logo

фарҳанг

«ОДОБИ ИНСОН» АЗ ДИДИ ҲАКИМ ТИРМИЗӢ

Ҳаким Тирмизӣ, ки дар оилаи зиёӣ ба дунё омад, дар ҷавонӣ аз олимони шинохтаи замони худ таълим гирифтааст. Дертар бо мақсади рушди дониш ва таҷриба ба шаҳрҳои мутараққии мамолики Шарқ, аз қабили Балх ва Нишопуру Бағдод сафар карда, аз баҳсу мунозираҳои илмии уламои замон баҳраманд гаштааст. Бо шайхони номдори Хуросон Абутуроб ан - Нахшабӣ ва Аҳмад ибн Ҳадравайҳ муносибати дӯстона дошта, бо Яҳё ибн ал - Ҷалол ал - Бағдодӣ ҳамкорӣ кардааст. Асарҳои шайхи мактаби Шом Антокиро азхуд намуда, ба мартабаи шогирдӣ расидааст. Бо мактаби маломатиҳои Нишопур низ робита доштааст. Дар натиҷа, Ҳаким Тирмизӣ ба тариқати ҳакимияи суфия асос гузошта, таълимоти худро ба воситаи асарҳояш паҳн кардааст, ки дар ин бобат китоби «Давои дилҳо» – и Антокӣ ёрирасони ӯ шудааст.

Ҳаким Тирмизӣ баробари омӯхтани илмҳои исломӣ ва фанҳои табиӣ, барои офаридани асарҳои худ аз манбаъҳои  мухталиф истифода бурдааст. Ӯ муаллифи аввалини асарҳоест, ки дар онҳо оид ба ҳастӣ ва инсон баҳс меравад ва илмҳои антропология, психология, гносеология ва теологияро бо ҳам вобастааст.
Новобаста аз ин, дар асарҳои ӯ илмҳои антропология ва гносеология мавқеи алоҳида доранд. Ҳаким Тирмизӣ дар таҳқиқоти антропологии худ доир ба идора кардани фаъолияти инсон мавҷуд будани cе марказ: сар, дил ва шикам ҳарф задааст. Ба фикри ӯ сар хонаи ақл, шикам манбаи нафс ва дил сарочаи маърифат (дониш) буда, ориф  тавассути саъю риёзат вақте пардаи нафсро аз пеши нури илоҳӣ мебардорад, маърифати ирфонӣ ҳосил мегардад.
Яке аз мавзӯъҳои асосии асарҳои Ҳаким Тирмизӣ валоят (валигӣ) буда, ин мавзӯъ дертар дар мактаби Ибн ал - Арабӣ ривоҷ ёфтааст.
Умуман, Ҳаким Тирмизӣ зидди ҳамаи хислатҳои баде, ки аз ҷониби инсон содир мегарданд, мебошад. 
Доир ба шумораи асарҳои Ҳаким Тирмизӣ низ маълумоти гуногун мавҷуд аст. Аз ҷумла, олими мисрӣ Абдулфаттоҳ Абдуллоҳ Барака менависад, ки Ҳаким Тирмизӣ зиёда аз 400 асар офаридааст, наздик ба 60-тои он то ба мо расидаанд. Муҳаққиқи эронӣ Фарибо Мавлоӣ, ки таҳқиқоти худро ба ҳаёт, фаъолият, асарҳо ва нуқтаи назари ирфонии аллома бахшидааст, шумораи асарҳои ӯро 80 - то ҳисобида, доир ба онҳо маълумот додааст.
Аксарияти асарҳои Ҳаким Тирмизӣ дар ҳолати дастхат дар фонди дастхатҳои шаҳрҳои Париж, Қоҳира, Димишқ, Искандария, Истанбул, Лондон ва Тошканд маҳфуз аст. Барои мукаммал омӯхтани мероси илмии Ҳаким Тирмизӣ аз забони арабӣ тарҷума кардани асарҳои аллома аҳамияти муҳимро касб менамояд.
Рисолаи ирфонии «Адаб ун - нафс» («Одоби инсон») - и Ҳаким Тирмизӣ асари психологиест, ки аз нукоти ирфонӣ саршор аст. Дар ин хусус ба тавсифи муҳаққиқони эронӣ Фарибо Мавлоӣ, ки бо истинод ба шарқшиноси олмонӣ Б. Радтке натиҷа гирифтааст, метавон такя кард. «Адаб ун - нафс» асари яклухтест, ки аз чанд боби аз ҳам ногусастанӣ иборат буда, ба тарбияи ҷисми инсон тавассути қалби ӯ ва ба ин васила аз нафси ҳавои раҳоӣ ёфтан бахшида шудааст.
Дастхати асар иборат аз 32 саҳифаи рисола дар китобхонаи Асъад Афандӣ, таҳти рақами 1312 нигоҳдорӣ шудааст. Асари мазкур бори аввал аз ҷониби шарқшиноси англис Артур Арберри ва олими араб Абдулқодир соли 1947 дар Қоҳира чоп шудааст. Ин нашр аз 69 саҳифа иборат аст. Бори дувум аз ҷониби Аҳмад Абдураҳмон ас - Соиҳ соли 1993 дар нашриёти «Дор – ул - мисрийя ал - лубнанийя» - и Қоҳира рӯйи чопро дида, аз 130 саҳифа иборат аст.
Маънои ибораи «Адаб ун - нафс» «тарбияи бадан» буда, боби якуми асар низ «Адаб ун - нафс» ном дорад. Аммо аз ҷиҳати ифодаи мазмун ва моҳияти бобҳо, аз ҷумла, «Тарбияи тан», «Риёзати тан»,«Бовари қатъӣ ба Худо», «Хусусияти қалб», «Мадад», «Зинда шудан», «Ҳирси нафс» ва «Ҳирси нафс ба чӣ оварда мерасонад», ки дар онҳо тарбияи тан, тозагии ҳирс ва нафс, қалбро пок нигоҳ доштан сухан меравад, асар «Одоби инсон» ном гирифтааст.
«Адаб ун - нафс» бо хусусиятҳои психологӣ, ирфонӣ, фалсафӣ, антропологиаш аҳамияти бузургеро касб намудааст. Аз ҷумла, ҷиҳати ирфонии асар дар тавҳид, тавассути бовари комил ба Офаридгор, таваккул, сабр ва ризо ифода ёфтааст. Барои ин танҳо ба воситаи риёзату ҷаҳд метавон аз нафси ҳавоӣ раҳо ёфт. Ин ва дигар мулоҳизаву  андешаҳо дар роҳи риёзат ва худшиносӣ ҷиҳатҳои фалсафии асарро ташкил медиҳанд. Ҷиҳатҳои антропологӣ ва психологии асар бошад, ба ҳам омезиш ёфтаанд. Онҳо тавассути мавзӯъҳои чун таъсири узвҳои бадани инсон дар ташаккули психологияи ӯ, инъикоси дунёи моддӣ ва маънавии инсон дар тимсоли қалб ва ҷисм ҳаллу фасл гардидаанд.
Бояд қайд намуд, ки «Адаб ун - нафс» бештар ба нуқтаи назари ирфонӣ такя карда, дар он мавзӯи психологияи инсон мавқеи асосиро ишғол намудааст. Муаллиф дар ин асари худ оид ба манбаи хулқи бад ва аъмоли бади инсон – нафси бад ва роҳҳои мубориза бар зидди он сухан рондааст.
Комилҷон РАҲИМОВ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.12.2016    №: 246    Мутолиа карданд: 1946

15.11.2018


Ҳамоиш бахшида ба Рӯзи Президент

Нурдинҷон Исмоилов ба Тоҷикистон меояд

Мулоқоти Зубайдулло Зубайдзода бо Амал Муҷрин ал - Ҳамад

Конференсияи гиромидошти Бобоҷон Ғафуров

Путин ва Абэ дар асоси қатъномаи соли 1956 гуфтушунид хоҳанд кард

Таҳлилгарони Nomura сустшавии суръати рушди иқтисоди ҷаҳониро пешгӯӣ намуданд

Frontex: ба Аврупо омадани гурезаҳо 31 дарсад коҳиш ёфт

Назарбоев соли 2019-ро Соли ҷавонон эълом дошт

Ҷаҳон дар як сатр

14.11.2018


Вусъати корҳои ободонӣ дар ноҳияи Восеъ

Ҷамъоварии $482 миллион ба ёрии мардуми Ироқ

Назарбоев ташкили Созмони амнияти дастаҷамъии Осиёро пешниҳод дорад

Ҷонибдории Ангела Меркел аз ташкили артиши ягонаи аврупоӣ

Дар Тошканд Ҳафтаи соҳибкории глобалӣ шурӯъ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ҶАҲОН – 2018. Иштироки се бонуи муштзани тоҷик

БОНКИ МИЛЛӢ. Иқдоми наҷиб

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид

БӮСТОН. Таҷдиди шуъбаи урология

ВАҲДАТ. 5 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

ЁВОН СИМОИ ТОЗА МЕГИРАД

НОҲИЯИ ШАМСИДДИНИ ШОҲИН. Кӯшишҳо самар медиҳанд

"Дар ин дунё Карим Девонае буд"

Ҳузури бераводиди тоҷикистониён дар Туркия 3 баробар дароз шуд

Аврупо дар бозёбии партовҳои уран дар Тоҷикистон саҳм мегирад

Москва аз ҷумлаи даҳ шаҳри беҳтарини дунёст

Гунаҳгорони ҳалокати 52 ӯзбекистонӣ зиндонӣ шуданд

Чин дар ҷаҳон калонтарин воридкунандаи газ

Ҷаҳон дар як сатр

ҚУБОДИЁН. 48 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ

12.11.2018


Дар Париж ҳамоиши сулҳ ифтитоҳ ёфт

Бо эҳтимоми ҳукумати Ҳиндустон нархи сӯзишворӣ арзон мешавад


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед