logo

фарҳанг

ЗАБОНАМОНРО НИГАҲ ХОҲЕМ ДОШТ

Андешапешагони кишварамон аз дастурҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мавриди гиромидошт ва ба таври шоиста донистани забони миллӣ бардоштҳои судбахш дошта, талош барои шукуфоии сухани тоҷикӣ доранд. Ҳамин аст, ки солҳои охир тоҷикидонӣ ва саранависӣ дар ҷомеаи мо ҳунари баланд ба шумор рафта, адабпарастону забоншиносон рӯ ба беҳсозӣ ва илмисозии забони тоҷикӣ овардаанд.

Донишомӯхтагон ва коршиносон огоҳанд, ки забони тоҷикӣ аз дастаи забонҳои ҳиндуэронӣ, аз гурӯҳи забонии ҳиндуаврупоӣ мебошад ва реша дар забони ориёӣ дошта, дар радифи забонҳои неруманд ҷой дорад.
Аммо забони гиромии мо пас аз ҳамлаҳои шадид вожаҳои ғайрро дар навбати нахуст пазируфта, бо гузашти дусад – сесад сол, чӣ бо фишори ишғолгарон ва чӣ бо талоши рӯҳониёну донишмандони худбегона, шумори вожаҳои ба пайкараш воридшударо то ба 60 дарсад ва аз он ҳам зиёд расонда буд. Ва чуноне ошкор аст, рахнаи забоншиносии сиёсатзадаи шӯравӣ тавоноии илмии забони моро то андозае коста гардонд.
Забонҳои қавмҳои ғолиб, ки бештар сабабгори ошуфтагии забони тоҷикӣ гардидаанд, даст ба вожаҳои пояӣ дароз карда, ба онҳо осеб расондаанд. Забони тоҷикӣ пас аз садаи VII мелодӣ анбӯҳи вожаҳои пояии худ, иборат аз феълҳои содаро аз даст додааст, ки бинобар бегона гаштан акнун дубора аз онҳо наметавон кор гирифт. Чунончи: «ниюшидан» (шунавидан), «тафтан» (тафсидан), «фарсудан» (куҳна шудан), «шикефтан» (сабр кардан), «сутурдан» (пок кардан), «ситадан» (пас гирифтан), «охтан» (дароз кардан), «алфахтан» (тӯда кардан), «оғолидан» (таҳрик кардан), «шоистан» (ҳақдор кардан) ва монанди он.
Бисёре аз феълҳои содаи дар баён шевову расо, ки ба воситаи пешвандҳо сохта шудаанд,  ҷойи худро ба феълҳои мураккаб додаанд. Ба монанди: «ёридан» - ёрӣ додан, олудан – олуда кардан, осудан – истироҳат кардан ва монанди он, ки бо такрори фаровони «кардан», ба сохтори оҳангдори забони тоҷикӣ зиён меоварад.
Ҳамин фишори соҳибони забонҳои бегона сабаб гардида, ки  бисёре аз пешовандҳои феълӣ низ аз баҳрагирӣ дар канор монда, бад – ин васила ба тавонмандии забони тоҷикӣ осеб расонда шавад.
Барои огоҳии бештар дар ин росто мо нигоҳи гузаро ба пешовандҳои феълии забони русӣ меафканем, ки аз хешовандони забони тоҷикӣ буда, сохтори вожасозии он низ бар пояи омезиши решаҳо устувор аст. Забони русӣ гарчи калимаҳои бешумореро низ аз забонҳои дигар вом гирифта бошад ҳам, тору пуди худ, устухонбандии хеш, яъне сохтори вожасозиашро нигаҳ дошта, дар дарозои замон вожаҳои сутунӣ, ё пояии худро хеле кам аз даст додааст.
Яке аз вижагиҳои тавонмандии ин забон сохтани феълҳои зиёде ба воситаи пешовандҳои феълӣ мебошад, ки аз роҳи корбурди онҳо, маъниҳои гуногуни як вожаро метавон пайдо кард. Чунончи агар мо як вожаи русии «ходить» (рафтанро) интихоб карда, ба он пешовандҳои «на», «от», «за» «с», «пере», «ис», «у»- ро бипайвандем, маъниҳои гуногуне ҳосил хоҳем кард; «находить» (дарёфтан, пайдо кардан), «отходить» (ба канор рафтан), «заходить» (ворид шудан), «сходить», (рафтан, сари қадам…), «переходить» (гузаштан, убур кардан), «исходить» (баромадан - бармеояд), «уходить» (берун шудан, бурун рафтан)…..
Дар забони классикони адабиёти мо вожаҳое, ки аз роҳи пешовандҳои феълӣ сохта шудаанд, чун дар забони русӣ фаровон ба кор бурда шудаанд. Чунончи бо корбурди пешованди «боз»: бозхондан, бозовардан, бозбурдан, бозшинохтан, бозҷастан, бозрасондан, бозистодан, бозгаштан, бозҷустан, бозомӯхтан, бозниҳодан. Бо коргирӣ аз пешованди «бар»: баргирифтан, баровардан, барниҳодан, барсохтан, барафроштан, баромадан, (бармеояд), барнишондан, барафкандан, барчидан, баршумурдан, барнишастан, барнигаристан, баргузидан, барҷастан, баргаштан, барканор. Бо пешованди «дар»: дархостан, дармондан, даровардан, дарафтодан, даррасидан, даррафтан (дарнарафтан), даровехтан, дарниҳодан, дарафкандан. Бо пешованди «фаро»: фарохӯр, фаротар, фаро гирифтан, фаро расидан, фаро хондан. Бо пешованди «фурӯ»  -  «фурӯд»: фурӯ омадан, фурӯ бурдан, фурӯ рафтан, фурӯд овардан, фурӯ ниҳодан. Бо пешованди «во»: вокӯфтан, вогузордан, вогуфтан, вораҳидан, вобастан, вохостан, вомондан, ворастан, вокуниш кардан. Бо корбурди пешованди вожасози «ҳам»: ҳамгуҳар, ҳамгун(а), ҳамсон, ҳамдуш, ҳамсанг, ҳамранг, ҳамнабард, ҳамдостон, ҳампеша, ҳамгинон, ҳамрадиф, ҳамроҳ, ҳамроз, ҳампеша, ҳамтухма, ҳамнажод, ҳамсангар. Бояд донист, ки пешовандҳои вожасоз, ки дар забони осори классиконамон ба кор бурда мешуданд, бо гузашти замон тағйири шакл кардаанд: «андар» – дар, «абоз»  – боз, «абар»  – бар, «або»   – бо,  «аби»   – бе, «фаро»   – фароз.
Ҳамчун намунаи коргирии фаровон аз пешовандҳои феълӣ, байти зеринро аз «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ пеши рӯ меоварем:
Набояд, ки гург аз пасаш даркашад,
Ки ӯро ҳамон бахти бад баркашад.  
Аз ин нигариш бар он боварем, ки забоншиносони донои мо андешаи таҳлилии хешро ба шеваи фаромӯшшудаи вожасозӣ равона карда, барои коргирӣ аз он талош хоҳанд варзид. Гумон меравад ин суханони шоистаи Пешвои тоҷикони ҷаҳон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамеша дастури соҳибони забони аҳуроии тоҷикӣ хоҳад буд:
«Ниёконамон ин забони нобро то ба рӯзгори мо бо як ифтихор ва хештаншиносӣ маҳфуз доштаанд ва мо низ ин ҷавҳари ҳастии миллатро дар андеша, гуфтор ва кирдори наслҳо аз рӯи эҳтиром ба таври ҷовидон бояд ҳифз намоем. Мо борҳо таъкид намудаем, ки донистани забони миллӣ далели эҳтиром ба миллат, арзишҳои миллӣ ва таърихию фарҳангии хеш аст».
Зафар МИРЗОЁН,
мушовири ректори Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 31.08.2017    №: 186    Мутолиа карданд: 508

22.02.2019


Ҷаласаи Комиссияи сетарафаи танзими муносибатҳои иҷтимоию меҳнатӣ

Забони тоҷикӣ таърихи зиёда аз чорҳазорсолаи хату алифбо дорад

ББТ барои фаъолияти оператори низоми пардохтии “Осон” иҷозатнома гирифт

МАВСИМИ НАВИ ЛИГАИ ОЛӢ МОҲИ АПРЕЛ ОҒОЗ МЕГАРДАД

Путин самтҳои асосии сиёсати хориҷии Россияро тавзеҳ дод

Хадамоти вижаи 7 кишвари ИДМ машқи "Арарат-Антитеррор" мегузаронанд

Чин дар кайҳон неругоҳи барқи офтобӣ месозад

21.02.2019


ХУҶАНД. Оғози сохтмони бинои нави «Тоҷикстандарт»

ФУТБОЛ. Тақвими бозиҳои тими мунтахаби олимпии кишвар муайян гардид

Табибон аз Тотористон бо ҳампешаҳои тоҷики худ мубодилаи таҷриба мекунанд

Роҳандозии лоиҳаҳои инноватсионӣ дар Қазоқистон

Дар Ҳиндустон 13 иштирокдори тӯй зери чархи мошини боркаш монд

Сӯхтор сабабгори марги ҳафт кӯдак дар Канада

Ҷаҳон дар як сатр

19.02.2019


МАКТАБИ ДАВЛАТДОРИИ ЭМОМАЛӢ РАҲМОН. ЯК ҲАМОИШИ МУҲИМ

Баррасии масъалаҳои рушди сайёҳӣ

Вохӯрии Низомиддин Зоҳидӣ бо Мазен Шамия

Дурнамои рушди муносибатҳо матраҳ гардид

ҶОМИ КУШОДАИ АВРУПО. Муҳаммадризо Қувватов медали биринҷӣ ба даст овард

Авҷи ниҳолшинонӣ

Саҳми соҳибкорон дар ободии деҳот

Ҳамкории тиҷоратию иқтисодии Чин ва Россия густурдатар мегардад

Сарвар Дониш: «Музокироти сулҳ бидуни ҳукумат қурбе надорад»

«Туҳфаи шоҳона» - и Арабистони Саудӣ ба шаҳрвандони Покистон

Дар Қазоқистон маркази амнияти иттилоотӣ ифтитоҳ меёбад

Сокини навраси Шимкент ду нафарро аз сӯхтор наҷот дод

Ҷаҳон дар як сатр

18.02.2019


Боздиди Азим Иброҳим аз ҷараёни корҳои сохтмонӣ

ВКД Ҷиноятҳо 83,6 дарсад ошкор шуданд

Вазорати молия. Барои дастгирии буҷет маблағи бештар ҷалб хоҳад гашт

«BISHKEK OPEN – 2019». Дурахши каратэ-дочиёни навраси тоҷик

«МОҲИЯТ ВА ТАЪЙИНОТИ МАТБУОТИ МАҲАЛЛӢ»

РОҒУН. Ободонӣ вусъат меёбад

АНДОЗ. Нақша 100, 6 дарсад иҷро гардид


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед