷриба мекунанд

Роҳандозии лоиҳаҳои инноватсионӣ дар Қазоқистон

Дар Ҳиндустон 13 иштирокдори тӯй зери чархи мошини боркаш монд

Сӯхтор сабабгори марги ҳафт кӯдак дар Канада

Ҷаҳон дар як сатр

19.02.2019


МАКТАБИ ДАВЛАТДОРИИ ЭМОМАЛӢ РАҲМОН. ЯК ҲАМОИШИ МУҲИМ

Баррасии масъалаҳои рушди сайёҳӣ

Вохӯрии Низомиддин Зоҳидӣ бо Мазен Шамия

Дурнамои рушди муносибатҳо матраҳ гардид

ҶОМИ КУШОДАИ АВРУПО. Муҳаммадризо Қувватов медали биринҷӣ ба даст овард

Авҷи ниҳолшинонӣ

Саҳми соҳибкорон дар ободии деҳот

Ҳамкории тиҷоратию иқтисодии Чин ва Россия густурдатар мегардад

Сарвар Дониш: «Музокироти сулҳ бидуни ҳукумат қурбе надорад»

«Туҳфаи шоҳона» - и Арабистони Саудӣ ба шаҳрвандони Покистон

Дар Қазоқистон маркази амнияти иттилоотӣ ифтитоҳ меёбад

Сокини навраси Шимкент ду нафарро аз сӯхтор наҷот дод

Ҷаҳон дар як сатр

18.02.2019


Боздиди Азим Иброҳим аз ҷараёни корҳои сохтмонӣ

ВКД Ҷиноятҳо 83,6 дарсад ошкор шуданд

Вазорати молия. Барои дастгирии буҷет маблағи бештар ҷалб хоҳад гашт

«BISHKEK OPEN – 2019». Дурахши каратэ-дочиёни навраси тоҷик

«МОҲИЯТ ВА ТАЪЙИНОТИ МАТБУОТИ МАҲАЛЛӢ»

РОҒУН. Ободонӣ вусъат меёбад

АНДОЗ. Нақша 100, 6 дарсад иҷро гардид


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед