logo

фарҳанг

ГАҲВОРАИ ТАМАДДУН АЗ ИБНИ ҲАЙЁН ТО ҲАКИМ МАЙСАРӢ

Тоҷикон чун аз қадимтарин мардумони ориёии сокини Осиёи Марказӣ дар робитаҳои гуногунҷабҳаи Шарқу Ғарб ва гуфтугӯи тамаддунҳо саҳми босазо гузоштаанд. Кишвари бостонии Бохтару Суғд, ки онҳоро «гаҳвораи нахустини давлати тоҷикон» номидаанд, ба тамаддуни олам дастовардҳои азиме ҳадя кардааст, ки барои пешрафти ҷомеаи инсонӣ то имрӯз хидмат менамоянд.  

Асрҳои 9 - 10, яъне аҳди Сомониён замони пешрафтҳои куллии соҳаҳои гуногуни илму фан, тиҷорату кишоварзӣ, иқтисоду фарҳанги Хуросону Мовароуннаҳр буд. Донишмандони форсу тоҷик дар муҳити созгоре, ки муҳайё шуд, ба омӯзиши амиқи илму дониши халқҳои гуногуни олам, бахусус Юнону Рими Бостон, Ҳинду Чини қадим пардохта, муҳимтарин осори онҳоро  ба забонҳои арабиву форсӣ тарҷума карданд.
Кашфиёту дастовардҳои илмии донишмандони тоҷик хеле зиёд буда, мутаассифона, ҳанӯз ҳамаҷониба таҳқиқ нашудааст. Ин ҷо ба чанде аз онҳо, ки воқеан ҷавҳари гуфтугӯи тамаддунҳо дар он асрҳо мебошанд, ишора мешавад.
Кимиёдони маъруфи хуросонӣ Ҷобир ибни Ҳайён назарияи пайдоиши филизотро кашф кард. Муҳаммад Закариёи Розӣ осори Гиппократу Гален ва дигар донишмандони Юнону Рум, Ҳинду Миср, Чину Сурияро омӯхта, тибби назариро бо амалӣ пайваст. Ӯ бори аввал фарқи бемории обиларо аз сурхак муайян карда, усули гулбуриро дар муолиҷа истифода намудааст. Ба ақидаи Ю. Нуралиев «Розӣ аввалин донишмандест, ки имконияти бо усули кимиёвӣ сохтани доруҳои сунъиро ба аҳли башар пешкаш намудааст. Ӯ усули алкаҳол (Spiritus vini) ва сулема – дихлороди симобро (Hudraryrum dichioratum) кашф намудааст ва аввалин табибест, ки тори (кетгути) аз рӯдаи борики гӯсфанд сохтаро барои дӯхтани захм ва докаро барои бастану захму ҷои ҷарроҳӣ истифода бурдааст. Ӯ чангаки махсуси фулузиро барои бартараф намудани ҷисми ба гулӯ афтода ихтироъ кардааст».
Абуабдулло Муҳаммади Хоразмӣ рақамҳои ба истилоҳ арабиро, ки решаи ҳиндӣ доранд, дар илм ҷорӣ намуд, ки имрӯз дар истифодаи аҳли олам аст.
Дар таҳкими робитаҳои илмии Шарқу Ғарб бахусус хидмати ду донишманди бузурги ин даврон Абуалӣ ибни Сино ва Абурайҳони Берунӣ хеле бузург аст. Онҳо дар ин роҳ тамоми неруву заковати худро сарф намуда, осори гаронбаҳое офариданд.
Ибни Сино дар пешрафти илмҳои тиб, кимиё, риёзиёту ҳандаса, маъданшиносӣ, набототшиносӣ, ҳайвонотшиносӣ, физикаву геология, фалсафаву мантиқ ва амсоли инҳо саҳми калон гузошта, ганҷинаи илми ҷаҳониро бо кашфиёту дастовардҳои илмии худ ғанӣ гардондааст. «Ал - Қонун» - и Ибни Сино доиратулмаорифи тиббиест, ки тамоми дастовардҳои тибби ҷаҳониро то он замон ҷамъбаст намуда, сипас дар тӯли асрҳо китоби дарсии донишкадаҳои тиббии Аврупо будааст. Кашфиёти ӯ дар соҳаҳои гуногуни тиб хеле фаровон буда, аввалин рисолаи илмиро дар бораи муолиҷаи бемории қалб навиштааст ва садҳо доруи навро сохтааст. Дар осори фалсафии Ибни Сино, бахусус «Шифо» - и ӯ гуфтугӯҳои фалсафаву ҳикмати Шарқу Ғарб эҳсос мешавад.
Абурайҳони Берунӣ низ дар соҳаҳои гуногуни илм кашфиёту ихтирооти зиёд карда, шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо намудааст. Ӯ андешаи низоми гелиосентрии оламро қабл аз Коперник баён кард. Берунӣ ҳарчанд дар кишваркушоиҳои Султон Маҳмуд дар Ҳиндустон ширкат варзида, чандин бор ба он кишвар сафар кард, вале ӯ бо худ донишу ҳикмат бурд ва дар зимни сафарҳо ба омӯзиши забону фарҳанги ҳиндувон пардохта, шоҳасари худ «Китоб фӣ таҳқиқи молилҳинд» - ро офарид. Ӯ, ҳамчунин, барои пайвастани комёбиҳои ҳисоби юнониву ҳиндӣ кӯшишҳо ба харҷ додааст.
Берунӣ дар китоби «Сайдана» дар бораи 1116 даво маълумот дода, номи 4500 даворо ба забонҳои арабӣ, форсӣ, юнонӣ, ҳиндӣ, лотинӣ, чинӣ ва ғайра сабт намудааст.
Аббос Маҷусии Аҳвозӣ, Абулҳасани Табарӣ, Абумансури Қамарӣ, Абусаҳли Масеҳӣ, Абубакри Бухорӣ, ҳаким Майсарӣ ва амсоли онҳо бо омӯзиши манбаъҳои тибби Юнон, Араб, Ҳинд ва таҷрибаҳои табибони кишварҳои гуногун осори зиёде офаридаанд, ки бештари онҳо ба забонҳои аврупоӣ чоп гардиданд.
Нақши   ин давлат дар пешрафти  адабиёт низ хеле назаррас аст.
Адабиёти аҳди Сомониён дарвоқеъ аз дурахшонтарин давраҳои таърихи адабиёти бостонист, ки ганҷинаи тамаддуни ва ҷаҳонро бо дурдонаҳои гаронбаҳои худ ғанӣ намуда, бунёди адабиёти нави форсиро гузоштааст, ки дар тӯли беш аз ҳазор сол сайру такомулу таҳаввул дорад. Ин адабиёт на танҳо бо миқдори адибону осори онон, балки бо мазмуну андешаҳои баланди башардӯстиву ватанпарастӣ, масоили муҳими иҷтимоиву ахлоқӣ ва шеърияту сабки шевои худ низ мумтоз аст.
Аксари донишмандон барҳақ давлати Сомониён ва вазъи пешрафти иқтисоди кишварро дар аҳди ҳукмронии онон аз авомили асосии ривоҷи адабиёту фарҳанг донистаанд. Дарвоқеъ, давлати Сомониён аз тавонотарину бонизомтарин давлатҳои ҷаҳонӣ буда, дар силсилаи давлатдории бостонии мардумони эронинажод чун ҳалқаи заррин ҷилвагар мешавад. Маҳз ба шарофату баракати давлати Сомониён, бахусус кӯшишу талошҳои давлатмардони номии он чун Исмоили Сомониву Наср бинни Аҳмад шаҳрҳои азиму ободи Бухорову Самарқанд, Фарғонаву Хуҷанд, Марву Нишопур, Балху Рай аз нав ривоҷ пайдо карда, ба марказҳои иқтисодиву тиҷоратӣ табдил ёфтанд, деҳоту рустоҳои Уструшанаву Бутамон, Шумону Чағониён, Рашту Хуталон бо ашёву колоҳои гаронбаҳои худ шуҳраи ҷаҳон гаштанд.
Чунин мисолҳоро аз соҳаҳои дигари илму адаб ва фарҳанг ҳам метавон овард, ки бештари онҳо аз равобити мутақобилаи илму фарҳанги кишварҳои Шарқу Ғарб гувоҳӣ медиҳанд.
Мирзо МУЛЛОАҲМАД,
узви вобастаи  Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 20.12.2016    №: 249    Мутолиа карданд: 1781

15.11.2018


Ҳамоиш бахшида ба Рӯзи Президент

Нурдинҷон Исмоилов ба Тоҷикистон меояд

Мулоқоти Зубайдулло Зубайдзода бо Амал Муҷрин ал - Ҳамад

Конференсияи гиромидошти Бобоҷон Ғафуров

Путин ва Абэ дар асоси қатъномаи соли 1956 гуфтушунид хоҳанд кард

Таҳлилгарони Nomura сустшавии суръати рушди иқтисоди ҷаҳониро пешгӯӣ намуданд

Frontex: ба Аврупо омадани гурезаҳо 31 дарсад коҳиш ёфт

Назарбоев соли 2019-ро Соли ҷавонон эълом дошт

Ҷаҳон дар як сатр

14.11.2018


Вусъати корҳои ободонӣ дар ноҳияи Восеъ

Ҷамъоварии $482 миллион ба ёрии мардуми Ироқ

Назарбоев ташкили Созмони амнияти дастаҷамъии Осиёро пешниҳод дорад

Ҷонибдории Ангела Меркел аз ташкили артиши ягонаи аврупоӣ

Дар Тошканд Ҳафтаи соҳибкории глобалӣ шурӯъ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ҶАҲОН – 2018. Иштироки се бонуи муштзани тоҷик

БОНКИ МИЛЛӢ. Иқдоми наҷиб

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид

БӮСТОН. Таҷдиди шуъбаи урология

ВАҲДАТ. 5 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

ЁВОН СИМОИ ТОЗА МЕГИРАД

НОҲИЯИ ШАМСИДДИНИ ШОҲИН. Кӯшишҳо самар медиҳанд

"Дар ин дунё Карим Девонае буд"

Ҳузури бераводиди тоҷикистониён дар Туркия 3 баробар дароз шуд

Аврупо дар бозёбии партовҳои уран дар Тоҷикистон саҳм мегирад

Москва аз ҷумлаи даҳ шаҳри беҳтарини дунёст

Гунаҳгорони ҳалокати 52 ӯзбекистонӣ зиндонӣ шуданд

Чин дар ҷаҳон калонтарин воридкунандаи газ

Ҷаҳон дар як сатр

ҚУБОДИЁН. 48 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ

12.11.2018


Дар Париж ҳамоиши сулҳ ифтитоҳ ёфт

Бо эҳтимоми ҳукумати Ҳиндустон нархи сӯзишворӣ арзон мешавад


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед