logo

фарҳанг

НАВОИ ГУФТОР ДАР ЗАБОНИ ТОҶИКӢ

Забони тоҷикии (форсии) классикӣ яке аз зеботарин ва оростатарин забонҳои дунёст ва дар сояи талоши шоироне чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ҳофиз, Саъдӣ, Ҷалолиддини Румӣ ва шахсияти нобиғаи замони навин, устод Садриддин Айнӣ сурати имрӯзӣ ба худ гирифтааст. Онҳо шахсиятҳои нобиғае буданд, ки осорашон ба сони муъҷиза забонро ҷилову  ҷилва бахшида, то рӯзгори мо нигаҳ доштаанд. Имрӯз ошкор аст, ки устод Айнӣ новобаста ба сиёсати забонсозии замони шӯравӣ, яъне баландии забони адабиро бо гӯиши халқ (омиёна) поён фаровардан, барои аз олудагӣ раҳонидани он, талошҳои хизрона кардааст.
Ҷуз аз суханрониҳо ва мақолаҳои бешумораш дар ин росто устод Айнӣ дар роҳи нигаҳдошти покиву равонии забони тоҷикӣ нисбат ба шогирдон ва онҳое, ки ба офариниши сухан сарукор доштанд, ниҳоят сахтгиру серталаб буд. Дар ин маврид ёддоштҳои нависандаи  бузурги тоҷик Ҷалол Икромӣ равшангару гӯёст, ки дар рӯзномаи «Тоҷикистони советӣ» (ҳоло “Ҷумҳурият”), 17 июни соли 1990 зери унвони «Сабақҳои устод»  ба чоп расида буд. Дар  мақола таҳрирҳои устод Айнӣ бозоварда шудаанд, ки ҳатто дар баёни нутқи айнан нақлшудаи қаҳрамони ҳикоя, ба худдорӣ кардани Ҷалол Икромии навқалам аз корбурди шеваи гуфтори музофотӣ ишораҳо дорад. Чунончи: пурсиши «Касал – мӣ?» -  ро бо ҷумлаи «Магар бемор аст?», гӯиши музофотии «Рашоед ба хона» - ро бо гуфтори тоҷикии адабӣ - «Равон шавед ба хона» ва монанди он вожаҳову таркиботи дигари носараву нодурустро таҳрир кардааст. Ҷолиб он аст, ки устод зимни қайди худ дар поварақи навиштори Ҷалол Икромӣ калимаи «ёрдам» -  ро, ки имрӯз низ бо иштибоҳ чунин ба кор мебаранд, барсохтаи тоҷикзабонони нодон донистааст:  «Калимаи «ёрдам» ҳам аз он ҷумлаи калимаҳост, ки касони ғайрифорсу тоҷикзабонони нодон сохта баровардаанд ва аз забони онҳо ба тоҷикон гузаштааст...».
Забони тоҷикии асил ба худ як мусиқие дорад ва ҷой додани дурусту моҳиронаи овозҳо, нағмаи ҳарфҳоро ба миён меоварад. Албатта, риоя кардани навои сухан дар забони тоҷикӣ маънии бо қофия сухан гуфтанро надорад ва ба ҳамнишин сохтани вожаҳо далолат мекунад.
Яке аз бартариҳои забони тоҷикӣ дар нисбат бо забонҳои дигар ин аст, ки забони мо гуфтори хашену дағалро намепазирад ва гӯяндагонаш бо як осонӣ, бидуни аз ҳалқ, нӯги забон, ё  аз роҳи фишурдани гулу, ё фишор овардан ба ком ва ё дар даҳон таркиши хурде эҷод кардан, овоҳоро берун мебароваранд. Чуноне ки дар дастаи забонҳои  сомӣ,  аз  ҳалқ   овоҳои «ъ» (  -айн), «  - ҳе»....., дар забони англисӣ овоҳои бо фишори нӯги забон «the» (  - зе) ва гирд кардани лабон «w» (w - уве), дар забонҳои гурӯҳи славянӣ овоҳои «ы» (и), «ц» (тс) ва монанди он бо душвориҳои муайяни талаффузӣ берун бароварда мешаванд.
Забони тоҷикиро кас гумон мекунад, ки гӯё дар осмонҳо офарида, ба гӯяндагонаш фиристода бошанд. Дар ин забони аҳуроӣ ҳар овое ҷойи худро дошта, дар корбасти вожаҳо ва ҷой кардани маънӣ нақши вижа доранд. Ҳамон гуна, ки овои «о» бештар дар вожаҳое ба кор бурда шудаанд, ки баёнгари эҳсосоти баланд, ба сони ниёиши Худованд, савганд хӯрдан, шефтагӣ, парешониву дуову сӯгворӣ ва ё ситоишу офарин хондану арҷгузорӣ кардан мебошанд. Чунончи: Додор, Офаридгор, Кирдигор, бодо, мамонод:
Ки: «Шоҳо, далеро, гаво,
сарваро!
Сарафроз шерову кундоваро!»
(Аз дуои Фарангис ба Сиёвуш, «Шоҳнома», ҷ. III, с. 217).
Ва ё овоҳои «ж», «з», «г», «ғ», «р», «ш»  дар вожаҳое бошиддат ифода мегарданд, ки ҷангу пархош, норозӣ будан ва ноосудагии гӯяндаро ифода карда, созандаи калимаҳои бозгӯкунандаи матонат ва иродаи тавонои гӯянда низ мебошанд.  Ба сони «дижам», «ҷанг», «занг», «ғирев», «ғавғо», «нажанд»......  Ҳамон гуна, ки дар ин байт Ҳаким Фирдавсӣ ғазаби ҷаҳонпаҳлавонро бо вожаҳое барчидааст, ки овои бошиддати «р» баёнгари он аст:
Бар ин теғи ҳиндӣ бибуррам
сарат,
Бигиряд ба ту ҷавшану
миғфарат.
(«Шоҳнома», ҷ. I, с. 100)
Ончуноне дида мешавад, офаринишгарони сухан тавонистаанд ҳарфҳову вожаҳоро чунон канори ҳам шинонда ҳамнишин кунанд, ки ҳамоҳангии вожаҳо баёнгари мазмуни он гаштааст, яъне лафзу маънӣ бо ҳам созгор омадаанд. Аммо ҳангоме ки талаффузи вожаҳои тоҷикиро мешунавем, гаҳе пай мебарем, ки ба шеваи дурусти баён аҳамияти боиста дода намешавад. Хондану гуфтани бархе вожаҳо ғайритабиӣ ва нодуруст ба гӯш мерасанд. Талаффузи асили тоҷикиро, масалан, аз роҳи ифодаи овоҳои «л» - и русӣ, ё «ҳ» ва «ъ» (айн) - и арабӣ олуда месозанд. (Ба сони ифодаи русимонанди «каЛон» ва арабигунаи «маЪориф»...).  Гузашта аз ин, калимаҳое, ки дар хати форсӣ бо ҳарфи     (айн)  оғоз меёбанд, бархеҳо мепиндоранд, ки бо илова кардани ҳарфи ъ (аломати сакта), он ифодаро пурра хоҳанд сохт. Ба монанди ъориф, ъолим...).  Аммо бояд донист, ки забони тоҷикӣ ба ҳеҷ гуна талаффузҳои русӣ ва тозӣ ниёзе надорад.
Забони давлатӣ аз тарафи Пешвои тоҷикони ҷаҳон муҳтарам Эмом-алӣ Раҳмон, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон нигаҳбонӣ мешавад, вале дар баробари ин ғамхориҳо моро мебояд табъу завқи забондониамонро боз ҳам боло бибарем. Боястӣ барои ифодаи ҳар ово, ҳар навои сухани адабии тоҷикӣ кӯшид.
Зафар МИРЗОЁН, мушовири ректори Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи
Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 20.09.2017    №: 198    Мутолиа карданд: 363

15.02.2019


ШАМШЕРБОЗӢ. ИШТИРОКИ ВАРЗИШГАРОНИ МО ДАР ЧЕМПИОНАТИ КУШОДИ ОСИЁИ МАРКАЗӢ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

Дар Душанбе ташкили низоми муттаҳидаи мудофиаи зиддиҳавоӣ баррасӣ шуд

Дар чор сол муомилоти мол байни Тоҷикистону Ӯзбекистон 19 маротиба афзуд

Медведев: «Таҳримоти ИМА ба иқтисоди Россия таъсири чандон бузург расонда наметавонад»

Пентагон. ИМА аз Афғонистон ҳамроҳи иттифоқчиёнаш меравад

13.02.2019


2018. Сиёсати хориҷии Тоҷикистон пурбарор буд

КОРРУПСИЯ. 2047 ҷиноят ошкор гардид

САНОАТ. Беш аз 10 миллиард сомонӣ маҳсулот содирот шуд

САРМОЯИ МУСТАҚИМ. Воридот дар ҳоли афзоиш аст

ОБ. Таъминоти аҳолӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

АВҶИ ОБОДКОРИҲО ДАР ШАҲРИ ТУРСУНЗОДА

12.02.2019


АКАДЕМИЯИ ИЛМҲО АЗ КАШФИЁТИ НАВ ТО САНОАТИ ДОРУСОЗӢ

КӮЛОБ. Содироти 825 тонна маҳсулоти кишоварзӣ

ДАНҒАРА. Саноатикунонӣ вусъат мегирад

ФУРУДГОҲҲОИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ. Сатҳи хизматрасонӣ рӯ ба беҳбудӣ дорад

ДДК. Авлавият ба сатҳи касбият ва таълим

САДА. Тантанаи ҷашни миллӣ дар ноҳияи Шамсиддини Шоҳин

11.02.2019


ВАЗОРАТИ ФАРҲАНГ. 2018 - соли муваффақиятҳо буд

КУМИТАИ РУШДИ САЙЁҲӢ. Беш аз 1 миллион сайёҳ ба Тоҷикистон омад

МТС. Ҳамкориҳо бо Ӯзбекистон густариш меёбанд

ВМКБ. Гумрукчиён ба буҷет 16,9 миллион сомонӣ ворид карданд

ҲИСОР. Саҳми назарраси соҳибкорон дар ободонии шаҳр

НОҲИЯИ РӮДАКӢ. Ҳаҷми истеҳсоли маҳсулот ба 1 миллиард сомонӣ расид

ВАРЗОБ. Таваҷҷуҳи сайёҳон ба нуқтаҳои истироҳатӣ афзудааст

08.02.2019


Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ. Музди миёнаи меҳнат - 1220 сомонӣ

КУМИТАИ ТЕЛЕВИЗИОН ВА РАДИО. Сифати кори шабакаҳо беҳтар мешавад

КҲФМГ. Офатҳои табиат 34 миллион самонӣ хисорот овард

Саноатикунонӣ дар Шаҳринав

Меъёри бозтамвил ба 14 дарсад поён фаромад

ШАҲРИ ВАҲДАТ. Иҷрои барзиёди андози иҷтимоӣ

ТАНЗИМ. Қонуншиканӣ коҳиш ёфтааст

СОҲИЛ. Корҳои мустаҳкамсозӣ вусъат меёбанд

ДДСТДТ. Авлавият ба рушди ҳунарҳои мардумӣ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед