logo

фарҳанг

САДРИДДИН АЙНӢ ВА ЗАБОНИ МИЛЛАТИ ҶОНСАХТ

Забон ҳамаи пастию баландии иҷтимоию сиёсӣ, зиддиятҳои пурпечи таърих, дараҷаи инкишофи илму адаб, санъатро чун оина дар худ акс кардааст. Дар ин марҳалаҳо омилҳое дар ҷомеа пеш омаданд, ки боиси сустӣ, аз инкишофи табиӣ бозмондани забони адабии тоҷик шуданд. Бо вуҷуди эҷоди садду монеаҳо ва ҷабрҳо ин забони муҳташам,то ғалабаи Инқилоби Октябр ва ғасби Бухорои Шариф забони дарбору давлат монд. Баъд чун забони расмии давлатии хонигариҳои Осиёи Миёна мавқеашро ба забони туркӣ дод. Пантуркистон ва миллатчиёни буржуазӣ мавҷудияти тоҷикон ва забони тоҷиконро «беҳуда ва зиёдатӣ» ҳисобида, қисмати онро дар ҷараёни иҷтимоӣ «ҳалшуда» медонистанд. Мегуфтанд:«Забони тоҷикӣ оянда надорад», тоҷиконро «ақибмонда, барои  худидорасозӣ ноқобил» мегуфтанд ва ин «қавмҳои хурд»-ро ба кӯҳистон ронданд. Аз касоне, ки дар Бухоро ба тоҷикӣ ҳарф мезаданд, ҷарима меситониданд. Ин ба рӯҳу равони тоҷик таъсири манфӣ расонд, аз матни фарҳанги қадимашон дур андохт.
Ормони равшанфикрони даврони шӯравӣ он буд, ки муҳити забони тоҷикӣ дар ҳукумат мавқеъ пайдо кунад, вусъат ёбад, аммо накард. Алифбо дигар шуду дари хазинаҳои пурзарру гуҳар, марвориди адабу идроки гузаштагон, донишмандон, панду андарзи афроди бонангу номуси ориёнажод ба рӯйи фарзандон, наберагон маҳкам баста гашт. 
Ғосибон бо баҳонаи босмачигарӣ беҳтарин ҳунармандон, фозилон, мутафаккиронро, ки дар ташаккули забони тоҷикӣ саҳм доштанд, нест мекарданд. Бархӯрди ҳақиқатҳо, сар задани ҷанги шаҳрвандии солҳои 20-30-юми асри ХХ фоҷиаи бузург буд.
Дар бораи тоҷик ва забони тоҷикӣ, калимаи «тоҷик», маъно ва давраи пайдоиши он баҳсҳо зиёд идома доштанд. Зимни тақсимоти миллӣ дар Осиёи Миёна пантуркистон идао доштанд, ки «тоҷик» ном халқ вуҷуд надорад. Соли 1928 дар маҷаллаи «Раҳбари дониш» чунин суханони пантуркистон омадааст: «узбакҳо, қирғизҳо, қазоқҳо, туркманҳо ва ғайра миллатҳое, ки ба ирқи муғул тааллуқ доранд ва ҳар якеро имрӯз як миллати мустақили ҷудогона мешуморанд, дар ҳақиқат, ҷузвъҳои як миллатанд, тоҷикзабонон ҳам дар асл турканд, дар зери таъсири адабиёт ва маданияти Эрон забон ва миллати худро гум кардаанд. Бояд онҳоро турк кунем ва аз тамоми онҳо як миллати бузурги турк ба вуҷуд орем, як давлати муаззами турк барпо созем. Дар таҳти таъсири як мафкура ва барои ба вуҷуд овардани ин мақсадҳо мо душмани забони тоҷикӣ будем» («Дарси хештаншиносӣ, с.69). Шамсиддини Сомӣ дар «Қомус-ул аълом» (асри ХIХ) менависад: «Тоҷик дар асл номи як қавмест аз туркҳо. Дар замони ҳозира ин ном ба як тоифаи аҳолии эрониёни Осиёи Миёна, ки бо забони форсӣ гап мезананд, дода шудааст». Бемантиқию ғаразнокии иддаои муаллиф дар он ошкор мешавад, ки ӯ аввал тоҷиконро эрониасл номидаасту баъд турк.
Устод Айнӣ дар «Маънии калимаи тоҷик» менависад: «Яке аз шовинистони туркони усмонӣ, ки бошандаи Миср буд, як вақт исбот кардан хост, ки Фирдавсии Тӯсӣ, Саъдӣ ва Ҳофизи Шерозӣ аслан турканд». Далели он ҳаммаъно будани вожаҳои Туркистон ва Тӯрон аст, ки гӯё ватани қадимаи туркҳост.
Ҳол он ки ҳамагон медонанд, ки ин вожа аз номи яке аз қаҳрамони «Шоҳнома» аст. Академик А. А. Стариков менависад: «Тӯрониён аслан киёнанд ва кишвари онҳо дар куҷост? Бешубҳа, ватани онон дар шимолу шарқи Эрон буда, сарҳадаш ба дурустӣ нишон дода шудааст: Ҷайҳун (Амударё). Аз ин рӯ, Тӯрон ин Варазрӯд, Мовароуннаҳр, Туркистон! Оё ин маънои онро надорад, ки тӯрониён турканду ба эрониён муқобил гузошта шудаанд? Аммо ин гуна муқоиса ҳеҷ асосе надорад». Олим дар ин нигоштаҳо исбот кардааст, ки Хоразму Мовароуннаҳр, ки ҳоло ҳудуди туркзабон мебошад, дар замонҳои қадим сарзаминҳои азалии қавми ориёӣ будааст.
Дар «Авасто» вожаи «тӯр» дар шакли осу-аспа-дорандаи аспи тездав омадааст, ки мафҳуми душмани эрониёни шаҳрнишинро ифода менамояд. Шакли ин вожа Тӯрийяна аст. Ба ақидаи доктор Забеҳуллои Сафо: «Ҳамин таҳқиқ моро мусоидат мекунад, ки нажоди тӯрониро шуъбае аз нажоди ориёҳои эронӣ бидонем ва хати бутлон бар тамоми ишороте дар бораи турк донистани тӯрониён шудааст, бикашем…. Қавми эрониёне, ки…. шаҳрнишин шуда буданд, қабилаҳои ории дигареро, ки ҳанӯз чодарнишинӣ мекарданд ва ба сарзамини ободи муҷовири худ, дар талаби неъмат ҳуҷум меоварданд, бозпас меронданд ва ғайр аз худ мешумориданд. Номи шоҳон ва паҳлавонони Фаранграсяна (Фаросиёти, Афросиёб), Карасавазда (Гарсеваз), Ариҷатаспа (Арҷосп - дорандаи аспи боарҷ), Вандаремайниш (Андермон), Ваэсака ва хонадони ӯ ҳама номҳои эронӣ аст ва ҳеҷ як бо ҳеҷ сурат ба исмҳо ва калимаҳои уралу олтойӣ намемонанд ва мутлақан шабоҳате надоранд, аслан ориёиёни эронӣ дар давраи тадвини «Авасто» бо қабилаҳои зардпӯсти уралу олтойӣ ҳамсоягӣ ва аз онон иттилооте надоштанд» (М. Умарзода. «Маънои тоҷик», «Тоҷикистони Советӣ», 25.09.1988). Олимони машҳури шарқшиноси рус рӯзгори мардуми Осиёи Миёнаро таҳлил карда, ба ин хулоса расиданд, ки қабилаи туркнажоди Олтой, Ҳафтрӯд ва Осиёи Миёна дар нимаи дуюми асри VI ба як давлати бодиянишин муттаҳид шуданд. Е. С. Бертелс   менависад: «Дар Осиёи Миёна халқҳои турк ҳамон вақте пайдо шуданд, ки тамаддуни эронӣ дар он ҷо комилан ташаккул ёфт, адабиёту забони форсӣ ба комёбиҳои азиме ноил гардида буд».
Устод Садриддин Айнӣ вожаи «тоҷик»-ро хеле хуб таҳлил карда,  бо далелҳои қавӣ андешарониҳои муаллифони «Ғиёс – ул– луғот» Муҳаммад Ғиёсиддин ва «Бурҳони қотеъ»-и Муҳаммад Ҳусайн – ро, ки  вожаи тоҷикро нодуруст маънидод менамуданд, ботил сохта, ба хулосае омадааст, ки он аз вожаи «тоҷ» гирифта шудааст. Алиакбари Деҳхудо дар «Луғатнома» овардааст: «Дар Афғонистон ва Тӯрон нажоде ҳастанд, ки худро «тоҷик» мегӯянд». Мубаддали лафзи мазкур «тозик» аст ва аз он баъзе аҳли луғат чунин қиёс кардаанд, ки маънии лафзи мазкур насли тозӣ (араб) аст, ки дар Аҷам бузург шуда бошанд. Лекин саҳеҳ ҳамон аст, ки навиштам. («Ғайри арабу туркро тоҷик номанд»). Фақат дар Афғонистон ва Туркистон бо форсизабонони он ҷо гуфта мешавад ва бештар дар муқобили турк истеъмол мешавад. Ва ин калимаи паҳлавӣ «тоҷик» мансуб ба қабилаи «тоҷ» аст, ки аз қабилаи Эрон буда».
Миллату мардуми куҳанбунёди тоҷик  аз беадолатиҳои тақдир асрҳои аср зери салтанати туркҳо зист, забони туркиро омӯхта, бо қабоили турк омехта шуданд, мо дар арафаи эҳёи ин миллати боистеъдод ва ҷонсахт – тоҷикон мебошем. Аз рӯйи анъана бояд гуфт, ки тоҷикон то кунун халқи аз ҳама сахтҷонтаринанд, ки  камтар миллатҳо мисли тоҷикон ба ин зарбаҳои сахт дучор омадааст, аммо қадре фурсати нафасросткунӣ кифоя буд, ки онҳо боз ҷон бигиранд».
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҳақ таъкид доштанд: «Мардуми сарбаланди тоҷик тавонист, ки дар марҳилаҳои ҳассостарин ва озмоишҳои бешумори таърих асолати миллиашро ҳифз намояд, ном, забон, фарҳанг, дину оин ва суннатҳои деринаашро нигоҳ дорад».
Садриддин ҲАСАНЗОДА,
Нависанда


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 25.07.2017    №: 155-156    Мутолиа карданд: 500

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед