logo

иҷтимоиёт

АСРОРИ «БЕШАИ ПАЛАНГОН»

Мамнӯъгоҳи давлатии «Бешаи палангон» яке аз  гӯшаҳои зебоманзари Тоҷикистон буда, дар он то ба ҳол нодиртарин наботот ва ҳайвоноти гуногун сукунат доранд. Чунин мамнӯъгоҳ дар миқёси Осиёи  Марказӣ аввалин буда, 4 - уми ноябри соли 1938 дар ҳудуди  Тоҷикистон таъсис ёфтааст. 

Дар адабиёти илмӣ - оммавӣ он бо номҳои «Бешаи палангон»,  «Полвонтуғай», «Ҷангали палангон», «Мавзеи баброн», «Қӯруғи палангҳо» маълум аст. Дар он айём масоҳати умумии мамнӯъгоҳ 50 ҳазор гектар буд ва аз соли 1941 он ба ихтиёри филиали Тоҷикистонии Академияи фанҳои СССР ва баъдтар ба ихтиёри Академияи фанҳои РСС Тоҷикистон вогузошта шуд.   
Ҳадафи бунёди ин мамнӯъгоҳ нигоҳдошти муҳити табиии поёноби дарёҳои Вахшу Панҷ, бахусус дар он гузарондани корҳои илмию таҳқиқотӣ ва мушоҳидаҳои мониторингӣ буд. Олими шинохта Г. А. Кожевнников дар бораи мамнӯъгоҳ навиштааст: «Мақсади ниҳоии мамнӯъгоҳ дарки қонунҳои эволютсияи олами органикӣ мебошад».
Аз ҳамон давра инҷониб аз тарафи олимону муҳаққиқони Ҷумҳурии  Тоҷикистон ва Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил пайваста сафарҳои илмӣ гузаронда мешаванд. Дар муддати  зиёда аз 70 сол аз ҷониби олимон тамоми релефи мамнӯъгоҳ, обу хок, ҷангал, рустаниҳо, ва олами ҳайвоноту парандагони мамнӯъгоҳ ҳаматарафа таҳқиқ шуд. Муқаррар гардид, ки мамнӯъгоҳи «Бешаи палангон» воқеан дар Осиёи Марказӣ ягона мавзеест, ки дар он комплекси биёбонии туғай, минтақаи субтропикии хушк боқӣ мондааст.
Табиатшиноси рус Р. Л. Потапов соли 1962 ба «Бешаи палангон» омада, баъди аз наздик шиносоӣ пайдо кардан ва омӯзиши мамнӯъгоҳ китоби илмӣ-оммавии «Дар бешаи палангон» - ро чоп кард. Р. Л. Потапов, аз ҷумла навиштааст: «Вақте ки шумо аз туғайзор, аз байни анбӯҳи қамишзору буттаҳои зичи ба ҳам пайвастшуда мегузаред, беихтиёр навиштаҳои сайёҳони ҷангалҳои касногузари Амазонка ба хотиратон мерасад. Дар ин ҷо одами чолок ҳам бо душворӣ қадам мегузорад ва баъд аз 500-600 метр роҳ гаштан ҳатман монда шуда, ба рӯи қамишҳо мехобад. Вале баданаш ба хок намерасад, зеро анбӯҳи қамишҳо бистари мулоимро мемонанд, ки ғафсии онҳо 1 - 1,5 метр мебошад. Чунин аст, мамнӯъгоҳи «Бешаи палангон»….
«Бешаи палангон» дар қисмати ҷанубӣ - ғарбии ҷумҳурӣ, дар резишгоҳи дарёи Вахш ҷойгир шудааст. Дар ҳудуди он аз оби дарёи Вахш кӯлҳои бешуморе ба вуҷуд омадаанд, ки дар онҳо набототу буттаҳои гуногун месабзанд. Баъзеи ин кӯлҳо то 2 - 4 км дарозӣ дошта, чуқурии онҳо то 10 - 15 метрро ташкил додааст. Тобистони беша хеле гарм ва тафсон аст. Ҳарорати ҳаво бениҳоят баланд мешавад. Дар ин соатҳо аксари ҷонварон ба лонаҳои зеризаминии худ ё ба зери буттаю саксавулзорҳо пинҳон мешаванд. Дар ин айём дар майдонҳои васеи мамнӯъгоҳ, дар кӯлу ботлоқ бухоршавии об рух дода, ҳаво нисбатан намнок мешавад. Танҳо баъди чунин рӯзҳо шабона салқин шуда, ҳарорати ҳаво то 10 - 15 дараҷа паст мефарояд.
Дар мамнӯъгоҳи «Бешаи палангон» дар қатори ҳайвоноти нодир ва мурғи даштӣ тазавр, 33 намуди ширхӯрон, шағолу гурбаи ёбоӣ, боз 26 намуди гуногуни  хазандаҳо мавҷуд мебошад. Морҳои куброи осиёмиёнагӣ, гурза, мори афъии регзор ва тирмор дучор мешаванд, ки хеле хавфноканд.
Ҳар дафъа, ки меҳмони «Бешаи палангон» мешавам, албатта мехоҳам ҳар чи бештар асрори онро омӯзам. Баҳори  имсол низ сафарам бобарор буд. Дар оғӯши табиати афсункори беша сайр карда, чӣ тавр дохили анбӯҳи  чакалакзор шуданамро нафаҳмида мондам. Оромӣ ҳукмфармо буд. Ин оромиро ногаҳон овози шағолу садои беисти гавазнҳо халалдор намуд. Шояд ғизолон аз таҳдиди шағолон фирор доштанд, ки овози онҳо то рафт пасттар мешуд. Ин оромӣ як навъ ба дилам ваҳм овард, ки базӯр аз анбӯҳи чакалакзор берун шуда, ба биёбони холӣ афтодам. Дар ин мавзеи тафсони беохир танҳо буттаҳои худрӯйи саксавул мерӯиду халос. Дар гармӣ хостам  наздиктарин хоначаи ҷангалбонҳоро пайдо созам. Акнун қоматамро рост карда, роҳамро давом доданӣ будам, ки садои ғайриодие баланд шуд. Ногоҳ чашмам ба сусмор, ки онро «тимсоҳи биёбон» ҳам мегӯянд, афтод. Сусмори бадҳайбати хокистарранг дар ҳавои серун  гӯё ҷило медод. Сари аз боло ба поён пачақу пулакчадор ва забони дарозаш маро ба ҳайрат овард. Аввалин маротиба «тимсоҳи биёбон»-ро аз наздик медидам. Ин хазандаи нотарс пойҳояшро ба замин қавӣ гузошта буд, ангуштони дарозу нохунҳои тезашро гӯё намоиш дода, интизори он буд, ки ман ба чӣ амале даст хоҳам зад.
Сусмор дар регзор  озодона ҳаракат карда, дар паҳлуи саксавул ногоҳ бо муши калоне рӯ ба рӯ шуд. «Тимсоҳи биёбон» дигар ба ман кордор нашуд, шушашро аз ҳаво пур карда, фашасзанон ба туъмааш дарафтод. Мушро дар як лаҳза пахш карда, миёни саксавул пинҳон шуд.
Чунин сусморҳо хеле кам боқӣ мондаанд. Ҳарчанд барои ҳифзаш сусморро ба Китоби сурхи Тоҷикистон дохил намудаанд, аммо ҳоло ҳам баъзе шахсони ноогоҳ онро нест мекунанд. Ҳол он ки сусмор барои табиат фоиданок буда, ҳар гуна хояндаву ҳашароти зарарнокро нест мекунад.
Ҳамин тавр, омӯзишу мушоҳидаҳои илмӣ атрофи хазандагони М0амнӯъгоҳи давлатии «Бешаи палангон» идома дорад. Моро ҳаёти ноором, пур аз хавфу хатари ҷондорони ин макони пурасрор ором намегузорад, зеро ин ҷонварон низ мехоҳанд зинда монанд, насли худро нигаҳ доранд.
Аз ин сабаб, кӯшишҳои мо бояд ба он равона гардад, ки шумораи чунин ҷонварон зиёд гардаду чун як ҷузъи табиат бо одамон бошанд, то насли оянда онҳоро танҳо дар китоб не, балки дар табиати зинда бубинанду баҳра баранд.
Маҷид САЛИМ, адиби табиатшинос


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 03.06.2017    №: 114-117    Мутолиа карданд: 603

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед