logo

фарҳанг

ИНСОНҲОИ БОШАРАФ

Саду панҷ соли матбуоти тоҷик савол пеш меорад, ки чиро ва киро аз бунёдгузорони он мешиносем ё шинохтан мехоҳем. Охир, бунёди матбуот ҳам мисли эъмори коху биноҳои боҳашамат, оростани боғистону токзор, сароидан, рақсидан, тамсил ва ромишгарӣ чирадастони худро дорад. Сатҳи устодони матбуот аз дигар нигорандагони эҷод, ба он фарқ мекунад, ки журналистон ба ҷуз истеъдод, эътиқоди сиёсӣ низ бояд дошта бошанд. Зеро матбуот дар навбати аввал барои фикреро гуфтан, ҳимоя ё рад кардан, истифода мешавад. Бе ин рӯзнома ё маҷалла ба коғазпораи ночизе табдил меёбад.

Агар ба давраи бунёди матбуоти тоҷикӣ ё дузабонаи тоҷикию ӯзбекӣ (туркманӣ) назар кунем, шаш номро бештар ёд меорем: Маҳмудхӯҷа Беҳбудӣ, Мирзосироҷи Ҳаким, Мурзомуҳиддин Мансуров, Саидризо Ализода, Абдурауфи Фитрат ва Ҳоҷимуин Шукруллоев. Ҳаминҳоянд аввалин андешаронҳои тоҷик, ки «Бухорои шариф», «Самарқанд», «Оина»-ро таъсис доданд, асарҳои публитсистиашонро ба сифати китобҳои алоҳида чоп карданд, барои он матбуот навиштанд, тарҷума карданд, матбуотро дар байни ҷавонон муаррифӣ намуданд. Онҳо зиёдтар дар бораи илму маориф, тиҷорат, саёҳат сухан гуфтанд, мо мардуми тоҷикро ба тамаддуни нави башарӣ, инчунин, ба ҳоли Аврупо шинос карданд. Онҳо ин амали худро нишонаи ҷадид не, балки идомаи қадим гуфта, ба ашъори Мавлоно, Саъдӣ, Ҳофиз, Ҷомӣ ва дигарон такя кардаанд. Яъне, аз рӯзҳои аввал матлаби публитсистии матбуоти тоҷик бо либоси зарҳалии адабиёт пӯшонида шуд.
Дар замони инқилоб (солҳои 1917-1924) тоҷикон ба се тан чун журналистони миллии инқилобпарвар такя доштанд: Саидризо Ализода, Абдуқодир Муҳиддинов, Садриддин Айнӣ. Ин се тан бештар шиори инқилобро ба забони тоҷикӣ бурро ва шунаво карданд, зеро имон доштанд, ки маҳз ҳамин инқилоб тоҷиконро аз асорату ғуломӣ ва халқу қавмҳои дигар озод мекунад.
Саидризо Ализода дар Самарқанд, Абдуқодир Муҳиддинов дар Бухоро алорағми душманони давлати шӯравӣ рӯзномаҳои миллии тоҷикиро ё тоҷикию ӯзбекиро таъсис дода, аз манфиати халқи худ ҳимоя карданд. Барои бунёди мактабу нашри китобҳои тоҷикӣ талош доштанд. «Шуълаи инқилоб»-и С. Ализода муҳимтарин рӯйдодҳои имрӯзи тоҷикони Туркистонро, «Озод Бухоро»-и Муҳиддинов таърихи давлат ва тамаддуни тоҷиконро таблиғ мекард. Устод Айнӣ дар ин матбуот шеър, мақола ва нигоришҳои муҳим ба табъ мерасонд. Устод аз он ба баъд низ, то вақте ки қалам ба даст дошта метавонист, дар матбуоти тоҷик муаллифи мумтоз буд.
Умеду орзуи садсолаҳо доштаи тоҷикон – соҳиби давлати худ шудан соли 1924 даст дод. Дар матбуоти сершуморе, ки дар Самарқанду Душанбе ба миён омаданд, дар баробари ин номҳо исмҳои Абулқосим Лоҳутӣ, Маҳдӣ Таҳмосов, Аббос Алиев, Шукруллоев, Саидбоғир Қосимов, А. Рамов, Шарофиддин Садруллин, Баҳриддин Азизӣ, Муҳаммадҷон Ҳасанӣ, Қурбон Баҳлулзода пайдо шуданд. Матбуоти ин замон, ки дар мавриди муборизаи зидди босмачиҳо, мустаҳкамшавии мақомоти шӯроҳо дар Тоҷикистон, мактабу хати нав бисёр менавиштанд, баҳс мекарданд, дар суроғи ҳақиқат буд. Кӯшиши миллии  матбуоти ин давр имкон дод, ки ҷумҳурии худмухтори Тоҷикистон ба Тоҷикистони мустақил табдил ёбад. Дар ҳамин давра повести «Одина»-и устод Айнӣ дар «Овози тоҷик» нашр шуд. Дар ҳамин давра маҷаллаи «Дониш - биниш» ва «Дониш - омӯзгор» ба китоби дарсии мактабҳои миллӣ табдил ёфт.
Публитсистикаи солҳои сиюм ба номи Бобоҷон Ғафуров, Қосим Дайламӣ, М. Глуховский, Набиҷон Почоҷонов, Ғуломризо Ализода, Мирсаид Миршакар, Абдулғанӣ Мирзоев, Мирзо Турсунзода, Ҳаким Карим, Раҳим Ҷалил, Ҷалол Икромӣ тавъам аст. Онҳо кӯшиши матбуотро, аз ҷумла, барои маҳви бесаводӣ, маданияти нав, ки яке аз се вазифаи ягонаи замон буд, сарварӣ мекарданд. Дар ин давра дар саҳифаҳои матбуот обёрии водии Вахш, сохтмони каналҳои калони Фарғона ва Ҳисор, бунёди роҳи мошингарди Душанбе - Хоруғ, аввалин стансияҳои электрикӣ ва заводҳо аз мавзӯъҳои аввалиндараҷа буданд. Соли 1932 рӯзномаи «Бедории тоҷик» («Тоҷикистони сурх» ҳоло «Ҷумҳурият») аввалин бор зодрӯзашро ҷашн гирифт ва китобе, ки ба ин муносибат нашр шуд, бештар ба қалами муҳаррири он Қосим Дайламӣ ва Абулқосим Лоҳутӣ тааллуқ дошт.
 Азбаски солҳои 40-ум ба ду қисми баробар тақсим мешавад, яъне замони ҷанг ва осоишта, журналистон ва матбуоти ин давр низ ду гурӯҳанд ва мавзӯҳояшон низ ду самти асосӣ доштанд: ҷанг ва ақибгоҳ. Дар ин солҳо Фотеҳ Ниёзӣ муҳаррири  рӯзномаи ҳарбии тоҷикӣ буд, устодон Айниву Лоҳутӣ, Сотим Улуғзода очерку мақолаҳои қаҳрамонӣ менавиштанд, дар ҳар шумора памфлету латифаҳои Самад Ғанӣ, Мирсаид Миршакар дарҷ мешуданд.
Нимаи дуюми солҳои чилум матбуот ва публитсистон навиди пирӯзӣ медоданд, аз зиндагии созанда ҳикоят мекарданд, ба илму маориф рӯ меоварданд. Дар ин замон эҷодиёти Ш. Ҳусейнзода, В. Асрорӣ, С. Табаров, А. Деҳотӣ, А. Қаҳҳорӣ бештар рӯҳияи навро ҳимоя мекард.
Ҷустуҷӯи роҳҳои нави эҷодӣ, мавзӯъҳои нав, жанрҳои нав, сухани нав, саҳифаҳои нав, хоси матбуоти чил соли оянда: солҳои 1950-1990 буд. Ин асри бунёдкорӣ, марҳалаи ошкорбаёнӣ ва бозсозӣ буд. Журналистикаи ин давр номҳои М. Ғуломов, М. Мирзо, Б. Бердиева, А. Шукӯҳӣ, А. Ҳалимов, Ш. Саидов, М. Наҷмиддинов, М. Ҳакимова, Б. Муртазоев, Гулрухсор, М. Муҳаббатшоев, И. Файзуллоев, В. Каратигина, Б. Пшеничний ва бисёр дигаронро ёд меорад. Мақолаи миллатхоҳонаи Ғоиб Сафарзода ва сарнавишти муҳаррири «Тоҷикистони советӣ» А. Ҳалимов, ҳақ ва сахтгӯиҳои рӯзномаи «Маориф ва маданият» ёд мешавад.
Симои он публитсистоне, ки дар матбуоти марказии СССР шуҳрат ёфтаанд – Ғ. Қаландаров, О. Латифӣ, Н. Табаров, Н. Асадуллоев, Н. Маҳкамов, У. Бобохонов равшан ба назар меояд ва навиштаҳои онҳо набзи Тоҷикистонро ба дунё мерасонд.
Охири солҳои 80-ум буҳроне дар муҳити сиёсии Иттиҳоди Шӯравӣ пайдо шуд, ки он ин давлати абарқудратро аз рӯи замин рабуд.
Лавҳу лафзи журналистикаи тоҷикро истиқлолияти миллии Тоҷикистон дигар кард, аммо дар 5-6 соли аввали он журналистон маҷбур буданд, ки алайҳи ҷанг, зидди иғвову тавтия, муқобили худкомагӣ сухан гӯянд ва овози М. Шерализода, Х. Ҳайдаршо, Ҷ. Ҳотамӣ, Н. Каримов, М. Мирбобоев, Ш. Ёдгорӣ, Б. Абдулвоҳидов дар ин айём шунаво буд. Меҳнаташон рӯҳашонро аён мекард. Бо фаро расидани сулҳ, ки раҳнамояш Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон аст, симои журналистикаву журналистони тоҷик боз равшан, осуда, бунёдгар гардид.
Андешаи зер бароям қонун аст: аз аввалин номе, ки дар ин мақола зикр кардам, то садҳо номе, ки дар ин 105 сол дар матбуоти тоҷик ҳамчун журналисти касбӣ ё публитсисти ҳамкор хизмат карданду дар хизматанд, аммо имкон надоштам, ки онҳоро ном гирам, дар якҷоягӣ мафҳуми «журналисти тоҷик»-ро ифода мекунанд, ҳамаи онҳо инсони бошарафанд.
Иброҳим УСМОНОВ, доктори илмҳои таърих


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 10.03.2017    №: 54    Мутолиа карданд: 1134

23.04.2019


ДЗЮ – ДО. Медали нуқраи Темур Раҳимов аз Чемпионати Осиё

Тиб. Муваффақияти камназири ҷарроҳони рус

Пирӯзии Зеленский дар интихоботи Украина

Фоҷиа дар Шри-Ланка Теъдоди қурбониён ба 300 нафар расид

Лукашенко Россияро ҳомии истиқлолияти Беларус номид

Ёрии низомию техникии Қазоқистон ба Тоҷикистон

Ҷаҳон дар як сатр

22.04.2019


НИММАРАФОНИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ДУШАНБЕ. Фенти Тилахан дар мақоми аввал

Ваҳдат ҳусни тоза мегирад

ХОРУҒ. Бунёди бинои шабакаи ёрии таъҷилӣ

19.04.2019


Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Жан - Батист Лемуан

Пойтахт ба таҷлили Рӯзи Ғалаба омодагӣ мебинад

Масоили рушди соҳаи маориф матраҳ гардид

Дар Донишгоҳи давлатии Данғара конфронси ҷумҳуриявӣ доир мешавад

Душанбе варзишгарони 15 кишварро ба ҳам меорад

Ҷаҳон дар як сатр

18.04.2019


ҶОМИ АФК. Пирӯзии "Хуҷанд" ва мусовии "Истиқлол"

МУЪМИНОБОД. 221 иншоот дар се сол

РАШТ. Боғистон доман паҳн мекунад

17.04.2019


БУҶЕТИ ДАВЛАТӢ . Ба қонун иловаҳо ворид шуданд

ДМТ. Як нишасти муҳим

Хонандагони Душанбе пешсафи олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ

Армуғон барои дӯстдорони ҷуғрофия

ҶОМИ ОСИЁ. Паҳлавонони тоҷик соҳиби 5 медал

Ҷаҳон дар як сатр

16.04.2019


Вохӯрии Саидзода Зоҳир Озод бо Аскар Таҷибаев

Баррасии масоили мубрам

Ҳамоиш бахшида ба оғози расмии Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ

Калонтарин тайёра дар дунё ба ҳаво хест

Дар Қазоқистон онлайн-қаллобон фаъол мешаванд

Дар СММ аз манфиати лоиҳаи «Камарбандҳо ва роҳҳо» сухан рафт

Аз таркиш дар Афғонистон ҳафт кӯдак ҳалок гашт

Филмҳои ду коргардони тоҷик барои Фестивали кинои мусалмонӣ интихоб шуданд

Ҷаҳон дар як сатр


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед