logo

фарҳанг

УСТОД АЙНӢ ВА КИТОБИ ЗИНДОНИИ Ӯ

Яке аз асарҳои машҳури устод Садриддин Айни «Таърихи инқилоби фикрӣ дар Бухоро», ки ибтидои солҳои 20 - уми асри ХХ эҷод шуда буд, 70  сол рӯи чопро надид. Чаро ин китоб дар ин муддат  зиндонӣ буд?  Чӣ тавр он пайдо гардид?

Устод Айнӣ дар раванди бунёди мактабҳои нав, ташаккули афкори тараққихоҳона нақши ҷаридаҳоро хеле пурарзиш арзёбӣ кардааст. Дар боби «Таъсиси арзиши ҷаридаҳои Бухорои Шариф» ва «Тӯрон» менависад: «Тараққихоҳон ва маорифпарварон дер боз орзуи нашри як ҷаридаро дар Бухоро доштанд, лекин назаран аз аҳволи Ҳукумати Бухоро вусул ба ин орзу мутаассир буд». Хулоса, ӯ чун дигар равшанфикрони он айём, яке аз роҳҳои аз буҳрони маънавӣ баровардани мардумро дар таъсиси рӯзномаҳо ва мактабҳои нав медид. Бо кӯшиши Мирзо Муҳиддин, Мирзо Сироҷи Ҳаким дар мувофиқа бо элчихонаи Рус аз Насрулло Қушбегӣ барои таъсиси рӯзномаҳои «Бухорои Шариф» ва «Тӯрон» иҷозат пурсиданд ва ин нашрияҳо чоп шуданду дар раванди инқилоби фикриву илмии тараққихоҳони Бухоро, зиёиёни кишвар, толибилмон, мударрисон нақши бузург бозиданд. Ҳукумати Бухоро бо дасисаи элчихонаи Рус аз бедории андешаҳои мардум ба ҳарос афтода, баъди 10 моҳ, яъне соли 1912 ҷаридаҳои мазкурро бастанд. Таассуроташро устод Айнӣ аз ин воқеаи ҷонсӯз чунин баён кардааст:
Эй тарҷумаи ҳоли дил,
эй сафҳаи Тӯрон,
То маҳв шудӣ, монд ба дил
доғи фаровон.
Чун баъди 6 моҳи ташкили мактаби Мирзо Абдулвоҳид шогирдон хатнавису хатшинос шуданд, ҳисобро ёд гирифта, бо ҷасорат дар назди аҳли маҷлис-имтиҳонкунандаҳо сарбаланд гаштанд, мактаб шуҳрат пайдо кард, ҳарифон ба таҳлука афтоданд. Аввалин касе, ки бар хилофи ин мактаб афтод, мулло Қамари Қазоқии мударрис буд. Ӯ аз ихтилофҳои ҷадиди кишвари Русия каму беш огоҳӣ дошт. Вай аз мутаассибони машҳур ва марди фасодпеша буд ва бо мулло Низом Собити тотор, ки пуштибони ин навҷӯиҳо буд, ихтилоф меварзид.
Устод Айнӣ ба рағми ҳамаи ин монеаҳо ҷаҳд дошт, ки мактаби наву талабаи нав рушд кунад. «Ислоҳи аҳволи  талаба ва мударрисро ба наҳҷе кардан лозим аст, ки умри талаба дар мадраса абас нагузарад ва тариқи таълимро ба вазъе таъсис кардан лозим аст, ки ба таъсири он талаба муҳиби илм, ошиқи маориф ва ҳариси мутолаа шавад». Аммо бо вуҷуди ин ҳама талошҳо суде набахшид. 10 - уми моҳи Рамазони шарифи соли 1327 - и ҳиҷрӣ маъмурон аз тарафи қушбегӣ ва қозикалон амри бастани мактаби навро имзо карданд.
Андешаҳои нависандаи борикбин, нуктасанҷу дурандеш дар асар моро талқин мекунад, ки «ҷомеае, ки  дониш надорад, аз асли воқеа ноогоҳ аст, мутавфиқ нахоҳад шуд ва соҳиби суботу оромӣ нагашта ва ба фараҳмандиҳо нахоҳад расид» ва устод шарти асосиро дар такмили маориф ва иттилоъёбии мардум мебинад.
Ба ислоҳотхоҳии кӯр - кӯронаи тараққипарварони Бухоро устод Айнӣ муқобил буд. Бо тағйири баъзе сохтор, равишҳои ислоҳотхоҳии ҳукумат беҳбудие нахоҳад шуд, зеро барои қабули ин дигаргуниҳо мардум тайёр нестанд, - мегуфт устод. Ба  дӯсташ Мунзим, ки аз ҳақиқат огоҳӣ надошт, зид баромада мегӯяд: «Шумо аз аҳволи раия хабар надоред, муомилоти қузоту ҳукаморо намедонед. Дар гӯшаи мамлакат раияи муштипар дар дасти чанд нафар бедодгар гирифтор аст, ирзу номусашон дар марази талаф, молу ҷонашон дар мавқеи  тороҷ ва яғмост, барои зироат об нест, барои тиҷорат роҳ нест, барои табобат ҳаким, дорухона ва бемористон нест, барои айтому аҷоза дорулайтом ва дорулаҷоза нест».
Муаллифи китоб менигорад, ки ҳукумат роҳи ислоҳоти танвири афкори умумро мебаст, махсусан аз ривоҷи мактабҳои ибтидоӣ метарсид. Аз он ки Султон Абдулҳамид дар Туркия мактабҳои нави алифбохониро роиҷ кард ва боиси сарнагуншавии сохти куҳна ва эҳёи ҳукумати нав гардид, аз такрори ин ҳодиса дар кишвари Бухоро метарсиданд.
Устод Айнӣ, ки  дар асараш «Таърихи инқилоби фикрӣ дар Бухоро» аз сабаби мушкилоти ташкили дабистонҳои нав, зиддияти душманони забони тоҷикӣ, чун забони давлатӣ аз байн рафтани он, нуфузи забони туркӣ, муқобилияти мутассибони динӣ, хурофотпарастон ошкор сухан мегӯяд, боиси кинаи давлатдорон  мегардад. Аз ин рӯ, ҳини даргириҳои Инқилоби Бухоро устод Айнӣ ва ҳамфикри ӯ Мирзо Назруллоҳро бегуноҳ ба муҷозот кашида, 75 чӯб зада, ба зиндон андохтанд.
Дар арафаи Инқилоби Бухоро бо сабаби нуфузи туркзабонҳо асар ба забони ӯзбекӣ баргардонӣ шуд. 2 - юми сентябри соли 1920 Инқилоби Бухоро ғалаба кард. Бо хиёнати душманони миллат забони тоҷикӣ мавқеи давлатӣ нагирифт. Ба хотири пойдории асар устод Айнӣ  бо маслиҳати дӯсташ Шоиқ Афандӣ онро ба забони ӯзбекӣ гардонд.
«Дар Бухоро ду хонавода буданд, аз пайравони барномаи ҷадид ва аз таҷаддудхоҳони давлатӣ дар кишвар, ки аз ҷониби мутаассибон ба қатл расиданд. Инҳо дӯстони ман буданд ва фарзандони навҷавони онҳо бо кӯшиши ман дар ҳайати муҳассилини бухорӣ ба Олмон рафтанд ва пас аз таҳсил ба Бухоро баргашта, ба давлат ҳамкорӣ доштанд ва он се писар ба ҷиҳати донистани забони модарӣ (форсӣ - тоҷикӣ), туркӣ ва олмонӣ дар бойгонҳои вижаи Бухоро, Тошканд, Маскав адои вазифа мекунанд. Падарам фармуд, ки чун замони муносиб фаро расад, аз тариқи онҳо метавонӣ нусхаи нодири маро пайгирӣ кунӣ.  Ин васияти маро дар ёд дошта бош: «Таърихи  инқилоби фикрӣ дар Бухорои Шариф» китоби 5 - ум  («Ёддоштҳо») – С.Ҳ.) хоҳад буд» - менависад писари устод Айнӣ - Камол Айнӣ.
Ҳамин тавр, устод орзуи дарёфти нусхаи аслии китоби мазкурро ба он дунё бурд.
Тақдири асари дигари устод «Таърихи амирони манғитияи Бухоро» низ чунин аст. Аммо устод умед доштанд, ки вазъи мамлакат тағйир мекунад ва аз яке аз бойгониҳои давлатӣ ё шахсӣ он нусхаи нодир пайдо хоҳад шуд.
Баробари фурӯпошии Иттиҳоди абарқудрати Шӯравӣ дарвозаҳои оҳанини бойгониҳои давлатӣ кушода гардиданд. Бо кӯшиши ду шогирди устод ин нусхаи нодир ёфт шуд. Он нусха айни ҳол ба тариқи таҳриршуда дар Пажӯҳишгоҳи Абурайҳони Берунии Тошканд маҳфуз аст. Сабаби асосии чоп нашудани асарро устод Камол Айнӣ дар пешгуфтори ҷилди 14 - уми «Куллиёт» чунин шарҳ медиҳад: «… Касоне аз мақомоти Ҷумҳурии Бухоро буданд, худро қаҳрамони Инқилоби Бухоро медонистанд ва мехостанд, ки дар сафҳаҳои таърих нақши даст дошта бошанд». Яъне заҳмату ранҷи мардуми зодбум, адибону рӯшанфикрони асили тоҷик бояд паси парда монад ва на ба туркӣ чоп шавад на ба тоҷикӣ.
Садриддин ҲАСАНЗОДА,
нависанда


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 29.06.2017    №: 136    Мутолиа карданд: 807

19.04.2019


Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Жан - Батист Лемуан

Пойтахт ба таҷлили Рӯзи Ғалаба омодагӣ мебинад

Масоили рушди соҳаи маориф матраҳ гардид

Дар Донишгоҳи давлатии Данғара конфронси ҷумҳуриявӣ доир мешавад

Душанбе варзишгарони 15 кишварро ба ҳам меорад

Ҷаҳон дар як сатр

18.04.2019


ҶОМИ АФК. Пирӯзии "Хуҷанд" ва мусовии "Истиқлол"

МУЪМИНОБОД. 221 иншоот дар се сол

РАШТ. Боғистон доман паҳн мекунад

17.04.2019


БУҶЕТИ ДАВЛАТӢ . Ба қонун иловаҳо ворид шуданд

ДМТ. Як нишасти муҳим

Хонандагони Душанбе пешсафи олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ

Армуғон барои дӯстдорони ҷуғрофия

ҶОМИ ОСИЁ. Паҳлавонони тоҷик соҳиби 5 медал

Ҷаҳон дар як сатр

16.04.2019


Вохӯрии Саидзода Зоҳир Озод бо Аскар Таҷибаев

Баррасии масоили мубрам

Ҳамоиш бахшида ба оғози расмии Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ

Калонтарин тайёра дар дунё ба ҳаво хест

Дар Қазоқистон онлайн-қаллобон фаъол мешаванд

Дар СММ аз манфиати лоиҳаи «Камарбандҳо ва роҳҳо» сухан рафт

Аз таркиш дар Афғонистон ҳафт кӯдак ҳалок гашт

Филмҳои ду коргардони тоҷик барои Фестивали кинои мусалмонӣ интихоб шуданд

Ҷаҳон дар як сатр

БОКС. Иштироки варзишгарони тоҷик дар Чемпионати Осиё

12.04.2019


Бо иштироки Сарвазири мамлакат дар шаҳри Кӯлоб як қатор иншоот ба истифода дода шуд

Ҷаласаи Шӯрои ҳамоҳангсозони миллии давлатҳои аъзои СҲШ

Форуми байналмилалии рушди сармояи инсонӣ доир мегардад

ЧЕМПИОНАТИ ОСИЁ – 2019 ОИД БА ФУТЗАЛ. Рақибони Тоҷикистон муайян гаштанд

"Кашшофи падидаҳои наврас"

НОҲИЯИ РӮДАКӢ . Сафи соҳибкорони ватандӯст меафзояд

НУРОБОД . Эҳтиром ба шахсиятҳои таърихӣ

Ҷаҳон дар як сатр

11.04.2019


"Тоҷикон" ба забони ӯзбекӣ нашр шуд


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед