logo

фарҳанг

ВОЖАҲОИ АЗ ЗИНДОН РАҲОГАШТА

Сухан беҳ, ки вайрон нагардад сухан,
Чу аз барфу борон сарои куҳан.
Абулқосим Фирдавсӣ

Забони тоҷикӣ яке аз забонҳои неруманду бемонанди ҷаҳон мебошад, ки тавоноии сохтани садҳо ҳазор вожаро дорад. Аммо дар роҳи дарози худ борҳо гирифтори ҳамлаҳои маргбори забонҳои тозандагони арабӣ, туркӣ ва русӣ гаштааст. Ин забони аҳуроиро агар ба организми зинда ҳамсон бипиндорем, метавон гуфт дар пайкари миллати тоҷик, ҳамчун узви полоишдиҳандаи шараёни хун (яъне ҷигар) хидмат кардааст; ҳар вожаи бегонаи ба сиришташ роҳёфтаро полуда, ҳал ва суфта намуда, чунон тоҷикӣ намудааст, ки ҳатто соҳибони он забон (хоҳ араб ва хоҳ турк) пай нахоҳанд бурд, ки аз забони онҳо баргирифта шудааст. Чунин ба назар мерасад, ки ҳар вожаи зебои тоҷикӣ дар он рӯзгорони рӯ ба рӯ омадан бо вожаҳои бегона, чун родмардон воистода, барои худро солим нигаҳ доштан размидаанд. Агар раванди нигаҳдошти забонро бо набарди маргбори лашкари вожаҳои тоҷикӣ бо гӯиши истилогарон ҳаммонанд тасаввур кунем, ба хаёламон хоҳад омад, ки бархе вожаҳои тоҷикӣ афсурдаву захмӣ шудаанд, бархе намуди хешро дигаргун кардаанд, бахше аз онҳо ба марг расидаанд ва шумори зиёде ба зиндонҳои торик афканда шуданд. Вожаҳои зиндонӣ хеле зиёданд ва дар зиндонҳое бандианд, ки панҷараву қуфлҳояшонро аз тилисму ҷодуи омехта бо нодониву худбохтагиҳои қавм барсохтаанд. Бегонаҳои истилогар барои нобуд сохтан ва ба зиндон афкандани калимаҳои забони тоҷикӣ на танҳо аз зӯроварӣ, балки аз шеваи гуногуни фиребу ҳила, ба монанди баровардани қонунҳо ва эҷоди назарияҳои забоншиносӣ кор гирифтаанд, ки ҳукми онҳо то ҳанӯз бар сари соҳибони забон ҷорӣ аст. Аз ҷумла, забонсозони сиёсатзадаи замони шӯравӣ назарияи «бойшавии забонҳо аз ҳисоби забонҳои ҳамсоя» - ро ба хотири қонунӣ намудани ғасби забони худ эҷод кардаанд. Гӯё ҳеҷ айбе надорад, агар аз забони халқи зери асораташон буда, як силсила вожаҳоро дур карда, онҳоро куҳнаву архаистӣ номида, ҷояшонро ба калимаҳои забони худ бидиҳанд ва ин истилои худро қонунӣ намуда, бо истилоҳи илмигунаи «бойшавӣ» пинҳон созанд.

Арабҳо дар роҳи шикастани рӯҳи миллии тоҷикон, пеш аз ҳама, даст ба барҳам додану аз истифода баровардани вожаҳое пардохтаанд, ки бештар баёнгари шараф, номус, ифтихор, умуман ҳувияти қавмии соҳибони он забон буданд. Ҳамон гуна ки вожаҳои «пирӯз», «меҳан», «дил», «гиромӣ», «дониш», «фарҳанг», «марз», «дирафш», «меҳр», «хуҷаста» ва садҳо вожагони дигарро бо калимаҳои арабии «ғалаба», «ватан», «қалб», «муътабар - азиз», «илм», «маданият», «сарҳад», «байрақ», «ишқ», «саъид» иваз намуда буданд. Забони илмии тоҷикӣ чунон бо забони арабӣ даромехта буд, ки ғолибан 90 дарсади ҷумлаҳо аз калимаҳои душвориофарини арабӣ вом гирифта шуда буданд. Ба монанди: аъқоб, эъзоз, иддат, иститлоъ, истикок, изноб, муҳорабат, мудоҳанат, мустаҳиқ, муъояна, мумолаҳат, мутақоъид, зотулбайн, нуъӯт, таъзиб, таъаллул, мадрус, ғазофат ва монанди он.
 Дар раванду равишҳои вайронсозии забони тоҷикӣ, яъне арабисозии он, гумоштагони халифаҳои арабӣ, аз ҷумла Маҳмуди Сабуктегин ба дабирони девон дастур медод, ки дар навиштан ба ҷойи вожаҳои тоҷикӣ (форсӣ)  вожаҳои арабӣ ба кор баранд. Дар он дастур рӯйхати вожаҳое омадааст, ки ба ҷойи кадом вожаи тоҷикӣ, кадом вожаи арабиро ба кор баранд: «Ба ҷойи бустохӣ (густохӣ) - инбисот нависанд, ба ҷойи шӯридагӣ - изтироб нависанд, ба ҷойи ёрӣ хостан - истиғоса нависанд, ба ҷойи зару сим - моли сомит нависанд, ба ҷойи растагорӣ - халос нависанд, ба ҷойи андеша - тааммул нависанд, ба ҷойи орзумандӣ - таманно нависанд, ба ҷойи оҳистагӣ - таманнӣ  нависанд....» (Аз Абулфазли Байҳақӣ, «Таърихи Байҳақӣ»).
Забони арҷманди тоҷикӣ танҳо пас аз Истиқлолияти давлатӣ ба даст овардани мардуми тоҷик ва сарпарастии онро ба уҳда гирифтани Пешвои тоҷикони ҷаҳон Эмомалӣ Раҳмон тавонмандиашро дубора дармеёбад. Пеш аз ҳама, шумори зиёди вожаҳои зебову нағзи тоҷикӣ аз банди зиндони торики худноогоҳӣ раҳо ёфтанд. Дигар имрӯз даҳҳо вожаҳои озодгаштае чун «маниш», «пажӯҳишгоҳ», «донишгоҳ», «бунгоҳ», «кӯдакистон», «бемористон», «пизишк», «донишвар», «вожа», «дармон», «вокуниш», «бозтоб» дар гуфтору навиштори мардум ривоҷ пайдо кардаанд. Ҳамзамон, мебояд ёдовар шуд, ки бархе рӯзноманигорон, шӯрбахтона, барои намоёндани забондонии хеш вожаҳои гӯшхарошу забоншикани тозиеро, чун «муҳаққиқ», «қарн», «баъдан», «мақар», «қалб» ва монанди он фаровон ба кор мебаранд, вале ин вомвожаҳои ғализи бо зӯри фишор аз даҳон берун баровардаро, ки ба навои гуфтори тоҷикӣ бегонаанд, метавон бо вожаҳои нарму шевои забони худӣ баён кард: «пажӯҳишгар – пажӯҳанда» «сада (садсола)», «сипас (пас аз он)», «ҷойгоҳ», «дил»... 
Имрӯз зарурати корбурди илмию фаннии забон вобаста ба ниёзҳои нав вомедорад, ки забони тоҷикӣ ҳар чи бештар ба ганҷурхонаи вожагонии худ рӯ оварад ва барои ин бисёре аз вожаҳои ба зиндони фаромӯшӣ супоридаашро берун оварад. Он вожаҳои азёдрафтаро метавон дар назму насри куҳан, аз ҷумла дар саҳифаҳои заррини «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ ҷустуҷӯ кард.
Ба пиндори мо, ҳар тоҷик бояд ба ин нукта дарбиравад, ки мо бо забони ниёкони худ, чуноне боиста аст, ошно нестем ва забоншиносонро мебояд дар пиромуни расидан ба тавоноии забони тоҷикӣ, барои сохтани садҳо ҳазор вожа корҳо дар пеш аст. Банда бар онам, ки забоншиносонро мебояд гуфтаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар бораи бозбинии сарфу наҳви забони тоҷикӣ роҳнамо дониста, дар пайи бозсозии дастури забони тоҷикӣ гарданд. 
Зафар МИРЗОЁН,
мушовири ректори Донишгоҳи давлатии Кӯлоб
ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 11.08.2017    №: 169    Мутолиа карданд: 536

15.08.2019


Муносибатҳои Ҳиндустон ва ҶМЧ бояд суботи ҷаҳонро таъмин созанд

Дар Япония бар асари гармии ҳаво наздики 13 ҳазор кас бистарӣ шуд

Мулоқоти сарони Россия, Эрон ва Туркия моҳи сентябр доир мешавад

Ҷаҳон дар як сатр

05.08.2019


Ҷаҳон дар як сатр

01.08.2019


Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Кан Ҷе - квон

Масоили муҳоҷират матраҳ гардид

Фестивали яхмос ва обҳои ташнагишикан дар Душанбе

АКАДЕМИЯИ ИЛМҲО. Аз таъсиси маркази тарҷума то ҷашни Саразм

64 дарсади зарари молиявӣ барқарор шуд

ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА. Корҳои ободонӣ вусъат мегиранд

ҲИСОР. Саноатикунонӣ дар мадди аввал

ФАЙЗОБОД. Афзоиши истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ

НОҲИЯИ РӮДАКӢ. Саноат рӯ ба беҳбудӣ дорад

ДДТТ. Нуфузи байналмилалӣ меафзояд

Ҷаҳон дар як сатр

30.07.2019


Фестивали тобистонаи Душанбе доир мешавад

Мулоқоти Шодихон Ҷамшед бо Хуанг Деҳаи

Соҳибкорони ватанию хориҷӣ дар Бадахшон ҷамъ меоянд

БЕҲСОЗИИ ТАЪМИНОТ БО ОБ. Барои он зиёда аз 27 миллион ҷудо гардид

ШАҲРИНАВ. 160 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

Трамп то интихоботи соли 2020 артишашро аз Афғонистон бароварданист

Душанбе 80 шаҳрванди Афғонистонро, ки дар Тоҷикистон ҳукм гирифтааст, ба Кобул истирдод намуд

Ҷаҳон дар як сатр

29.07.2019


ҲИФЗИ ИҶТИМОӢ. Як нишасти муҳим

ДУШАНБЕ. Рушди саноат дар мадди аввал

ХАТЛОН. Таъсиси 31 корхона дар 6 моҳ

МАРКАЗИ ТАДҚИҚОТИ СТРАТЕГӢ. Ҳамкориҳо самар медиҳанд

"ТОҶИК ЭЙР". Парвозҳо аз нав шурӯъ гаштанд

Таъсиси 26 ширкати сайёҳӣ дар ним сол

ДДК. Шумораи омӯзгорони унвондор меафзояд

Ҷаҳон дар як сатр

ВАЗОРАТИ МЕҲНАТ, МУҲОҶИРАТ ВА ШУҒЛИ АҲОЛӢ. Музди миёнаи меҳнат – 1350 сомонӣ

ТИББИ ОИЛАВӢ МУҲИМТАРИН РУКНИ ТАНДУРУСТӢ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед