logo

фарҳанг

САДРИДДИН АЙНӢ ВА ЗАБОНИ МИЛЛАТИ ҶОНСАХТ

Забон ҳамаи пастию баландии иҷтимоию сиёсӣ, зиддиятҳои пурпечи таърих, дараҷаи инкишофи илму адаб, санъатро чун оина дар худ акс кардааст. Дар ин марҳалаҳо омилҳое дар ҷомеа пеш омаданд, ки боиси сустӣ, аз инкишофи табиӣ бозмондани забони адабии тоҷик шуданд. Бо вуҷуди эҷоди садду монеаҳо ва ҷабрҳо ин забони муҳташам,то ғалабаи Инқилоби Октябр ва ғасби Бухорои Шариф забони дарбору давлат монд. Баъд чун забони расмии давлатии хонигариҳои Осиёи Миёна мавқеашро ба забони туркӣ дод. Пантуркистон ва миллатчиёни буржуазӣ мавҷудияти тоҷикон ва забони тоҷиконро «беҳуда ва зиёдатӣ» ҳисобида, қисмати онро дар ҷараёни иҷтимоӣ «ҳалшуда» медонистанд. Мегуфтанд:«Забони тоҷикӣ оянда надорад», тоҷиконро «ақибмонда, барои  худидорасозӣ ноқобил» мегуфтанд ва ин «қавмҳои хурд»-ро ба кӯҳистон ронданд. Аз касоне, ки дар Бухоро ба тоҷикӣ ҳарф мезаданд, ҷарима меситониданд. Ин ба рӯҳу равони тоҷик таъсири манфӣ расонд, аз матни фарҳанги қадимашон дур андохт.
Ормони равшанфикрони даврони шӯравӣ он буд, ки муҳити забони тоҷикӣ дар ҳукумат мавқеъ пайдо кунад, вусъат ёбад, аммо накард. Алифбо дигар шуду дари хазинаҳои пурзарру гуҳар, марвориди адабу идроки гузаштагон, донишмандон, панду андарзи афроди бонангу номуси ориёнажод ба рӯйи фарзандон, наберагон маҳкам баста гашт. 
Ғосибон бо баҳонаи босмачигарӣ беҳтарин ҳунармандон, фозилон, мутафаккиронро, ки дар ташаккули забони тоҷикӣ саҳм доштанд, нест мекарданд. Бархӯрди ҳақиқатҳо, сар задани ҷанги шаҳрвандии солҳои 20-30-юми асри ХХ фоҷиаи бузург буд.
Дар бораи тоҷик ва забони тоҷикӣ, калимаи «тоҷик», маъно ва давраи пайдоиши он баҳсҳо зиёд идома доштанд. Зимни тақсимоти миллӣ дар Осиёи Миёна пантуркистон идао доштанд, ки «тоҷик» ном халқ вуҷуд надорад. Соли 1928 дар маҷаллаи «Раҳбари дониш» чунин суханони пантуркистон омадааст: «узбакҳо, қирғизҳо, қазоқҳо, туркманҳо ва ғайра миллатҳое, ки ба ирқи муғул тааллуқ доранд ва ҳар якеро имрӯз як миллати мустақили ҷудогона мешуморанд, дар ҳақиқат, ҷузвъҳои як миллатанд, тоҷикзабонон ҳам дар асл турканд, дар зери таъсири адабиёт ва маданияти Эрон забон ва миллати худро гум кардаанд. Бояд онҳоро турк кунем ва аз тамоми онҳо як миллати бузурги турк ба вуҷуд орем, як давлати муаззами турк барпо созем. Дар таҳти таъсири як мафкура ва барои ба вуҷуд овардани ин мақсадҳо мо душмани забони тоҷикӣ будем» («Дарси хештаншиносӣ, с.69). Шамсиддини Сомӣ дар «Қомус-ул аълом» (асри ХIХ) менависад: «Тоҷик дар асл номи як қавмест аз туркҳо. Дар замони ҳозира ин ном ба як тоифаи аҳолии эрониёни Осиёи Миёна, ки бо забони форсӣ гап мезананд, дода шудааст». Бемантиқию ғаразнокии иддаои муаллиф дар он ошкор мешавад, ки ӯ аввал тоҷиконро эрониасл номидаасту баъд турк.
Устод Айнӣ дар «Маънии калимаи тоҷик» менависад: «Яке аз шовинистони туркони усмонӣ, ки бошандаи Миср буд, як вақт исбот кардан хост, ки Фирдавсии Тӯсӣ, Саъдӣ ва Ҳофизи Шерозӣ аслан турканд». Далели он ҳаммаъно будани вожаҳои Туркистон ва Тӯрон аст, ки гӯё ватани қадимаи туркҳост.
Ҳол он ки ҳамагон медонанд, ки ин вожа аз номи яке аз қаҳрамони «Шоҳнома» аст. Академик А. А. Стариков менависад: «Тӯрониён аслан киёнанд ва кишвари онҳо дар куҷост? Бешубҳа, ватани онон дар шимолу шарқи Эрон буда, сарҳадаш ба дурустӣ нишон дода шудааст: Ҷайҳун (Амударё). Аз ин рӯ, Тӯрон ин Варазрӯд, Мовароуннаҳр, Туркистон! Оё ин маънои онро надорад, ки тӯрониён турканду ба эрониён муқобил гузошта шудаанд? Аммо ин гуна муқоиса ҳеҷ асосе надорад». Олим дар ин нигоштаҳо исбот кардааст, ки Хоразму Мовароуннаҳр, ки ҳоло ҳудуди туркзабон мебошад, дар замонҳои қадим сарзаминҳои азалии қавми ориёӣ будааст.
Дар «Авасто» вожаи «тӯр» дар шакли осу-аспа-дорандаи аспи тездав омадааст, ки мафҳуми душмани эрониёни шаҳрнишинро ифода менамояд. Шакли ин вожа Тӯрийяна аст. Ба ақидаи доктор Забеҳуллои Сафо: «Ҳамин таҳқиқ моро мусоидат мекунад, ки нажоди тӯрониро шуъбае аз нажоди ориёҳои эронӣ бидонем ва хати бутлон бар тамоми ишороте дар бораи турк донистани тӯрониён шудааст, бикашем…. Қавми эрониёне, ки…. шаҳрнишин шуда буданд, қабилаҳои ории дигареро, ки ҳанӯз чодарнишинӣ мекарданд ва ба сарзамини ободи муҷовири худ, дар талаби неъмат ҳуҷум меоварданд, бозпас меронданд ва ғайр аз худ мешумориданд. Номи шоҳон ва паҳлавонони Фаранграсяна (Фаросиёти, Афросиёб), Карасавазда (Гарсеваз), Ариҷатаспа (Арҷосп - дорандаи аспи боарҷ), Вандаремайниш (Андермон), Ваэсака ва хонадони ӯ ҳама номҳои эронӣ аст ва ҳеҷ як бо ҳеҷ сурат ба исмҳо ва калимаҳои уралу олтойӣ намемонанд ва мутлақан шабоҳате надоранд, аслан ориёиёни эронӣ дар давраи тадвини «Авасто» бо қабилаҳои зардпӯсти уралу олтойӣ ҳамсоягӣ ва аз онон иттилооте надоштанд» (М. Умарзода. «Маънои тоҷик», «Тоҷикистони Советӣ», 25.09.1988). Олимони машҳури шарқшиноси рус рӯзгори мардуми Осиёи Миёнаро таҳлил карда, ба ин хулоса расиданд, ки қабилаи туркнажоди Олтой, Ҳафтрӯд ва Осиёи Миёна дар нимаи дуюми асри VI ба як давлати бодиянишин муттаҳид шуданд. Е. С. Бертелс   менависад: «Дар Осиёи Миёна халқҳои турк ҳамон вақте пайдо шуданд, ки тамаддуни эронӣ дар он ҷо комилан ташаккул ёфт, адабиёту забони форсӣ ба комёбиҳои азиме ноил гардида буд».
Устод Садриддин Айнӣ вожаи «тоҷик»-ро хеле хуб таҳлил карда,  бо далелҳои қавӣ андешарониҳои муаллифони «Ғиёс – ул– луғот» Муҳаммад Ғиёсиддин ва «Бурҳони қотеъ»-и Муҳаммад Ҳусайн – ро, ки  вожаи тоҷикро нодуруст маънидод менамуданд, ботил сохта, ба хулосае омадааст, ки он аз вожаи «тоҷ» гирифта шудааст. Алиакбари Деҳхудо дар «Луғатнома» овардааст: «Дар Афғонистон ва Тӯрон нажоде ҳастанд, ки худро «тоҷик» мегӯянд». Мубаддали лафзи мазкур «тозик» аст ва аз он баъзе аҳли луғат чунин қиёс кардаанд, ки маънии лафзи мазкур насли тозӣ (араб) аст, ки дар Аҷам бузург шуда бошанд. Лекин саҳеҳ ҳамон аст, ки навиштам. («Ғайри арабу туркро тоҷик номанд»). Фақат дар Афғонистон ва Туркистон бо форсизабонони он ҷо гуфта мешавад ва бештар дар муқобили турк истеъмол мешавад. Ва ин калимаи паҳлавӣ «тоҷик» мансуб ба қабилаи «тоҷ» аст, ки аз қабилаи Эрон буда».
Миллату мардуми куҳанбунёди тоҷик  аз беадолатиҳои тақдир асрҳои аср зери салтанати туркҳо зист, забони туркиро омӯхта, бо қабоили турк омехта шуданд, мо дар арафаи эҳёи ин миллати боистеъдод ва ҷонсахт – тоҷикон мебошем. Аз рӯйи анъана бояд гуфт, ки тоҷикон то кунун халқи аз ҳама сахтҷонтаринанд, ки  камтар миллатҳо мисли тоҷикон ба ин зарбаҳои сахт дучор омадааст, аммо қадре фурсати нафасросткунӣ кифоя буд, ки онҳо боз ҷон бигиранд».
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҳақ таъкид доштанд: «Мардуми сарбаланди тоҷик тавонист, ки дар марҳилаҳои ҳассостарин ва озмоишҳои бешумори таърих асолати миллиашро ҳифз намояд, ном, забон, фарҳанг, дину оин ва суннатҳои деринаашро нигоҳ дорад».
Садриддин ҲАСАНЗОДА,
Нависанда


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 25.07.2017    №: 155-156    Мутолиа карданд: 538

22.11.2018


Баррасии таҳкими мубориза бар зидди терроризм ва экстремизм

Вохӯрии Ҷамолиддин Убайдулло бо Патрис Вершер

Бахшида ба 25 - солагии баимзорасии аҳдномаи дӯстӣ намоишгоҳ доир мегардад

Баргузории машварати Шӯрои Конфедератсияи байналмилалии иттифоқҳои касабаи роҳиоҳанчиён

МАСТЧОҲ. Рӯ ба рушд

Ҳукми абад ба гунаҳгоршавандаи асосии парвандаи куштори сайёҳони хориҷӣ дар Тоҷикистон

Кишварҳои ИДМ мубодилаи маълумот оид ба террористон мекунанд

Назарбоев: «Мактабҳоро аз тафтишҳои бешумор ҳимоя бояд кард»

Дар Чин миқёси ислоҳоти моликияти давлатӣ густурдатар мегардад

Москва ва Пекин барои парвоз ба Миррих якҷоя мушак месозанд

Ҷаҳон дар як сатр

21.11.2018


Аз таркиш дар Кобул беш аз 50 нафар ҳалок шуд

Ӯзбекистон нахустин намоишгоҳ-ярмаркаи байналмилалии содиротӣ мегузаронад

Могерини: «Иттиҳоди Аврупо «артиши аврупоӣ» ташкил карданӣ нест»

Табобати гепатити С дар Беларус аз арзонтарин дар Аврупост

Ҷаҳон дар як сатр

ДУШАНБЕ. Таҷлили нахустин ҷашни занони соҳибкор

ДЕВАШТИЧ. Тантанаи Рӯзи Президент

Иштироки мунтахаби футболи бонувон дар CAFA

20.11.2018


СУҒД. Оғози сохтмони раёсати маориф

ЛЕВАКАНТ. Конфронси илмӣ - назариявӣ ба ифтихори Иҷлосияи XVI

"Парасту" дар Тоҷикобод

Сарони кишварҳои Осиёи Марказӣ барои машварат дар Тошканд ҷамъ меоянд

Финляндия ҷонибдори ҳузури Россия дар Шӯрои Аврупо

Вазорати маорифи Афғонистон 30 ҳазор занро ба кор мегирад

Баррасии рушди инклюзивии иқтисоди қитъа дар Гвинея Папуаи Нав

Ҷаҳон дар як сатр

АНВАР ЮНУСОВ СОҲИБИ КАМАРБАНДИ WBF

"СОРО КОМПАНИЯ" ҒОЛИБИ ЛИГАИ КАСБИИ ФУТЗАЛИ ТОҶИКИСТОН

19.11.2018


ДЕВАШТИЧ. Авҷи созандагиҳо дар Ҷамоати деҳоти Яхтан

Артиши Сурия охирин истеҳкоми «ДИ» дар ҷануби кишварро зери назорат гирифт

Дар ҳама минтақаҳои Ӯзбекистон «мактаби президентӣ» месозанд

Роҳандозии барномаи махсуси давлатии ипотекӣ барои дӯзандагони Қирғизистон

Киштии зериобии «Сан Хуан» - ро дар уқёнуси Атлантика ёфтанд


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед