logo

фарҳанг

САЙРҲОИ НАВРӮЗӢ

Наврӯз ҷашни пайванди инсону табиат ба шумор меравад ва ин падида дар мисоли якчанд расму одатҳои иҷтимоӣ, боварҳо ва ойинҳо таҷассум ёфтааст. Дар гузаштаи начандон дур, дар айёми Наврӯз мардумон ҷашни баҳорро берун аз шаҳру деҳа, дар муҳити табиат, дар боғу чаманҳо, лаби чашмаву рӯдхонаҳо таҷлил мекарданд. Дар ҳар ноҳияву минтақа сайргоҳҳои махсус бо номҳои “сайлҷо”, “идҷо”, ”идгоҳ” мавҷуд буданд, ки мардум сайрҳоро дар он ҷойҳо мегузаронданд. Чунончи, дар Ҳисор сайру тамошоро дар майдони назди Қалъаи Ҳисор барпо мекарданд,  дар Кӯлоб сайргоҳ болои Тамошотеппа ба шумор мерафт. Дар Бухоро сайрҳои калон дар назди мақбараи Баҳоуддини Нақшбанд, инчунин ҳамасола дар Ширбадан ва Хонақоҳи Файзобод баргузор мешуданд. Дар Самарқанд сайргоҳ канори рӯди Оби Раҳмат буд, дар Нурато – мавзеи Чилдухтарон, дар Исфара – мазори Хоҷаи Сурх, дар Конибодом – мазори Хоҷа Такровут, дар Истаравшан – қалъаи Муғтеппа, дар Панҷакент – мавзеи Қайнар ва ҳамин тариқ назди мазорҳову ҷойҳои дигар ҳамчун сайргоҳи оммавӣ муқаррар шуда буданд. Дар баъзе маҳалҳо сайри наврӯзиро дар назди ягон мазор бо қурбон кардани гӯсфанд ё буз барпо мекарданд.
Истилоҳи «сайр»-ро дар гӯиши мардум «сайл» меноманд. Дар байни тоҷикони Афғонистон барои ифодаи мафҳуми «сайр» вожаи «мела» маъруф аст. Сайрҳо, одатан, аз ду-се рӯз сар карда, то як моҳ давом мекарданд. 
Дар замони пеш аз Ҳукумати Шӯравӣ дар Хуҷанд сайри Соли нав дар соҳили Сирдарё мешудааст. Дар он ҷо намоишҳои оммавӣ, ба монанди базми суруду мусиқӣ, раққосӣ, дорбозӣ, масхарабозӣ, найрангбозӣ, театри зочабозии чодирхаёл, мусобиқаҳои гӯштигирӣ, пойга ва ғайра барпо мегаштааст. Дар лаби дарёи Сир каппаву хаймаҳо зада шуда, чойхонаву ошхона, дуконҳои сайёри нонфурӯшӣ, ҳалвофурӯшӣ, баққолӣ, атторӣ, бозичафурӯшӣ ва монанди инҳо ташкил мешуд. Баъд аз таҷлили Наврӯз сайрҳои гурӯҳӣ дар берун аз шаҳр, дар мавзеъҳои Қалъача, Хоҷа Боқирғон, Чашмаи Арзанак, доманаи кӯҳи Мевағул ва дигар мавзеъҳои хушобу ҳаво сурат мегирифтанд. Дар ин сайрҳо садҳо пиру барно, марду зан ва наврасону кӯдакон ба тамошо мебаромаданд. Дар Кӯлоб бахшида ба Соли нав дар болои Тамошотеппа сайри  калон баргузор мегашт ва он ду ҳафта давом мекард. Он бо қарори беки Кӯлоб дар яке аз рӯзҳои ҷумъа оғоз меёфт. Ҷорчиҳо дар бозору ҷойҳои серодам савора гашта, эълон мекарданд: «Ҳо, буродаро, рӯзи ҷумъа сайли подшоҳӣ дар Кӯлоб меша. Ҳоҳиш ҳаст, ки касе ғуҷҷакӣ боша, тамбурчӣ боша, думбрачӣ, байтгӯ, паҳлавон боша, касе, ки асп дора, човандозай, масхарабоз боша, ба сайли подшоҳӣ биёяд-е!». Ҳамин тавр, ҷорчиҳо аз гузари косибону ҳунармандон гузашта, онҳоро низ ба идгоҳ даъват мекарданд: «Эй, баззоз бошед, савдогар бошед, кавшфурӯш бошед, қассоб бошед, ба Тамошотеппа баромада, дукон кунед-е!». 
Ба Сайри Тамошотеппаи Кӯлоб аз Қаротегин, Дарвоз, Муъминобод, Ховалинг, Даштиҷум, Фархор, Саройкамар, Сари Хосор ва баъзан аз Ҳисору Янгибозор (шаҳри Ваҳдати ҳозира) ва Файзобод низ паҳлавонон, навозандагон, ҳофизон, раққосон, дорбозон, масхарабозон, чашмбандҳо, човандозон ва дигар ҳунармандон, инчунин мухлисону тамошогарони зиёд ҷамъ меомаданд. Рӯзона мусобиқаҳои гӯштигирӣ, бузкашӣ, пиёдапойга ташкил шуда,  дар фосилаҳои байни ин мусобиқот барномаҳои суруду мусиқӣ, масхарабозӣ ва дорбозӣ сурат мегирифтанд. Шабона гулхан афрӯхта, базми чавкӣ созмон медоданд. Доирадастони моҳир доира навохта, раққосон бо тамоми санъат мерақсиданд, масхарабозон нағмаҳо карда, мардумро шоду хушҳол месохтанд. Аз ҷониби бек ба онҳо ҷомаю ҷелак, миёнбанд ва тоқӣ туҳфа дода мешуд.
Устод С. Айнӣ дар асари арзишманди хеш – «Ёддоштҳо» роҷеъ ба сайрҳои Ширбадан ва Файзобод, ки дар фасли баҳор сурат мегирифтаанд, маълумоти ҷолиб додааст. Мувофиқи шаҳодати ӯ, ҳар баҳор сайри Ширбадан, ки дар тарафи шарқии шаҳр ташкил мешуд ва он то ду моҳ, ҳатто то ҳафтод рӯз давом мекард. Дар ин сайр аз туманҳои Бухоро ҳама созандагон ва паҳлавононро даъват мекарданд. Амир дар он сайр ба овардани аҳолии туман (ноҳияҳои) Бухоро қаноат накарда, паҳлавонон ва аҳолии Қаршӣ, Шаҳрисабз, Кармина ва Нурато барин музофотҳои Бухороро ҳам ҷалб мекард. Дар Ширбадан сайргоҳи асосӣ дар ду тарафи роҳи калоне, ки аз пеши чорбоғи амир мегузашт, бино ёфта буд. Дар даруни ин иҳота аввал масҷиди ҷомеъ, баъд аз он майдонҳои чавкӣ (базми умумӣ) ва дигар тамошохонаҳо воқеъ шуда буд ва дигар ҷойҳои онро озуқафурӯшон, қассобон ва ошхонадорон ишғол мекарданд. Дар тарафи шимоли роҳ айвони дарозе буд, ки дар вай дар айёми сайр баззозон, ҳалвогарон, атторон ва дигар дукондорон ҷой мегирифтанд. Тамошогоҳи асосии сайр пеши дарвозаи подшоҳӣ буд, ки ҳар пагоҳ дар он ҷо аввал чавкӣ ва баъд аз он маъракаи гӯштигирӣ ташкил меёфт.
Аммо калонтарини  сайрҳои халқии наврӯзӣ дар Файзобод ташкил меёфтааст. Дар он сайр, ки дар моҳи ҳут (аз 20 феврал то 22 март) барпо мешуд, мардум ҳар рӯзи ҷумъа ба Файзобод рафта, сайр мекардаанд. Файзобод деҳаест дар шимоли шарқии шаҳри Бухоро, дар масофаи як километр, ки боғоти хуб ва киштзори васеи сероб дорад. Дар он ҷо ҳар гуна бозиҳо ташкил ёфта буданд.
Ҳамин тавр, Наврӯз дар байни тоҷикон бештар ба тарзи оммавӣ баргузор мешудааст. Мардум таҷлили Наврӯзро дар мавзеъҳои хушобуҳаво, дар оғӯши табиат созмон медоданд. Тавассути чунин сайрҳо одамон худро ҷузъе аз табиат мешумурданд.
Дилшод РАҲИМОВ,
номзади илмҳои филология, фолклоршинос


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 20.03.2017    №: 60    Мутолиа карданд: 389

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе

Ба иштирокчиёни ҶБВ кумаки моддӣ расонда мешавад

Нахустини Форум байналмилалии санъати мақом баргузор хоҳад гашт

ЛЕВАКАНТ. Тантанаҳои истиқлолият

ФАЙЗОБОД. Ҳиммати як соҳибкор

ИШТИРОКИ ТИМИ МИЛЛӢ ДАР МУСОБИҚАИ BANGABANDHU GOLD CUP"

«ДИ» тахрибкоронашро ба Русия, Аврупо ва Осиё мефиристад

ХФА: "Даромади «Давлати исломӣ» 10 маротиба коҳиш ёфт"

Чин барои рушди ҶАҶ $60 миллиард ёрии молиявӣ мерасонад

Таҳримоти ғарбӣ метавонанд садди барқарорсозии Сурия гарданд

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед