logo

фарҳанг

ЗАБОНИ ТОҶИКӢ – УНСУРИ ҲУВИЯТСОЗ

Устод Садриддин Айнӣ, ки ба ҳақ тарроҳ ва меъмори фарҳанги навини тоҷик дар садаи инқилобҳои азими сиёсӣ ва фарҳангӣ буд, бахши муҳиме аз фаъолиятҳои созанда ва ҳидоятгаронаи худро ба таъйини равиши саҳеҳу дуруст дар кори истифода аз забони тоҷикӣ ихтисос дод.

Бешубҳа, яке аз мавридҳои аслӣ ва муҳим дар ин фаъолияти густурдаи устод Айнӣ собит ва устувор сохтани истилоҳи “тоҷик” аз нигоҳи маънавӣ, таърихӣ, ҷуғрофиёӣ, сиёсӣ ва луғавӣ мебошад. Ба тавре ки, агарчи дар ҳудудҳои дигари ҷуғрофиёи сиёсии ҷаҳон ин истилоҳ роиҷ аст, дар ҳеҷ ҷойи дигар ба ин зарфияти комили амалӣ, ки дар Тоҷикистон, балки Мовароуннаҳр, ҳаст рӯйи кор наомада ва амалӣ нашудааст. Ба таври хулоса, дар ҳеҷ ҷойи дигаре, сарфи назар аз асолати комили он ва вуҷуди нуфуси пуршумор дар сатҳи як кишвари мустақил унсури ҳувиятсоз нагардидааст. Албатта, ин ҳукм на ба он маъност, ки устод Айнӣ шахсан бо ибтикори худ чунин зарфиятҳои маънавиеро барои мафҳум ё истилоҳи тоҷик ба вуҷуд овардааст, балки бино бар зарурати таърихӣ тавонистааст ин зарфиятҳои маънавии мафҳуми мазкурро, ки дар асл ва сиришти он аз ибтидо мавҷуд будаанд, дубора ошкор ва собит намояд.
Даврони таърихие, ки миллати тоҷик бояд аз ҳувияти худ дифоъ менамуд ва ҷумҳурии мустақили худро дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ соҳиб мегардид, бо чунон шароите вобаста гардида буд, ки барои ташхиси ин ҳувият лозим буд аз дақиқтарин, мушаххастарин ва бебаҳстарин мафҳумҳо кор гирифта шавад, то баҳонае барои мункирони асолати таърихӣ ва бумии ин миллат дар сарзамини Мовароуннаҳр боқӣ намонад. Аз ҷумлаи баҳонаҳои машҳури пантуркистон ва дигар мухолифон ин буд, ки кӯшиш мекарданд тоҷикҳоро муҳоҷирони эронӣ муаррифӣ кунанд ва ё турктабороне бишуморанд, ки зери таъсири адабиёти форсӣ забонашон форсӣ шудааст. Бинобар ин, дар ин марҳалаи таърихӣ таъкиди зиёд рӯйи нажоди ориёӣ ва забони форсӣ, ки айни ҳамин забони модарии тоҷикон буд ва ҳаст, хатари муҳлики сиёсиро ба ҳамроҳ дошт, зеро барои баҳонаҷӯии мухолифон, ки камтар маҷолеро барои андешаи мантиқӣ ва таҳлилӣ боқӣ мегузошт, заминаи бештареро фароҳам меовард. Дар айни ҳол мафҳум ё истилоҳи “тоҷик” ҳамзамон бо фаро гирифтани маъноҳои манзуршуда, номи ба таъбири устод Айнӣ як “қавми муаззаме буд, ки аз замоне, ки вақоеъро таърих сабт мекунад”, дар ин сарзамин ба сар бурдаанд.
Баъдҳо низ муддати мадиде устод Айнӣ барои шарҳу тавзеҳ ва тасбити мафҳуми тоҷик талошҳои пурсамар ва бомуваффақияте ба харҷ додааст, ки нишонгари аҳамияти рӯзафзуни ин интихоби дақиқу муассир мебошад. Аз ҷумла, мақолаи муҳаққиқона ва дорои аҳамияти таърихии устод “Маънои калимаи “тоҷик” навишта шудааст.
Устод Айнӣ талош мекунад, ки калимаи тоҷик ба ҳар мафҳуми дигаре, ки ба ин миллат тааллуқ дорад, дар пайванд бошад. Аз ҷумла, ба адабиёт. Дар ин хусус номае дорад ба фарзандаш Камол, ки тавзеҳи равшане аз зарурати мавзӯъ дар он ҷой дорад ва ба ин хотир муфассалтар иқтибос мешавад:
“Эҳтимол, ту таърихи термини “форс-тоҷик» ва “тоҷик-форс”- ро надонӣ. Вақте ки ман “Намунаи адабиёт”- ро навишта баровардам, ҳама шарқшиносҳо ба ман муқобил баромаданд ва онҳо забони адабӣ доштани халқи тоҷикро инкор карданд ва ҳама гузаштагони моро, ҳарчанд дар Мовароуннаҳр расида бошанд, ба манупулиёи Эрон додан хостанд. Ин, аз як тараф, ба ҳақиқати таърих мухолиф бошад, аз тарафи дигар, ба сиёсат мухолиф буд, чунки дар ҳамон вақтҳо тақсими ҳудуди миллатҳои Осиёи Миёна шуда, тоҷикон ҳам ба сифати як миллати мустақил шинохта шуда буданд. Аз ин хатои шарқшиносон понтуркистҳо истифода бурда, будани тоҷикҳоро дар Осиёи Миёна инкор карданд ва “Тоҷикон ӯзбаконеанд, ки бо таъсири эрониён забони худро гум карданд” гуфтанд.
Ин ҷанҷол то солҳои 1928-1930 рӯз то рӯз шиддат карда, давом намуд. Дар соли 1929 дар Тошканд канфуронси ба алифбои лотинӣ гузаштани тоҷикон барпо шуд. Як қисмати шарқшиносон гуфтанд, ки: “Тоҷикон ҳастанд, аммо забони адабӣ надоранд. Бояд дар асоси забони кӯчагӣ барои тоҷикон забони адабӣ аз нав сохта шавад”. Дар он вақт бисёр шӯрида мунозира кардем, аммо онҳо аз қавли худ нагаштанд. Баъд аз он дар соли 1930 дар Самарқанд канфуронс шуд, аммо дар пешгоҳи золи маҷлис бо хати ҷалии (равшани) настаълиқ “Тоҷикон забони адабии ҳазорсола доранд ва то имрӯз давом намуда омада, баъд аз ин ҳам ба сифати забони адабии саветии тоҷик давом хоҳад кард” навишта мондем. Ин масъала дар ин маҷлис ҳам ҳал нашуд, яъне мухолифон даъвои маро қабул накарданд. Баъд аз он, дар ҳамон сол дар Истолинобод канфуронсе барпо шуд. Дар он ҷо ман бо пруфисур Андриюф даст ба гиребон шуда ҷанг кардам (дар ин ҷанҷолҳо лидир танҳо ман будам ва баъзе касон фақат ба хотирхоҳии ман ба ман ёрӣ медоданд). Баъд аз ин мунозираҳо шарқшиносон, аз ҷумла Бертелс ва Булдируф, розӣ шуданд, ки адабиёти тоҷикро аз асри 15 - 16-уми мелодӣ инҷониб дар ҳудуди Мовароуннаҳр қабул намоянд. Аммо шоирони гузаштаро тамоман ба дигарон додан хостанд. Мо ба ин суханҳои бемантиқ гӯш накарда, кори худро давом додем: Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Буалӣ Сино, Ҳофиз ва дигаронро азони худ гуфта навишта баромадан гирифтем. Ман дар охири муқаддимаи Саъдӣ (Китоби “Шайх Муслиҳиддин Саъдии Шерозӣ”) исбот кардам, ки Саъдӣ худашро тоҷик гуфтааст. Аммо маҳз ба хотири оммаи шарқшиносон ман шоиронеро, ки дар Эрон ва Хуросон рӯйидаанд, “шоири форс-тоҷик” гуфта унвон додам... Бо саломи падарона Айнӣ. 13. 3. 1949”.
Иқдоми дигари на камтар аз ин муҳими устод Айнӣ таъйини усул ва равиши саҳеҳ дар истифода ва такмили забони тоҷикӣ буд. Ӯ бар хилофи ду гурӯҳи ифрот ва тафрит роҳи саҳеҳи миёна ва муътадилро интихоб намуд. Яъне на ифротро пазируфт, ки забонро мехостанд комилан дар қолаби забони адабиёти классикӣ ё матбуоти ҳамзабонон нигоҳ доранд ва на тафритро, ки он гурӯҳ мехостанд бидуни ҳеҷ таҳриру тасҳеҳ забони кӯчаву бозорро аслу асос қарор диҳанд. Шеваи баргузидае, ки устод Айнӣ дар истифода ва такмили забони тоҷикӣ пешниҳод намуд, ин буд, ки забони тоҷикии (форсии) покиза ва меъёр аз матни адабиёти классикӣ (то асри 20) аслу асос қарор дода шавад ва ин забон аз ҳисоби калимаҳо ва таркибҳое, ки асолати тоҷикӣ (форсӣ) доранд, вале аз матни забони навишторӣ то кунун берун мондаанд, такмил гардад ва ҳамчунин, бар тибқи қоидаи наҳвии забони меъёри тоҷикӣ дар ҳоли зарурат калимасозӣ ва таркибсозӣ шавад. Ин равиши муътадил ва ояндадоре буд, ки баъдан тавсияи онро дар навиштаҳои бузургтарин адибони ҳамзабони эрониву афғонистонӣ мушоҳида мекунем.
Беш аз ин устод Садриддин Айнӣ муътақид буд, ки забони мардуми Бухорои Шарқӣ (Тоҷикистони кунунӣ) нобтарин, ғанитарин ва бақоидатарин гунаи забони тоҷикӣ мебошад ва дар сурати такмил метавонад барои тамоми форсигӯён забони “намуна” шавад. Ин назар низ дар баёноти бисёре аз донишмандони ҳамзабони мо тасдиқ гардидааст.
Равиши интихобкардаи устод Айнӣ дар корбурду такмили забони модарӣ имрӯз ва дар оянда низ муносибтарин равиши усулӣ (принсипӣ) мебошад.
Рустам ВАҲҲОБЗОДА


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 24.08.2017    №: 180    Мутолиа карданд: 329

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе

Ба иштирокчиёни ҶБВ кумаки моддӣ расонда мешавад

Нахустини Форум байналмилалии санъати мақом баргузор хоҳад гашт

ЛЕВАКАНТ. Тантанаҳои истиқлолият

ФАЙЗОБОД. Ҳиммати як соҳибкор

ИШТИРОКИ ТИМИ МИЛЛӢ ДАР МУСОБИҚАИ BANGABANDHU GOLD CUP"

«ДИ» тахрибкоронашро ба Русия, Аврупо ва Осиё мефиристад

ХФА: "Даромади «Давлати исломӣ» 10 маротиба коҳиш ёфт"

Чин барои рушди ҶАҶ $60 миллиард ёрии молиявӣ мерасонад

Таҳримоти ғарбӣ метавонанд садди барқарорсозии Сурия гарданд

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед