logo

иқтисод

ХАРБУЗА. ЧӢ ГУНА ШУҲРАТИ ПЕШИНАРО БАРҚАРОР КУНЕМ?

Аз махзанҳои таърихӣ бармеояд, ки харбуза ҳанӯз дар замонҳои қадим  ҳамчун зироати ғизоӣ эътибори калон дошт, парвариш меёфт ва ҳатто тоҷирон  онро ба шакли ғилоф  дона - дона банду баст карда, ба кишварҳои дур туҳфа мебурданд.   Имрӯз дар Тоҷикистон зиёда аз 60 навъи он кишт карда мешавад. Айни ҳол баъзе навъҳои харбузаи Тоҷикистон ба монанди ҷиликӯлию конибодомӣ моли содиротӣ буда, берун аз ҳудуди кишварамон низ шуҳрати калон доранд.

Дар таркиби кимиёии харбуза элементҳои барои инсон зарурии калий, калсий, натрий, магний, оҳан, фосфор ва витамини С зиёданд, қанди умумӣ 3.5 то 18 дарсадро ташкил медиҳад. Аз ин рӯ, харбуза на танҳо маводи хуби ғизоӣ, балки давоӣ ҳам эътироф шудааст. Ин нуктаро бузургони илму адаби мо низ таъкид кардаанд:
Тановул гар кунӣ харбузаро субҳ,
Барӣ аз дил  ғубору иллату кубҳ.

Мувофиқи тавсияи мутахассисон, ки  аз дастовардҳои илмӣ асос мегирад,  то кишти харбуза – зироати куҳан ва муҳими кишоварзӣ рӯзҳои башумор мондааст. Кишти зери плёнкаро аз 25 феврал то 1 март  ва дар ҳавои кушод аз 20 март шурӯъ кардан мувофиқи матлаб аст. 
Мутаассифона, солҳои охир ҳамагӣ 25 - 30 дарсади кишти умумии майдонҳои полизиро харбуза ташкил дода, ҳамзамон  ҳосилнокии он кам шуда истодааст. Ҳосилнокии миёнаи қитъаҳои омӯзишӣ солҳои 2010 - 2013 (мутаносибан дар гурӯҳҳо) то  179 - 219 - 234 - 247 сга паст фаромадааст.  Сабаби  асосии коҳиш ёфтани майдонҳои кишти  ин зироати гаронбаҳои ғизоӣ   пастравии самаранокии парвариши  зироат аст. Бар асари паҳншавии зараррасонҳои «магаси харбуза» ва «ширинча»  талафёбии ҳосил зиёд гардид ва соҳа  дар  андешидани тадбирҳо барои пешгирии ин вазъ ва ҳимояи харбуза қафо монд. Истеҳсолоти кишоварзӣ бар асари ин омил рақобатпазирии маҳсулотро дар бозор таъмин карда натавонист. Дар натиҷа маҳсулоти монанд,  лекин сифатан пасти ба саломатии мардум зараровар ба ҷумҳурӣ  ворид шуда мақом ёфт. Раванди ҷойдошта метавонад сабаби аз байн рафтани навъҳои беҳтарини бо заҳмати чандинасраи халқ офаридашудаи харбуза гардад. Ҳамчунин, ин омил ба таъмини амнияти озуқавории кишвар низ мусоидат намекунад.
Мувофиқи маълумот, бори аввал зарари ҳашароти зараррасон - «магаси харбуза» соли 2003 мушоҳида гардид. Айни ҳол он  дар тамоми ҳудуди вилояти Хатлон паҳн шудааст. Ҷузъан зарари он дар шаҳру навоҳии Зафаробод, Мастчоҳ, Истаравшан, Деваштич,  Конибодоми вилояти Суғд ба мушоҳида мерасад.  Хуруҷ ва зараррасонии шадиди ин ҳашарот дар навоҳии полизикори водии Вахш  соли 2009  ба қайд гирифта шудааст. Дар натиҷаи гузарондани чораҳои  пешгирӣ ва ҳимоя дар хоҷагиҳои таҷрибавӣ паҳншавии зараррасон  дар маҷмӯъ  аз 70 - 95 дарсади соли 2009   то  10 - 20 дарсади соли 2013  коҳиш ёфт.   Соли 2009  65 - 90 дарсади ҳосили харбуза талаф ёфт, соли 2013 бошад, талафи ҳосил 10 - 15 дарсадро ташкил дод. Тадбирҳои роҳандозишудаи  аз «магаси харбуза» ва «ширинча» эмин доштани ҳосил собит сохтанд, ки самараи хуб танҳо дар натиҷаи маҷмӯан (дастҷамъона) гузарондани чорабиниҳо   ба даст меояд. Ҳамчунин, ба андешаи мо, зарур аст, ки кишоварзон  оид ба парвариши харбуза ва ҳимояи он, аз ҷумла парвариш ва нигоҳубини агротехникӣ, хусусиятҳои биологии  «магаси харбуза» ва «ширинча» барин ҳашароти зараррасон, коҳиш додани таъсири ҳашароти зараррасон тавассути гузарондани чорабиниҳои иловагии агротехникӣ - шудгори тирамоҳӣ, яхоб ва обмонии баҳорӣ ва муборизаи кимиёӣ бо ин ҳашарот, бояд иттилооти зарурӣ дошта бошанд.
 Ҳамзамон, бояд ҷиҳати дастрасии маводи зарурӣ доир ба паҳншавии зараррасонҳо дар    майдонҳои  кишти харбуза   бо иштироки  кишоварзон давра ба давра  мониторинг ва   семинарҳои омӯзишӣ гузаронда, корҳои пешгирӣ ва ҳимоя ташкил карда шаванд.   Чораҳои агротехникӣ бе иловаи чораҳои кимиёии мубориза на танҳо самара намедиҳанд,  балки ин ҳол ба   нобудшавии зиёди (иллат ёфтани  95 - 98 дарсади ҳосил  имконпазир аст) ҳосил оварда мерасонад. Муқаррар гардидааст, ки гузарондани чораҳои маҷмӯии ҳимояи зироати харбуза аз ҳашароти зараррасони «магаси харбуза» ва «ширинча»  ба ҳисоби миёна дар се соли таҳқиқотӣ аз 22611 то 36611 сомонӣ аз ҳар гектар фоидаи соф меоварад.  Парвариши харбуза бо ин усули ҳимоя сатҳи даромаднокиро барзиёд таъмин мекунад. Бо назардошти  натиҷаи корҳои таҳқиқотӣ   тавсия дода мешавад, ки дар сурати дар маҷмӯъ гузарондани чораҳои пешгирӣ ва ҳимоя  дар заминҳои обёришавандаи водиҳои Вахш ва Данғара парвариши навъҳои «ҳандалак», «тобистона» ва «тирамоҳӣ - зимистона» - и харбуза, дар навбати аввал навъҳои ба зараррасонҳо ва касалиҳо тобовари Кукча - 588, Бухорогӣ - 33, Тирамоҳӣ, Андархон, Обинабот, Гулобӣ, Парсилдоқӣ, Бурикалла, Алапучоқ, Амириро ба роҳ мондан  даркор аст.
Айни замон  кишоварзон дар парвариш ва ҳимояи  ин зироати ғизоии мардумӣ ва содиротӣ ба мушкилӣ дучор шуда, ба дастгирии мушаххас, хусусан олимон, ниёз доранд.  Дастовардҳои илмӣ ва таҷрибаи дар амал ҷорӣ кардани онҳо метавонанд ин мушкилиҳои соҳаро осон намоянд. Биноан, ташкили сохтори  муосири идоракуниро, ки  истеҳсолоти кишоварзиро бо соҳаҳои хизматрасонӣ, таъминот, таъмир, коркард, бандубаст, интиқол ва фурӯши маҳсулот фаъол ва муназзам мегардонад, зарур мешуморем. 
Ғ. ДОСТИЕВ, коршиноси масоили кишоварзӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 13.03.2017    №: 55    Мутолиа карданд: 872

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед