logo

иқтисод

ЧАРО ҲОСИЛНОКИИ ПАХТА КАМ ШУД? ДИВЕРСИФИКАТСИЯ ВА ИНТИХОБИ ТУХМИИ МУВОФИҚ

Ҳаҷми маҳсулоти соҳаи рустанипарварӣ зиёда аз 73 дарсади маҳсулоти молии кишоварзиро ташкил дода, дар таъмини амнияти озуқаворӣ нақши меҳварӣ дорад. Мутаассифона, мувофиқи маълумоти оморӣ, соли гузашта дар ҷумҳурӣ 284705 ҳазор тонна пахта ҷамъоварӣ шуда, ҳосилнокии умумӣ аз ҳар гектар 17,4 ва дар хоҷагиҳои деҳқонии алоҳида 10 - 12 сентнерро ташкил дод. Яъне, на танҳо самаранокии истеҳсолот таъмин карда нашуд,  балки аксар хоҷагиҳои деҳқонии пахтакор зарари иқтисодӣ диданд, ки боиси нигаронист. Гармсели соли гузашта қисми зиёди ҳосили пахтаро нобуд кард, аммо чаро тухмии пахтаи ба гармсел тобовар накоштем?

Ҷои шубҳа нест, ки дар ҳама шароит, сарфи назар аз сохти хоҷагидорӣ ва ҳаҷми он, таъмини рушди иқтисоди кишоварзӣ бо такя ба дастовардҳои илмӣ ва таҷрибаи пешқадам имконпазир мегардад.  Мутахассисон дар он ақидаанд, ки яке аз сабабҳои асосии паст будани ҳосилнокии замини пахта интихоби нодурусти кишти навъҳост, ки аз номуназзамӣ дар фаъолияти соҳа рух медиҳад. Ба ифодаи дигар, деҳқонон дар интихоби навъи тухмӣ на бо такя ба дастовардҳои илмӣ, балки таваккалӣ муносибат кардаанд.
Ҳосилнокии пасти пахта  дар соли гузашта зарурати  кишти селексияҳои ба гармсел тобовари  пахтаро  бори дигар собит намуд. Ҳар кӣ «дар ин ҷода илм пешниҳодҳои боэътимод надорад», мегӯяд, дастовардҳои илмро нодида мегирад ё аз онҳо бехабар аст. Корҳои илмӣ, машварату тавсияҳои Саид Пиров - олими шинохтаи соҳаи иқтисодиёти кишоварзӣ оид ба «Роҳҳои баланд бардоштани самаранокии соҳаи пахтакорӣ» мисоли гуфтаҳои болост. Устод вақте ҳанӯз олими ҷавон буд, дар хоҷагии овозадори собиқ ба номи Ленини ноҳияи Пролетар дастовардҳои илми муосирро дар амал татбиқ намуд ва хоҷагӣ ба натиҷаҳои назаррас ноил гардид. Танҳо дар соли аввали таҷриба ҳосилнокии пахта зиёда аз ду маротиба афзуд.
Паҳлуи хеле муҳими самаранокии  пахтакорӣ интихоби дурусти тухмии навъ ва селексия мебошад. Зиёда аз 30 дарсади ҳосили пахта аз навъи мувофиқи тухмӣ вобастагӣ дорад. Дар ин ҷода корҳои илмӣ - таҳқиқотии С. Пиров оид ба самаранокии истеҳсоли пахтаи навъи селексионии маҳиннах дар Тоҷикистон ҷолиби диққатанд ва  дар истеҳсолот исботи худро ёфтаанд. Парвариши пахтаи маҳиннах ҳатто дар марҳилаи аввал, яъне истеҳсоли ашёи хоми саноатӣ, метавонад даромаднокии соҳаи пахтакориро дар хоҷагиҳои пахтакори минтақаи Кӯлоб аз ҳисоби баланд будани ҳосилнокӣ ва нархи фурӯш то 1,5 - 2,5 баробар зиёд намояд.
Дастовардҳои хоҷагиҳои пешқадам  собит гардонд,  ки  самаранокии истеҳсоли пахта дар баробари дигар омилҳо аз интихоби селексияи пахтаи ба муҳити иқлими тағйирёбанда тобовар вобастагии калон дорад. Аз ин лиҳоз, дар истеҳсолоти кишоварзӣ, бахусус пахтакорӣ,    таваккалӣ амал кардан, яъне бе ба назар гирифтани тобоварии навъ ба гармсели тобистон,  ин ба камҳосилӣ ва дар бисёр маврид ба  барбод рафтани меҳнати солонаи деҳқон оварда мерасонад. Пахтакорони ботаҷриба хуб медонанд, ки ҳарорати баланди ҳаво, ба истилоҳи деҳқонон - гармсел, ба давраи авҷи ҳосилбандии пахта, аз он ҷумла навъи селексияи маҳиннах, ба  моҳҳои июну июл рост меояд.  Пахтаи  маҳиннах ба гармсел нисбатан тобовар аст ва ҳангоми гармсел низ камтар гулу шона мепартояд. Рақобати шадиди бозор  дар марҳилаи ҳозира ба самаранокии  истеҳсоли пахтаи маҳиннахи ватанӣ таъсири манфӣ расонда бошад ҳам, натиҷаи корҳои таҳқиқотӣ ҷиҳати кишти пахтаи  ба гармсел тобовар  моҳияти худро гум накардаанд.
Дар натиҷаи диверсификатсияи соҳаи тухмипарварӣ навъҳои ба гармсел тобовари тухмии пахта ихтироъ гардидаанд, ки баъзеи онҳо ба шароити иқлими мо хеле мувофиқанд. Яке аз ин навъҳо селексияи миёнанахи амрикоии ДП – 5111 мебошад. Нисбат ба дигар навъҳо ба гармсел тобовар будан бартарии асосии ин навъ аст.  Хоҷагиҳое, ки соли гузашта ин навъ тухмӣ кишт карданд, аз ҳар гектар 27 - 38 сентнерӣ ҳосил ба даст оварданд. Таҳқиқотҳо собит сохтаанд, ки дар марҳилаи аввал, яъне ҳатто дар ҳолати ҳамчун ашёи хом ба фурӯш баровардани ин навъи  пахта самаранокии истеҳсолот 20 – 25 дарсад зиёд мешавад. Мутаассифона, бинобар набудани иттилооти даркорӣ аз он хуб истифода намешавад. Ҳолатҳои  ҳамчун ашёи саноатӣ барои истеҳсоли равғани пахта истифода бурдани ин навъи тухмӣ, яъне  боло донистани манфиати наздик аз фоидаи хеле зиёди оянда ба назар мерасанд. Захираи тухмии имсола - 18,5 ҳазор тонна чигит миқдоран басанда бошад ҳам, аз ҷиҳати сифат талаботи пахтакоронро таъмин карда наметавонад, зеро миқдори навъҳои ба гармсел тобовар дар захираи умумии  тухмӣ хеле кам аст.
Дар илми иқтисодиёт диверсификатсия (гуногунгардонӣ) омили муҳими рушди истеҳсолот эътироф шуда, барои истеҳсоли маводи кишти рақобатпазир низ омили пешбаранда мебошад.
Бинобар ин, дар шароити ҷаҳонишавии иқтисоди миллӣ, аз  ҷумла иқтисодиёти кишоварзӣ, бояд аз диверсификатсия ҳамчун стратегияи маркетинг пурра истифода карда шавад. Механизми татбиқи ин стратегия  бо ташкили усулҳои муосири идоракунии истеҳсолот тариқи кластерҳои инноватсионӣ шакл мегирад. Воқеият доштани ин бартариятро  таҷрибаи  давлатҳои мутараққӣ ва рӯ ба инкишоф  собит месозад. Дар ин раванд диверсификатсияи истеҳсолот ба истеҳсоли моли инноватсионӣ замина гузошта, на танҳо самаранокии истеҳсолотро таъмин месозад, балки    дар таъмини рақобатпазирии иқтисодиёти миллӣ ҳисса мегузорад. Хулоса, илми иқтисод  имрӯз дар пайи ҳалли масъалаҳои таъмини рушди босуботи соҳаҳои мухталифи иқтисодиёти миллӣ  фаъолият дорад ва ҳадаф он аст, ки бо пешниҳоди тавсияҳои муҷаҳҳазу асосноки илмӣ таваккалӣ идора кардани истеҳсолот, хусусан дар соҳаи кишоварзӣ  пешгирӣ шавад.
Ғаюр ДОСТИЕВ,
коршиноси масоили иқтисодӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 02.02.2017    №: 26    Мутолиа карданд: 2280

18.03.2019


ГРАНД СЛЕМИ ЕКАТЕРИНБУРГ. Беҳрӯз мақоми сеюмро гирифт

Tesla дар Қазоқистон нуқтаҳои нерудиҳӣ месозад

Аз фурӯравии биноҳо дар Чин 10 нафар ҷон бохт

Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё дар фикри бунёди биржаи меҳнат шуд

Сиёсатмадори олмонӣ лағви таҳримоти зиддирусиро зарур мешуморад

Ҷаҳон дар як сатр

13.03.2019


Парвиз Давлатзода бо Чэн Гуопин вохӯрд

Имконияти таҳсил дар ДДУК тавсеа меёбад

Маҷмааи меъмории рамзи «Истиқлолият ва Озодӣ» интихоб гардид

06.03.2019


Назорати фаъолияти ширкатҳои букмекирӣ пурзӯр мешавад

Бунёди маҷмааи корхонаҳои нассоҷӣ дар назар аст

Форуми якуми иттилоотонии ҷомеаи шаҳрвандӣ баргузор мегардад

ҶОМИ "ФФТ" "Истиқлол" бори панҷум онро соҳиб шуд

Варзишгарони тоҷик 5 медал ба даст оварданд

Ҷаҳон дар як сатр

Нилуфар Рофиева дар озмуни нозанинҳои Россия ғолиб омад

Лондон муносибаташро бо Москва ба эътидол овардан мехоҳад

Покистон ба гуфтушунид бо Ҳиндустон шурӯъ мекунад

Андешаи Лукашенко оид ба яхи обнашудаи муносибот бо Иттиҳоди Аврупо

Соли 2019 ду ҷоизаи Нобел дар соҳаи адабиёт супурда мешавад

05.03.2019


СУҒД. Авлавият ба кишти картошка

04.03.2019


Хуҷанд ба даҳгонаи шаҳрҳои беҳтарини сайёҳӣ ворид гардид

Сертификати армуғони сайёҳӣ таъсис ёфт

ҶОМИ "ФФТ". "Истиқлол" ва "Кӯктош" дар финал

Осиёи Марказӣ. Камтарин теъдоди маҳбусон дар Тоҷикистон аст

Москва ва Вашингтон нархи раводидро арзон карданд

Қазоқистон ба воридоти меваю сабзавоти Қирғизистон роҳ мекушояд

Лавров: «Вазъият дар Сурия ба эътидол омад»

Ҳалокати 29 нафар аз обхезӣ дар ҷануби Афғонистон

Ҷаҳон дар як сатр

01.03.2019


ФУТБОЛ. «Хуҷанд» бо «Аҳал» мубориза мебарад

Бори нахуст дар таърих якбора ду зан ба кайҳони кушод мебароянд

Пекин дар фикри эъмори Девори бузурги чинӣ шуд

Испания солимтарин кишвари дунё эътироф гардид


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед