logo

фарҳанг

НАВОИ ГУФТОР ДАР ЗАБОНИ ТОҶИКӢ

Забони тоҷикии (форсии) классикӣ яке аз зеботарин ва оростатарин забонҳои дунёст ва дар сояи талоши шоироне чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ҳофиз, Саъдӣ, Ҷалолиддини Румӣ ва шахсияти нобиғаи замони навин, устод Садриддин Айнӣ сурати имрӯзӣ ба худ гирифтааст. Онҳо шахсиятҳои нобиғае буданд, ки осорашон ба сони муъҷиза забонро ҷилову  ҷилва бахшида, то рӯзгори мо нигаҳ доштаанд. Имрӯз ошкор аст, ки устод Айнӣ новобаста ба сиёсати забонсозии замони шӯравӣ, яъне баландии забони адабиро бо гӯиши халқ (омиёна) поён фаровардан, барои аз олудагӣ раҳонидани он, талошҳои хизрона кардааст.
Ҷуз аз суханрониҳо ва мақолаҳои бешумораш дар ин росто устод Айнӣ дар роҳи нигаҳдошти покиву равонии забони тоҷикӣ нисбат ба шогирдон ва онҳое, ки ба офариниши сухан сарукор доштанд, ниҳоят сахтгиру серталаб буд. Дар ин маврид ёддоштҳои нависандаи  бузурги тоҷик Ҷалол Икромӣ равшангару гӯёст, ки дар рӯзномаи «Тоҷикистони советӣ» (ҳоло “Ҷумҳурият”), 17 июни соли 1990 зери унвони «Сабақҳои устод»  ба чоп расида буд. Дар  мақола таҳрирҳои устод Айнӣ бозоварда шудаанд, ки ҳатто дар баёни нутқи айнан нақлшудаи қаҳрамони ҳикоя, ба худдорӣ кардани Ҷалол Икромии навқалам аз корбурди шеваи гуфтори музофотӣ ишораҳо дорад. Чунончи: пурсиши «Касал – мӣ?» -  ро бо ҷумлаи «Магар бемор аст?», гӯиши музофотии «Рашоед ба хона» - ро бо гуфтори тоҷикии адабӣ - «Равон шавед ба хона» ва монанди он вожаҳову таркиботи дигари носараву нодурустро таҳрир кардааст. Ҷолиб он аст, ки устод зимни қайди худ дар поварақи навиштори Ҷалол Икромӣ калимаи «ёрдам» -  ро, ки имрӯз низ бо иштибоҳ чунин ба кор мебаранд, барсохтаи тоҷикзабонони нодон донистааст:  «Калимаи «ёрдам» ҳам аз он ҷумлаи калимаҳост, ки касони ғайрифорсу тоҷикзабонони нодон сохта баровардаанд ва аз забони онҳо ба тоҷикон гузаштааст...».
Забони тоҷикии асил ба худ як мусиқие дорад ва ҷой додани дурусту моҳиронаи овозҳо, нағмаи ҳарфҳоро ба миён меоварад. Албатта, риоя кардани навои сухан дар забони тоҷикӣ маънии бо қофия сухан гуфтанро надорад ва ба ҳамнишин сохтани вожаҳо далолат мекунад.
Яке аз бартариҳои забони тоҷикӣ дар нисбат бо забонҳои дигар ин аст, ки забони мо гуфтори хашену дағалро намепазирад ва гӯяндагонаш бо як осонӣ, бидуни аз ҳалқ, нӯги забон, ё  аз роҳи фишурдани гулу, ё фишор овардан ба ком ва ё дар даҳон таркиши хурде эҷод кардан, овоҳоро берун мебароваранд. Чуноне ки дар дастаи забонҳои  сомӣ,  аз  ҳалқ   овоҳои «ъ» (  -айн), «  - ҳе»....., дар забони англисӣ овоҳои бо фишори нӯги забон «the» (  - зе) ва гирд кардани лабон «w» (w - уве), дар забонҳои гурӯҳи славянӣ овоҳои «ы» (и), «ц» (тс) ва монанди он бо душвориҳои муайяни талаффузӣ берун бароварда мешаванд.
Забони тоҷикиро кас гумон мекунад, ки гӯё дар осмонҳо офарида, ба гӯяндагонаш фиристода бошанд. Дар ин забони аҳуроӣ ҳар овое ҷойи худро дошта, дар корбасти вожаҳо ва ҷой кардани маънӣ нақши вижа доранд. Ҳамон гуна, ки овои «о» бештар дар вожаҳое ба кор бурда шудаанд, ки баёнгари эҳсосоти баланд, ба сони ниёиши Худованд, савганд хӯрдан, шефтагӣ, парешониву дуову сӯгворӣ ва ё ситоишу офарин хондану арҷгузорӣ кардан мебошанд. Чунончи: Додор, Офаридгор, Кирдигор, бодо, мамонод:
Ки: «Шоҳо, далеро, гаво,
сарваро!
Сарафроз шерову кундоваро!»
(Аз дуои Фарангис ба Сиёвуш, «Шоҳнома», ҷ. III, с. 217).
Ва ё овоҳои «ж», «з», «г», «ғ», «р», «ш»  дар вожаҳое бошиддат ифода мегарданд, ки ҷангу пархош, норозӣ будан ва ноосудагии гӯяндаро ифода карда, созандаи калимаҳои бозгӯкунандаи матонат ва иродаи тавонои гӯянда низ мебошанд.  Ба сони «дижам», «ҷанг», «занг», «ғирев», «ғавғо», «нажанд»......  Ҳамон гуна, ки дар ин байт Ҳаким Фирдавсӣ ғазаби ҷаҳонпаҳлавонро бо вожаҳое барчидааст, ки овои бошиддати «р» баёнгари он аст:
Бар ин теғи ҳиндӣ бибуррам
сарат,
Бигиряд ба ту ҷавшану
миғфарат.
(«Шоҳнома», ҷ. I, с. 100)
Ончуноне дида мешавад, офаринишгарони сухан тавонистаанд ҳарфҳову вожаҳоро чунон канори ҳам шинонда ҳамнишин кунанд, ки ҳамоҳангии вожаҳо баёнгари мазмуни он гаштааст, яъне лафзу маънӣ бо ҳам созгор омадаанд. Аммо ҳангоме ки талаффузи вожаҳои тоҷикиро мешунавем, гаҳе пай мебарем, ки ба шеваи дурусти баён аҳамияти боиста дода намешавад. Хондану гуфтани бархе вожаҳо ғайритабиӣ ва нодуруст ба гӯш мерасанд. Талаффузи асили тоҷикиро, масалан, аз роҳи ифодаи овоҳои «л» - и русӣ, ё «ҳ» ва «ъ» (айн) - и арабӣ олуда месозанд. (Ба сони ифодаи русимонанди «каЛон» ва арабигунаи «маЪориф»...).  Гузашта аз ин, калимаҳое, ки дар хати форсӣ бо ҳарфи     (айн)  оғоз меёбанд, бархеҳо мепиндоранд, ки бо илова кардани ҳарфи ъ (аломати сакта), он ифодаро пурра хоҳанд сохт. Ба монанди ъориф, ъолим...).  Аммо бояд донист, ки забони тоҷикӣ ба ҳеҷ гуна талаффузҳои русӣ ва тозӣ ниёзе надорад.
Забони давлатӣ аз тарафи Пешвои тоҷикони ҷаҳон муҳтарам Эмом-алӣ Раҳмон, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон нигаҳбонӣ мешавад, вале дар баробари ин ғамхориҳо моро мебояд табъу завқи забондониамонро боз ҳам боло бибарем. Боястӣ барои ифодаи ҳар ово, ҳар навои сухани адабии тоҷикӣ кӯшид.
Зафар МИРЗОЁН, мушовири ректори Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи
Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 20.09.2017    №: 198    Мутолиа карданд: 300

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед