logo

фарҳанг

ТОҶИКОН ВА ЗАБОНИ ТОҶИКӢ

Номи Садриддин Айнӣ, Қаҳрамони Тоҷикистон,  дар таърихи кишвар бо ҳарфҳои заррин сабт шудааст.

Устод бо ҳама машаққатҳо, зулмҳои замона маҳв нагардиданд, баръакс зистанд, илм омӯхтанду эҷод карданд ва бо эҷоду  таҳқиқоти илмияшон тоҷиконро ҷаҳонӣ намуданд. Имрӯз корнамоиҳои беамсол, часпу талошҳо, ҷонфидоиҳо ва худқурбонсозиҳояшонро медонанд ва арҷ мегузоранд. Воқеан, нафареанд, ки ба таҳдидҳои душманони ошкору ниҳон бо матонату шуҷоату далерию мардонагӣ посух гуфтанду пирӯз гардиданд.
Солҳои пеш аз тақсимоти миллӣ – маъмурӣ дар Осиёи Марказӣ душманони миллати тоҷик бо тамоми қувва мекӯшиданд, ки тоҷиконро ӯзбекони забонгумкарда  муаррифӣ намоянд. Ин боз дар ҳоле буд, ки уламою удабои эронӣ забону адабиёти моро эътироф намекарданд, давлати ҳамҷавору ҳамдину ҳамзабони мо – Афғонистон ба кашмакашиҳои худ банд буда, дар фикри тоҷикони он сӯйи дарёи Аму  набуданд. Миллати тоҷик, забони чандинҳазорсолааш бо ҷаҳди Садриддин Айнӣ ва ҳаммаслаконаш аз нав эҳё гардид. Баъзе пантуркистон – душманони забону миллати тоҷик ба олам ҷор мезаданд, ки тоҷикон забони адабӣ ва китобӣ надоранд. Ҳарчанд ки мо  дар зери таъсири тарғиботи нодурусти замони аввали инқилоб қариб аз таъриху фарҳангу забону адабиёти оламгири худ маҳрум ва онҳоро фаромӯш карданӣ шудем, дигар халқҳо порае аз забону таъриху фарҳанги халқи моро дуздида, худро ба ҷаҳониён муаррифӣ карданд. Бо вуҷуди ҳама ҷабрҳову ноадолатиҳои давр забони тоҷикӣ забони аҳли адаб, илм ва фарҳанги Осиёи Марказӣ буд.
Устод Айнӣ бо таълифи «Ҷаллодони Бухоро», «Таърихи амирони манғит», «Одина»,  «Мактаби куҳна» ва «Намунаи адабиёти тоҷик» чи мақом доштани халқи тоҷик ва ин миллатро собит сохтанд. Ба ин васила мақоми забону фарҳангу миллати тоҷикро нигоҳ доштанд. Аз ин рӯ, беш аз ҳарвақта ба қадри ин  устоди ҷонфидо ва оламшумул мерасем, осори мондагорашро такрор ба такрор нашр менамоем, саъю талошҳояшро барои ҳифзу пойдории забони тоҷикӣ ва адабу фарҳанги миллат доимо пеши назар меорем. Ин барои ояндагон беҳтарин сабақ маҳсуб мешавад.
Вақте ки саҳифаҳои нахустин рӯзномаи тоҷикии баъдиинқилобӣ - «Овози тоҷик»-ро варақгардон мекунем, эҳсос мешавад, ки Садриддин Айнӣ ва ҳамсафону ҷонибдоронаш барои барқарор намудани ҳақиқати таърихӣ, мавқеи забони тоҷикӣ, чи қадар заҳматҳо кашидаанд.
Устод  Садриддин Айнӣ дар мактуб ба фарзандаш Камол Айнӣ 13 марти соли 1949 навишта буд: «...Вақте ки ман «Намунаи адабиёт»-ро навишта баровардам, ҳама шарқшиносҳо ба ман муқобил баромаданд ва онҳо забони адабӣ доштани халқи тоҷикро инкор карданд ва ҳама гузаштагони моро, ҳарчанд дар Мовароуннаҳр расида бошанд, ба минупулиёи (монополияи, инҳисори) Эрон додан хостанд. Ин, аз як тараф, ба ҳақиқати таърих мухолиф бошад, аз тарафи дигар, ба сиёсат мухолиф буд, чунки дар ҳамон вақтҳо тақсими ҳудуди Осиёи Миёна шуда, тоҷикон ҳам ба сифати як миллати мустақил шинохта шуда буданд. Аз ин хатои шарқшиносон понтуркистон истифода бурда, будани тоҷикҳоро дар Осиёи Миёна инкор карданд ва «Тоҷикон ӯзбаконеанд, ки бо таъсири эрониён забони худро гум кардаанд» гуфтанд. Ин ҷанҷол то солҳои 1928 – 1930 рӯз то рӯз шиддат карда, давом намуд. Дар соли 1929 дар Тошканд конфронси ба алифбои лотинӣ гузаштани тоҷикон барпо шуд. Як қисмати шарқшиносон гуфтанд, ки:  «Тоҷикон ҳастанд, аммо забони адабӣ надоранд. Ин забони адабие, ки дар вай шоирони гузашта ва ҳозираи Осиёи Миёна шеър мегӯянд, аз они Эрон аст. Бояд дар асоси забони кӯчагӣ барои тоҷикон забони адабӣ аз нав сохта шавад». Дар он вақт бисёр шӯрида, мунозира кардем, аммо онҳо аз қавли худ нагаштанд. Баъд аз он дар соли 1930 дар Самарқанд конфронс шуд, аммо дар пешгоҳи золи маҷлис бо хати ҷалии (равшани) настаълиқ «Тоҷикон забони тоҷикии ҳазорсола доранд ва то имрӯз давом намуда омада, баъд аз ин ҳам ба сифати забони адабии советии тоҷик давом хоҳад кард» навишта мондем. Ин масъала дар ин маҷлис ҳам ҳал нашуд, яъне мухолифон даъвои моро қабул накарданд.
Баъд аз он дар ҳамон сол дар Истолинобод (Душанбеи ҳозира) конфронсе барпо шуд. Дар он ҷо ман бо пруфисур Андриюф дастбагиребон шуда, ҷанг кардам (дар ин ҷанҷолҳо лидер танҳо ман будам ва баъзе касон фақат ба хотирхоҳии ман ба ман ёрӣ медоданд).
Баъд аз ин мунозираҳо шарқшиносон, аз ҷумла Бертелс ва Болдируф, розӣ шуданд, ки адабиёти тоҷикро аз асри 15 – 16-уми мелодӣ инҷониб дар ҳудуди Мовароуннаҳр қабул намоянд. Аммо шоирони гузаштаро тамоман ба Эрон додан хостанд.
Мо ба ин суханони бемантиқ гӯш накарда, кори худро давом додем: Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Буалӣ Сино, Ҳофиз ва дигаронро аз они худ гуфта, навишта баромадан гирифтем. Ман дар охири муқаддимаи Саъдӣ (китоби «Шайх Муслиҳиддин Саъдии Шерозӣ») исбот кардам, ки Саъдӣ худашро тоҷик гуфтааст. Аммо маҳз ба хотири оммаи шарқшиносон ман шоиронеро, ки дар Эрон ва Хуросон рӯидаанд, шоирони “форс - тоҷик” гуфта унвон додам...».
Ҳамин тавр, ин устоди забардаст то ба лаҳзаҳои охири ҳаёташон барои ҳифзу пойдорӣ, покизагии забони ноби тоҷикӣ бе эҳсоси хастагӣ, бо тамоми неру заҳмат кашиданд. Барои муаррифии бештари забон, адабу фарҳанги миллат худ асарҳои илмиву адабӣ, публисистӣ таълиф карданд. Ба зидди душманони миллат ва забону фарҳанги он баромаданд. Ҳамзамон як гурӯҳи адибону олимонро дар мактаби худ ба воя расонданд. Табиист, ки дар ин маврид душманон барои ҷисману рӯҳан маҳв намуданашон фитнаҳои зиёд ангехтанду тадбирҳо андешиданд, аммо муваффақ нашуданд.
Устод Айнӣ барои пешрафти тамоми соҳаҳо, ки муаррифгари миллат шуда метавонистанд, маслиҳату дастурҳои муфид медоданд. Махсусан, дар ривоҷи мусиқии миллӣ ва пайванди он бо мусиқии касбии ҷаҳонӣ саҳми чашмрас гузоштаанд.
Устод Айнӣ медонистанд, ки бо аз байн рафтану маҳв гардидани забон миллат низ завол меёбад. Ҳамчунин, бо нестии он адабу фарҳанги қадимааш низ рӯ ба фано меорад. Албатта, дар ин мавриди ногувор ниёгони пуршарафамон ҳеҷ гоҳ моро намебахшиданд. Ин ҳақиқатро устод ба шогирдон ва аҳли зиё пайваста изҳор медоштанд.
Агар ба дидаи ҳақиқат бингарем, бармало ошкор мегардад, ки дар он рӯзгори пурошӯб бархе аз зиёиён аз тарси ҷон ва ҳам ба хотири манфиатҳои шахсӣ дидаву дониста ба рағми миллату сарсупурдагонаш овоз баланд карданд. Мавҷудияти ин забонро  ҳамроҳи душманони миллат зери шубҳа қарор доданд.
Ҳимояи миллат, забони ноби он, адабу фарҳанги волояш ҷонфидоиро тақозо дошт. Устод Айнӣ бо дарки он аз ҳеҷ гуна хавфу хатар натарсиданд ва ин роҳро интихоб намуданд.
Мирзои ФИРӮЗ, «Ҷумҳурият»


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 26.07.2017    №: 157    Мутолиа карданд: 604

19.11.2019


Тасдиқи Тартиби кори шабакаи иттилоотӣ-телекоммуникатсионии интернет аз рӯи технологияи Wi-Fi

Мулоқоти Ҷамолиддин Нуралиев бо Ҷон Гинкел

Тақвияти ҳамкориҳои иқтисодӣ матраҳ гардид

Туҳфаи Рустами Эмомалӣ барои сокинони шаҳри Хоруғ

Панкратион. Паҳлавони тоҷик чемпиони ҷаҳон шуд

18.11.2019


Таҷлили Рӯзи Президент дар шаҳри Хоруғ

Ҷаласаи вазирони корҳои хориҷии Осиёи Марказӣ дар Тошканд

Масъалаи сармоягузории хориҷӣ ба низоми бонкии Тоҷикистон матраҳ гардид

Путин БРИКС - ро кафили суботи ҷаҳон номид

Чаро ИМА ва Корея машқҳои муштаракро мавқуф гузоштанд?

ХДУ ва СРУ дар вилояти Киев "яке аз сарони ДИ" - ро боздоштанд

Туркия 23 террористро ба Қирғизистон истирдод мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

Ҷоми ҷаҳон дар Бразилия монд

15.11.2019


Ҳамоиш бахшида ба Рӯзи Президент

Вохӯрии Ҷамшед Нурмаҳмадзода бо ҳайати Фонди қарзии кафолатии Тоҷикистон

Хонандагони тоҷик дар озмуни «Роботтехника» сазовори ҷойи дуюм шуданд

Талаби Си Ҷинпин аз ҳукуматдорони Ҳонконг

Фоҷиа. 90 дарсади Венетсия зери об монд

Дар Франсия таҷдиди Нотр - Дам боиси ҷанҷол шуд

Дар Ӯзбекистон лоиҳаи маърифатии «Як миллион барномасоз» роҳандозӣ мешавад

Ҷаҳон дар як сатр

14.11.2019


Мулоқоти Ҷамолиддин Нуралиев бо намояндагони «Moody’s Investors Service»

Оид ба имконоти рушди кӯдакон форуми байналмилалӣ доир мешавад

Тақвияти робитаҳои иқтисодию тиҷоратӣ бо музофоти Ҳубэй

Таэквондо. 22 медали варзишгарони тоҷик аз Бухоро

"Тулӯи ҳақиқат" дар Рӯзи Президент

Шумораи сайёҳон дар Россия беш аз 20 дарсад афзудааст

Ашқобод мизбони нишасти зиддитеррористии ниҳодҳои дипломатии кишварҳои ҳамсуд

Сарвазири Ҳиндустон вохӯрияш бо Путинро олиҷаноб номид

Сесад ҷангии «Давлати исломӣ» дар Афғонистон таслим шуд

Коломойский ба Украина рӯ ҷониби Россия оварданро пешниҳод намуд

Ҷаҳон дар як сатр

13.11.2019


Дар Осетия пайкараи Абулқосим Фирдавсӣ гузошта шуд


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед