logo

фарҳанг

ЗАБОНИ ИЛМИИ ТОҶИКӢ ВА ИСТИЛОҲОТИ ОН

Забони илмии тоҷикӣ таърихи бештар аз 1000 - сола дошта, хиштҳои нахустини пойдевори бинои он дар асрҳои миёна, дар замони ташаккули аввалин сохти давлатдории тоҷикон - давлати Сомониён гузошта шудааст.

Воқеан, баъди ба сари қудрат омадани сулолаи Сомониён ва ташкил шудани давлати мутамаркази Мовароуннаҳр ва Хуросон гардиши куллие дар ҳаёти иҷтимоиву иқтисодӣ ва фарҳангии мардуми ин сарзамин ба вуқӯъ пайваст. Муҳимтарин тағйирот ин забони давлатӣ эълон шудани забони тоҷикӣ дар тамоми қаламрави Мовароуннаҳр ва Хуросон буд. Дар баробари ин, давлати Сомониён дар доираи васеи қаламрави худ шароите фароҳам овард, ки боиси пешрафти пешаварӣ, илм ва адабиёт гардид. Хусусан дар ин солҳои нисбатан ором аз ҷангҳои дохиливу хориҷӣ қувваҳои дарун - дарун ҷӯшзанандаи илмӣ ба ҷунбиш меомаданд. Ин боиси пайдоиши муҳити донишпарваре гардид, ки дар он   саромадони илми тоҷик - Абунасри Форобӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абурайҳони Берунӣ, Абубакри Розӣ, Абумаҳмуди Хуҷандӣ, Абулвафои Бузҷонӣ барин олимони ҷаҳоншумул ба воя расиданд.
Таҳлили  забонии «Донишнома» - и Ибни Сино  собит мекунад, ки он бо истифодаи  комил аз имкониятҳои дохилии забони тоҷикӣ дар он марҳилаи ташаккул иншо гардидааст. Масалан: «Аммо  бухор чун аз гармгоҳ  баландтар шавад, ҷунбиши вай гаронтар бувад ва чун ба он ҷойгоҳ расад аз ҳаво, ки сард бувад, сармои он ҷойгоҳ ӯро бубандад, зеро ки сармо бухорро зуд бибандад, чунон ки чун гармобаро дар боз кунанд, сармо аз берун ба ҳавои гармоба расад». Дар асар чаҳор қоидаи сохтани истилоҳоти илмӣ истифода шудааст, ки ин  афкори илмиро оммафаҳм мегардонад: 1) ба ҷойи калимаистилоҳи арабӣ гузоштани муодили тоҷикии он (ҳаракат- ҷунбиш, ашё – чиз, тағйирот – гардиш, мусаллас – сесӯ, мураббаъ – чорсӯ, илм – дониш ва ғайра); 2) дар заминаи имкониятҳои дохилии забони тоҷикӣ сохтани истилоҳоти илмӣ: барсӯ, фурӯсӯ, молиш, бисовиш, пӯшан, пазиро, оромиш, паҳно, миёнҷӣ, таркибпазир, созӣ, носозӣ, ҷойгоҳ, қисматпазир ва ғайра; 3) истилоҳ гардондани калимаи забони умум. Чунончи: калимаи «гирд», ки маънии луғавиаш «доирашакл будан» аст, чун истилоҳи илмӣ маънии нави «гарданда» гирифтааст: ҷунбиши гирд; 4) иқтибосу истеъмоли истилоҳоти арабӣ: ҷисм, тӯл, арз, сабаб, макон, замон ва ғайра.
Абурайҳони Берунӣ низ дар эҷод ва мураттаб сохтани истилоҳоти илмҳои риёзӣ (математика), ҳандаса (геометрия), ҳайат (астрономия) ва ҷуғрофия  (география) хизмати босазо  кардааст.  Ӯ дар асари «Китоб-ут-тафҳим», ки соли 1029 ба забони тоҷикӣ таълиф гардида, мафҳумҳои зиёди илмиро гирд овардааст. Аз лиҳози мазмуну мандариҷа ин асари Беруниро «қомуси илмҳои дақиқ дар аҳди Сомониён» гуфтан мумкин аст.  Асар ба тариқи пурсишу посух таълиф гардида, дар он на танҳо номи мафҳумҳои илмӣ, балки мазмуни ин мафҳумҳо низ оварда шудааст.  Чунончи: «Доира чист? Шаклест бар сатҳе, ки гирд бар гирди ӯ хате бувад, ки номи ӯ муҳит аст ва давр низ хонанд ва ба миёни ӯ нуқтаест, ки ӯро марказ гӯянд ва ҳамаи хатҳои росте, ки аз марказ берун оянд ва ба муҳит расанд, ҳамчанди якдигар бошанд» ва ғайра.  Ӯ зимни истифодаи калимаи арабӣ маънии тоҷикии онро низ меорад, чунончи: «Иртифоъ - баландӣ бошад» ва ғайра.
Мутаассифона, дар ин давра ва минбаъд дар ҷомеа тафаккури илмию техникӣ ба вуҷуд наомад ва ҳол он ки ин раванд  метавонист ба рушди минбаъдаи илму техника ва ташаккули забони илмии тоҷикӣ такони ҷиддӣ бахшад. Сабабҳо ба назари мо инҳоанд: якум,  фароҳам оварда нашудани шароити комил барои саводнок кардани ҳамаи табақаҳои ҷомеа, яъне ташкил карда нашудани мактабҳои таҳсилот;   дуюм, таъсис наёфтани марказу мактабҳои илмие  чун «Академияи Маъмун» ва дар онҳо муттаҳид карда нашудани олимони давр,  ки ба таҳқиқу омӯзиши илмҳои замона ба таври самарабахш сафарбар гардонда шаванд;  сеюм, ба забони тоҷикӣ тарҷума нагардидани асарҳои илмие, ки бо забонҳои классикии илм – лотинӣ ва юнонӣ ва бо забони арабӣ таълиф шуда буданд;   чорум, набудани имкониятҳои зарурӣ  барои ба  миқдори зиёд китобат кардан ва дастраси аксарият  гардондани асарҳои илмии олимони давр, ки ба забони тоҷикӣ таълиф  гардида буданд. Ҳамин аст, ки ин асарҳоро шумораи ками аҳолӣ, танҳо касоне хонда метавонистанд, ки ашрофзодаҳо буданд ва хату савод доштанд.
Бо вуҷуди  ин, дар асрҳои X – XII донишмандони дигари тоҷик кӯшиш намуданд, ки  анъанаҳои Ибни Сино ва Беруниро дар ифода кардани афкори илмӣ ва сохтани истилоҳоти тоҷикии соҳаҳои дигари илм, мисли фалсафа, ҳуқуқ, сиёсатшиносӣ, тиб ва ғайра  идома диҳанд. Масалан, Носир Хусрави Қубодиёнӣ дар асарҳои худ «Зод-ул - мусофирин» ва «Ҷомеъ - ул - ҳикматайн» дар баробари нигаҳдорӣ намудани истилоҳоти ҷоринамудаи Ибни Сино, истилоҳоти зиёди  арабии фалсафиро бо забони тоҷикӣ ифода намуд. Масалан, танҳо бо истифода аз пасвандгунаи «пазир» чунин истилоҳҳо сохтааст: амрпазир, илмпазир, суратпазир, корпазир ва ғайра. Дар сохтани истилоҳоти тоҷикии фалсафӣ саҳми олимон ва файласуфони дигар – Насириддини Тӯсӣ, Қутбиддини Шерозӣ ва дигарон низ хеле арзанда аст.  Исмоили Ҷурҷонӣ дар асари худ «Хазинаи Хоразмшоҳӣ» дар баробари ифода кардани афкори олимони табиби давр, дар сохтани истилоҳоти тоҷикии тиббӣ хизмати арзанда намудааст. Дар «Сиёсатнома» - и Низомулмулк истилоҳҳои соҳаи ҳуқуқ, сиёсатмадорӣ ва ҳарбӣ аз захираи луғавии забони тоҷикӣ гирифта ва ё бо истифода аз имкониятҳои забони тоҷикӣ хеле зебо  сохта шудаанд: сипаҳсолор, хазинадор, додгар, додгустар, дарбон, посбон, тиркаш, доварӣ ва ғайра.  
Таҳлили асарҳои «Наводир - ул - вақоеъ» - и Аҳмади Дониш, «Туҳафи аҳли Бухоро» - и Мирзосироҷи Ҳаким ва асарҳои асосгузори адабиёти навини тоҷик устод Садриддин Айнӣ нишон медиҳад, онҳо нисбат ба сохтани ҳамтои тоҷикии истилоҳоти русиву аврупоӣ бисёр таваҷҷуҳ доштаанд. Ин донишмандон кӯшидаанд, ки ҳамтои тоҷикии баъзе аз ин гуна истилоҳотро биёбанд ё бисозанд.
Масъалаи рушди забони илмии техникии тоҷикӣ ва истилоҳоти он дар замони Истиқлолияти давлатӣ аз масъалаҳои мубрами рӯз маҳсуб мешаванд. Сардори давлат борҳо таъкид доштанд ва ҳам дастур доданд, ки он эҳёву роиҷ гардад.
Нурзода Пирмаҳмади ГУЛПУР,
доктори илми  филология


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 05.10.2017    №: 208    Мутолиа карданд: 696

25.09.2018


Тавсеаи равобити байнипарлумонии Тоҷикистону Корея

Баргузории ҷамъомад оид ба пешгирии ҷинояткорӣ

Анҷоми марҳилаи якуми амалиёти «Кӯкнор-2018»

Гутерриш ба муборизаи фаъолтар алайҳи маводи мухаддир даъват сохт

Теъдоди қурбониёни садамаи киштӣ дар Танзания ба 225 нафар расид

Сеул барои дучандсозии теъдоди сайёҳон $640 миллион харҷ карданист

Фаронса қатораи дуошёнаи тезгард месозад

Ҷаҳон дар як сатр

Ҷом насиби кӣ мешавад?

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед