logo

фарҳанг

«ОДОБИ ИНСОН» АЗ ДИДИ ҲАКИМ ТИРМИЗӢ

Ҳаким Тирмизӣ, ки дар оилаи зиёӣ ба дунё омад, дар ҷавонӣ аз олимони шинохтаи замони худ таълим гирифтааст. Дертар бо мақсади рушди дониш ва таҷриба ба шаҳрҳои мутараққии мамолики Шарқ, аз қабили Балх ва Нишопуру Бағдод сафар карда, аз баҳсу мунозираҳои илмии уламои замон баҳраманд гаштааст. Бо шайхони номдори Хуросон Абутуроб ан - Нахшабӣ ва Аҳмад ибн Ҳадравайҳ муносибати дӯстона дошта, бо Яҳё ибн ал - Ҷалол ал - Бағдодӣ ҳамкорӣ кардааст. Асарҳои шайхи мактаби Шом Антокиро азхуд намуда, ба мартабаи шогирдӣ расидааст. Бо мактаби маломатиҳои Нишопур низ робита доштааст. Дар натиҷа, Ҳаким Тирмизӣ ба тариқати ҳакимияи суфия асос гузошта, таълимоти худро ба воситаи асарҳояш паҳн кардааст, ки дар ин бобат китоби «Давои дилҳо» – и Антокӣ ёрирасони ӯ шудааст.

Ҳаким Тирмизӣ баробари омӯхтани илмҳои исломӣ ва фанҳои табиӣ, барои офаридани асарҳои худ аз манбаъҳои  мухталиф истифода бурдааст. Ӯ муаллифи аввалини асарҳоест, ки дар онҳо оид ба ҳастӣ ва инсон баҳс меравад ва илмҳои антропология, психология, гносеология ва теологияро бо ҳам вобастааст.
Новобаста аз ин, дар асарҳои ӯ илмҳои антропология ва гносеология мавқеи алоҳида доранд. Ҳаким Тирмизӣ дар таҳқиқоти антропологии худ доир ба идора кардани фаъолияти инсон мавҷуд будани cе марказ: сар, дил ва шикам ҳарф задааст. Ба фикри ӯ сар хонаи ақл, шикам манбаи нафс ва дил сарочаи маърифат (дониш) буда, ориф  тавассути саъю риёзат вақте пардаи нафсро аз пеши нури илоҳӣ мебардорад, маърифати ирфонӣ ҳосил мегардад.
Яке аз мавзӯъҳои асосии асарҳои Ҳаким Тирмизӣ валоят (валигӣ) буда, ин мавзӯъ дертар дар мактаби Ибн ал - Арабӣ ривоҷ ёфтааст.
Умуман, Ҳаким Тирмизӣ зидди ҳамаи хислатҳои баде, ки аз ҷониби инсон содир мегарданд, мебошад. 
Доир ба шумораи асарҳои Ҳаким Тирмизӣ низ маълумоти гуногун мавҷуд аст. Аз ҷумла, олими мисрӣ Абдулфаттоҳ Абдуллоҳ Барака менависад, ки Ҳаким Тирмизӣ зиёда аз 400 асар офаридааст, наздик ба 60-тои он то ба мо расидаанд. Муҳаққиқи эронӣ Фарибо Мавлоӣ, ки таҳқиқоти худро ба ҳаёт, фаъолият, асарҳо ва нуқтаи назари ирфонии аллома бахшидааст, шумораи асарҳои ӯро 80 - то ҳисобида, доир ба онҳо маълумот додааст.
Аксарияти асарҳои Ҳаким Тирмизӣ дар ҳолати дастхат дар фонди дастхатҳои шаҳрҳои Париж, Қоҳира, Димишқ, Искандария, Истанбул, Лондон ва Тошканд маҳфуз аст. Барои мукаммал омӯхтани мероси илмии Ҳаким Тирмизӣ аз забони арабӣ тарҷума кардани асарҳои аллома аҳамияти муҳимро касб менамояд.
Рисолаи ирфонии «Адаб ун - нафс» («Одоби инсон») - и Ҳаким Тирмизӣ асари психологиест, ки аз нукоти ирфонӣ саршор аст. Дар ин хусус ба тавсифи муҳаққиқони эронӣ Фарибо Мавлоӣ, ки бо истинод ба шарқшиноси олмонӣ Б. Радтке натиҷа гирифтааст, метавон такя кард. «Адаб ун - нафс» асари яклухтест, ки аз чанд боби аз ҳам ногусастанӣ иборат буда, ба тарбияи ҷисми инсон тавассути қалби ӯ ва ба ин васила аз нафси ҳавои раҳоӣ ёфтан бахшида шудааст.
Дастхати асар иборат аз 32 саҳифаи рисола дар китобхонаи Асъад Афандӣ, таҳти рақами 1312 нигоҳдорӣ шудааст. Асари мазкур бори аввал аз ҷониби шарқшиноси англис Артур Арберри ва олими араб Абдулқодир соли 1947 дар Қоҳира чоп шудааст. Ин нашр аз 69 саҳифа иборат аст. Бори дувум аз ҷониби Аҳмад Абдураҳмон ас - Соиҳ соли 1993 дар нашриёти «Дор – ул - мисрийя ал - лубнанийя» - и Қоҳира рӯйи чопро дида, аз 130 саҳифа иборат аст.
Маънои ибораи «Адаб ун - нафс» «тарбияи бадан» буда, боби якуми асар низ «Адаб ун - нафс» ном дорад. Аммо аз ҷиҳати ифодаи мазмун ва моҳияти бобҳо, аз ҷумла, «Тарбияи тан», «Риёзати тан»,«Бовари қатъӣ ба Худо», «Хусусияти қалб», «Мадад», «Зинда шудан», «Ҳирси нафс» ва «Ҳирси нафс ба чӣ оварда мерасонад», ки дар онҳо тарбияи тан, тозагии ҳирс ва нафс, қалбро пок нигоҳ доштан сухан меравад, асар «Одоби инсон» ном гирифтааст.
«Адаб ун - нафс» бо хусусиятҳои психологӣ, ирфонӣ, фалсафӣ, антропологиаш аҳамияти бузургеро касб намудааст. Аз ҷумла, ҷиҳати ирфонии асар дар тавҳид, тавассути бовари комил ба Офаридгор, таваккул, сабр ва ризо ифода ёфтааст. Барои ин танҳо ба воситаи риёзату ҷаҳд метавон аз нафси ҳавоӣ раҳо ёфт. Ин ва дигар мулоҳизаву  андешаҳо дар роҳи риёзат ва худшиносӣ ҷиҳатҳои фалсафии асарро ташкил медиҳанд. Ҷиҳатҳои антропологӣ ва психологии асар бошад, ба ҳам омезиш ёфтаанд. Онҳо тавассути мавзӯъҳои чун таъсири узвҳои бадани инсон дар ташаккули психологияи ӯ, инъикоси дунёи моддӣ ва маънавии инсон дар тимсоли қалб ва ҷисм ҳаллу фасл гардидаанд.
Бояд қайд намуд, ки «Адаб ун - нафс» бештар ба нуқтаи назари ирфонӣ такя карда, дар он мавзӯи психологияи инсон мавқеи асосиро ишғол намудааст. Муаллиф дар ин асари худ оид ба манбаи хулқи бад ва аъмоли бади инсон – нафси бад ва роҳҳои мубориза бар зидди он сухан рондааст.
Комилҷон РАҲИМОВ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.12.2016    №: 246    Мутолиа карданд: 1926

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед