logo

фарҳанг

ЗАБОНИ ТОҶИКӢ ВА НАҚШИ АЙНӢ ДАР САРНАВИШТИ ОН

Зуҳури ҷараёнҳои мухталифи сиёсиву фикрӣ дар поёни қарни ХIХ ва ибтидои асри ХХ дар қаламрави Осиёи Марказӣ масъалаҳои ҳастии таърихии миллат ва халқи тоҷикро зери суол бурд.
Ба ибораи Пешвои миллат “Садриддин Айнӣ мавҷудияти халқи тоҷикро ҳамчун миллати қадимаи Осиёи Марказӣ исбот намуда, ҳаққу ҳуқуқҳои қонунии ин миллатро барои ташкили давлатдории миллии худ ба миён гузошт”. Дар канори ин, устод Айнӣ ба сарнавишти таърихии худи вожаи тоҷик, ки атрофи он низ мабоҳисе зидду нақиз дар он айём ҷараён дошт, таваҷҷуҳи амиқ зоҳир намуда, тавассути асноди муҳкам собит намуд, ки тоҷикон меросбарони тамаддуни бузурги ориёӣ ҳастанд ва худи ин вожа муродифи ориёӣ, миллате аз нажоди тоҷдорон ва амсоли ин ба кор меравад. Пешвои миллат бо ишорат бар ин хидмати бузурги Айнӣ таъкид намуданд, ки: “Устод Айнӣ фармуданд, ки калимаи “тоҷик” ба сифати номи як халқи форсизабон, сараввал нисбат ба мардуми форсизабони Осиёи Марказӣ ва Хуросон кор фармуда шуда, баъд аз он ба ҳама форсизабонони рӯи дунё ба кор бурда шудааст. Маъмулан калимаи “тоҷик” ҳамрадиф ва ҳаммаънои ориёӣ, яъне наҷибзодагон будааст. Ба забони имрӯзаи тоҷикӣ калимаи “тоҷик” мардуми тоҷдор, олимартаба, озодманиш аст ва номи имрӯзаи тоҷик ба ҷои номи этникии эрониёни кунунӣ ба ивази ориёӣ омадааст”.
Нуктаи дигаре, ки ба ин корномаҳои устод Айнӣ пайванд мегирад, хадамоти бесобиқаи ӯ дар ташаккули забони миллӣ ва таъмини ғанои луғавии он маҳсуб меёбад. Дар чунин марҳилаи пуртуғёни сиёсиву маънавӣ масъалаи исботи ҳастии таърихии миллат тавассути эҳёи асолати забони миллӣ яке аз омилҳои муассир маҳсуб мешуд, зеро дар канори инкори ҳастии миллати тоҷик муддаиёни шомили ин ҷараёнҳо адами забони адабии тоҷикиро низ талқин менамуданд. Дар ишорат бар ин матлаб худи устод Айнӣ чунин навишта: “Вақте ки ман “Намунаи адабиёт” - ро навишта баровардам, ҳамаи шарқшиносон ба ман муқобил баромаданд ва онҳо забони адабӣ доштани халқи тоҷикро инкор карданд. Аз хатои шарқшиносон пантуркистон истифода бурда, будани тоҷиконро дар Осиёи Марказӣ инкор карданд”.
Масъалаи содагардонии забон, ки он рӯзгор устод Айнӣ ба миён гузошт, на ба мазмуни дар сатҳи авом поин бурдани забон ва авлавияти ҷанбаҳои гуфугӯӣ дар он ба шумор мерафт, балки ҳамоно моҳияти бар пояи асолати худ расондани забони адабии тоҷикиро ифода мекард. Аз мутолиаи осори насрии адабиёти асри ХIХ ва ибтидои асри ХХ равшан мегардад, ки нуфузи вожагони арабӣ ва шеваҳои баёни муғлақ ба ҳадде афзуда, ки барои дарки маънӣ ва матлаби он хонанда ба мушкилоти зиёде рӯ ба рӯ мешавад. Нуфузи вожагони бегона дар сабки нигориш хоҳ - нохоҳ барои дурафтодагии забони тоҷикӣ аз асолати хеш ва шеваи хоси баёноти хаттӣ дар забони осори бадеӣ боис мешавад.
Ба таъбири дигар, ҳадафи устод Айнӣ аз иқдоми содакунӣ бозгашт ба ҳамон назокат ва узубате, ки тӯли ҳазорсолаҳо хоси забони адабии тоҷикӣ буда, ба шумор меравад.
Устод бар асоси таваҷҷуҳ ба асолати забони тоҷикӣ хеле аз вожагони нобу нодири классикиро, ки воқеан, ба таъбири худи эшон “ба баҳонаи архаистӣ ё куҳна будан” аз муомилот берун монда буданд, дубора ба забон ворид намуд.
Барҳақ ҳувайдост, ки дар ҳама ҳолат таваҷҷуҳи устод Айнӣ ба забони зиндаи халқ, ҷустуҷӯ ва дарёфти роҳу усулҳои ҳифозати асолати забони тоҷикӣ, пеш аз ҳама, эҳёи мақом ва манзалати таърихии он маҳсуб мешавад. Имрӯз, воқеан, агар мо ба мероси бузурги адабиёти хеш, ки ҳатто аз назари ҷуғрофӣ дар муҳитҳои мухталифи таҳаввули забони тоҷикӣ - форсӣ зиндагонӣ ва эҷод намудаанд, руҷӯъ намоем, вожагони фаровонеро метавонем аз таркиби таълифоти онҳо берун оварем, ки аксаран дар забони зиндаи халқ маҳфузанд, аммо дар забони гуфтории шеваҳои дигари забони форсӣ аллакай аз муомилот берун рафтаанд.
Садриддин Айнӣ дар навбати аввал дар баробари изҳори ин назари муҳим барои таъмини асолати забони ноби тоҷикӣ худ иқдом бар амалкарди он зад.
Ҳамин тавр, дар заминаи иқдом бар субути ҳастии забони адабии тоҷикӣ дар сарнавишти таърихии ин забони ғаноманди ҷаҳонӣ нақши муассир гузоштанд.
Нуралӣ НУРЗОД,
номзади илмҳои филологӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 25.09.2017    №: 201    Мутолиа карданд: 667

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед