logo

фарҳанг

АЙНӢ ВА ЗАБОНИ ТОҶИКӢ

Ин боғ зи нахли куҳан оростаам,
В-он нахл ба теғи хома пиростаам.
Сайронгаҳе зиёда кардам ба шумо,
Ҳарчанд зи умри худ басе костаам.
Садриддин Айнӣ

Тавлид, рушду инкишоф ва пешрафти адабиёти навини тоҷикӣ ба номи Қаҳрамони Тоҷикистон устод Садриддин Айнӣ сахт алоқаманд аст. Вақте ба сафҳаҳои эҷод ва кору пайкори ин абармард назар меафканед, бешак, дар симои ӯ як шахсияти мубориз, ҷӯянда, эҷодкор, шоир, нависанда, муаррих, адабиётшинос ва забоншиносро мебинед, ки чун шери жаён барои ҳастии забону миллати хеш мубориза мебарад ва аз ягон мушкиливу монеа ҳаросе надорад.
Дар раванди муборизаҳои устод Айнӣ баҳри бақову ҳастии забони тоҷикӣ чанд нуктаи муҳимро метавон дарёфт, ки ӯ давра ба давра дар асарҳои илмию адабӣ ва мактубҳои гуногунаш ба шоиру нависандагон ва одамони касбу кори гуногун ёдовар мешавад. Ин нуктаҳоро метавон ба соданависӣ, оммафаҳм намудани забон, шарҳу эзоҳи луғатҳо, мавриди корбасти луғатҳо, сайқал додани забон, тавсияҳои гуногуни эҷодӣ ба шоирону нависандагон ва ҳастии забони тоҷикӣ ҷудо кард. Ҷиҳати аз ҳама муҳими ин нуктаҳои устод аз он иборат аст, ки ӯ барои исботи фикраш аз адабиётҳои гуногун, аз асарҳои сарфу наҳвии забон мисолҳои мушаххас оварда, намунаҳои айни замон дар истифода будаи калимаву ибора ва таъбирҳоро, ки дар музофотҳои гуногун истифода мешаванд, нишон медиҳад.
Устод Айнӣ дар асараш «Ёддоштҳо» менависад: «Дар ҳамон вақтҳо (яъне дар вақти бори аввал хондани «Наводир-ул-вақоеъ» дар солҳои 1897-98) ман орзу мекардам, ки «бояд кас насрнавис шавад ва агар ин мақсад ба даст дарояд, монанди Аҳмад - махдум насрнавис шавад, ки воқеаҳоро дар пеши хонанда бо забони сода муҷассам кунонда тавонад. Фикри соданависӣ ҳам дар ман баъд аз шинос шуданам бо «Наводир-ул-вақоеъ» пайдо шуд, чунки забони ин китоб ба хонандагони замони ҳозира хеле душвор намояд ҳам (ва дар ҳақиқат хеле душвор ҳам ҳаст), дар он замонҳо, ки ман ба ин китоб ошно шудам, нисбат ба дигар китобҳо ва аз он чизҳо, ки иншонависони ҳамон замон менавиштанд, хеле осон буд».
Далели ин андешаҳои устод Айнӣ забони содаву равони асарҳояш ҳаст, ки ҳоҷат ба шарҳу тафсири онҳо нест.
Устод Айнӣ дар номаи саркушодаи худ ба Пӯлод Толис менависад: «Дар ин ҷо… як роҳи инкишофи забони адабиро ҳам қайд кардан мехоҳам. Ин кор фармудани луғатҳои маҳаллӣ аст. Ба фаҳми ман, дар кор фармудани луғатҳои маҳаллӣ бисёр эҳтиёт кардан, аммо чизҳои нағзи онро аз назар нагурезондан лозим аст».
Сотим Улуғзода дар мақолаи «Саёҳати Бухоро бо ҳамроҳии Айнӣ» менависад, ки устод Айнӣ дар фурсатҳои муносиб доир ба нозукиҳои ҳунари нависандагӣ ва роҳу усулҳои он ба мо дастурҳои судманд медод:
«Асарро аввал як бор аз сар то охир навишта баромадан беҳтар аст. Ҳар тавре ки барояд, майлаш. Ана баъд кори асосӣ сар мешавад: «арра» мекунед, «метарошед», «сӯҳон»  мезанед.  … Баъд дар хотир доред, ки нависанда ҳар чӣ қадар қобилияти калон дошта бошад ҳам, якка худаш асари мукаммал карда бароварда наметавонад: албатта, ба одамҳо, ба ёру ошно пурра, ё ки ҳеҷ набошад, парча-парча хонда дода, фикр гирифтан шарт аст».
Садриддин Айнӣ дар оғози китоби «Намунаи адабиёти тоҷик» менависад: «Аз бозе ки вақоеъро таърих қайд мекунад, то имрӯз дар диёри Мовароуннаҳр ва Туркистон, чунонки як қавми муаззам бо номи «тоҷик» ё «тозик» истиқомат дорад, ҳамчунон забону адабиёти эшон ҳам ривоҷ ёфта омадааст. Ривоҷи забону адабиёти тоҷик дар Мовароуннаҳр ва Туркистон махсус ба асре ё тасаллути подшоҳе ва амире нест. Чунончи мо мебинем, адабиёти тоҷик дар ин сарзамин дар аҳди Сомониён, ки ирқан форсизабон ҳастанд, чӣ қадар ривоҷ дошта бошад, дар замони авлоди Чингиз, Темур, Шайбонӣ, Астархонӣ ва Манғит, ки ирқан муғул, турк ва ӯзбак ҳастанд, ҳамон қадар ривоҷ ёфта аст. Пас маълум мешавад, ки ривоҷи забону адабиёти тоҷик дар ин ҷоҳо маҳз ба сабаби тасаллути Сомониён ё ки муҳоҷирати эрониён набуда, сабаби ҳақиқӣ мавҷудияти як қавми бузург ба номи тоҷик, дар ин ҷоҳост».
Дарвоқеъ, асари «Намунаи адабиёти тоҷик» барои халқи тоҷик шаҳодатнома гардида, дирӯзу имрӯзи онро нишон дода, ба даҳони пантуркистон ва хоинони миллати тоҷик, ки шиорашон «тоҷикон ӯзбаконеанд, ки бо таъсири эрониён забони худро гум кардаанд» буд, муҳри хомӯшӣ зад ва роҳи ояндаи онро нишон дод.
Устод Айнӣ дар дар як мактубаш ба писараш Камол Айнӣ менависад: «Дар соли 1929 дар Тошканд кунфуронси ба алифбои лотинӣ гузаштани тоҷикон барпо шуд. Як қисмати шарқшиносон гуфтанд, ки: «Тоҷикон ҳастанд, аммо забони адабӣ надоранд. Ин забони адабие, ки дар вай шоирони гузашта ва ҳозираи  Осиёи Миёна шеър мегӯянд, аз они Эрон аст. Бояд дар асоси забони кӯчагӣ барои тоҷикон забони адабӣ аз нав сохта шавад»… Ин масъала дар кунфуронси соли 1930 дар Самарқанд ҳам ҳал нашуда монд. Баъд аз он, дар ҳамон сол дар Истолинобод кунфуронсе барпо шуд. Дар он ҷо ман бо пруфисур Андриюф даст ба гиребон шуда, ҷанг кардам… Аммо маҳз ба хотири оммаи шарқшиносон ман шоиронеро, ки дар Эрон ва Хуросон рӯидаанд, «шоири форс-тоҷик» гуфта унвон додам….».
Тавре бармеояд, устод Айнӣ барои исботи фикру ақидаи худ хунсардона мубориза мебарад ва дар охир сарбаландона муваффақ мешавад.
Ҳамаи ин андешаҳои устод Айнӣ саршори кору пайкори мунтазам, муҳаббат ба Ватану миллат, забону фарҳанги миллӣ, мубориза барои ояндаи дурахшони илму фарҳанг, ҷаҳду талош ва фидокории беғаразона, дасту дили пок ва нияти нек аст.
Оре, ин аст, бузургӣ ва рисолати як нафар аз шахсияте мисли устод Садриддин Айнӣ дар назди халқу миллат. Ин халқу миллат низ зери роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки барои гиромидошти забони адабии тоҷикӣ саҳми арзанда гузошта истодаанд, ба хизматҳои бузурги ин абармард арҷгузорӣ намуда, соли 2007-ум ба ӯ унвони олии Қаҳрамони Тоҷикистон доданд.
Умри Айнӣ аз барои халқ сарфи хома шуд,
Халқи моро дафтари Айнӣ шаҳодатнома шуд.
Фатҳиддин БАҲРИДДИНОВ,
сармутахассиси шуъбаи маорифи ноҳияи Айнӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 31.07.2017    №: 160    Мутолиа карданд: 536

15.02.2019


ШАМШЕРБОЗӢ. ИШТИРОКИ ВАРЗИШГАРОНИ МО ДАР ЧЕМПИОНАТИ КУШОДИ ОСИЁИ МАРКАЗӢ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Дар Душанбе ташкили низоми муттаҳидаи мудофиаи зиддиҳавоӣ баррасӣ шуд

Дар чор сол муомилоти мол байни Тоҷикистону Ӯзбекистон 19 маротиба афзуд

Медведев: «Таҳримоти ИМА ба иқтисоди Россия таъсири чандон бузург расонда наметавонад»

Пентагон. ИМА аз Афғонистон ҳамроҳи иттифоқчиёнаш меравад

13.02.2019


2018. Сиёсати хориҷии Тоҷикистон пурбарор буд

КОРРУПСИЯ. 2047 ҷиноят ошкор гардид

САНОАТ. Беш аз 10 миллиард сомонӣ маҳсулот содирот шуд

САРМОЯИ МУСТАҚИМ. Воридот дар ҳоли афзоиш аст

ОБ. Таъминоти аҳолӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

АВҶИ ОБОДКОРИҲО ДАР ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА

12.02.2019


АКАДЕМИЯИ ИЛМҲО АЗ КАШФИЁТИ НАВ ТО САНОАТИ ДОРУСОЗӢ

КӮЛОБ. Содироти 825 тонна маҳсулоти кишоварзӣ

ДАНҒАРА. Саноатикунонӣ вусъат мегирад

ФУРУДГОҲҲОИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ. Сатҳи хизматрасонӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

ДДК. Авлавият ба сатҳи касбият ва таълим

САДА. Тантанаи ҷашни миллӣ дар ноҳияи Шамсиддини Шоҳин

11.02.2019


ВАЗОРАТИ ФАРҲАНГ. 2018 - соли муваффақиятҳо буд

КУМИТАИ РУШДИ САЙЁҲӢ. Беш аз 1 миллион сайёҳ ба Тоҷикистон омад

МТС. Ҳамкориҳо бо Ӯзбекистон густариш меёбанд

ВМКБ. Гумрукчиён ба буҷет 16,9 миллион сомонӣ ворид карданд

ҲИСОР. Саҳми назарраси соҳибкорон дар ободонии шаҳр

НОҲИЯИ РӮДАКӢ. Ҳаҷми истеҳсоли маҳсулот ба 1 миллиард сомонӣ расид

ВАРЗОБ. Таваҷҷуҳи сайёҳон ба нуқтаҳои истироҳатӣ афзудааст

08.02.2019


Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ. Музди миёнаи меҳнат - 1220 сомонӣ

КУМИТАИ ТЕЛЕВИЗИОН ВА РАДИО. Сифати кори шабакаҳо беҳтар мешавад

КҲФМГ. Офатҳои табиат 34 миллион самонӣ хисорот овард

Саноатикунонӣ дар Шаҳринав

Меъёри бозтамвил ба 14 дарсад поён фаромад

ШАҲРИ ВАҲДАТ. Иҷрои барзиёди андози иҷтимоӣ

ТАНЗИМ. Қонуншиканӣ коҳиш ёфтааст

СОҲИЛ. Корҳои мустаҳкамсозӣ вусъат меёбанд

ДДСТДТ. Авлавият ба рушди ҳунарҳои мардумӣ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед