logo

фарҳанг

САДА ҶАШНИ МУЛУКИ НОМДОР

Маълум аст, ки дар даврони пешин то зуҳури  ислом мардуми порс  гоҳшуморӣ ва тақвими худро доштанд. Тақвими моҳу рӯзҳои онҳо тариқе, ки он низомро Абурайҳони Берунӣ дар “Осор - ул - боқия”- и худ овардааст, роҳандозӣ мегаштааст.  Бино ба нишондодҳои Берунӣ, соли порсҳо аз 12 моҳ ва ҳар моҳ аз 30 рӯз иборат буда, ҳар рӯзи моҳ  номи хосе  дошт ва  номи рӯзи даҳуми моҳҳоро обонрӯз мегуфтаанд.

Роҷеъ  аз даврони Ҳушанг мерос омадани ин иди аҷдодӣ, тамоми шаб оташ афрӯхта, атрофи он шодию сурур ва давраҳои пасин низ қадр намудани онро Абулқосим Фирдавсӣ дар “Шоҳнома” чунин ба қалам додааст:
Зи Ҳушанг монд ин Сада ёдгор,                                                                 
Басе бод чун ӯ дигар шаҳриёр,

К-аз обод кардан ҷаҳон шод кард,
Ҷаҳоне ба некӣ аз ӯ ёд кард.

Дар устураву дабираҳои ҳифзмонда нигоштаанд, ки Ҳушанг муддати зиёде зимоми ҳукмро дар даст дошта ва дар ин даврон инсон ба тамом тағйири ақл кардаст. Инсон маҳз дар замони ӯ, инчунин, ром намудани ҳайвонот, шуғлҳои кишоварзӣ ва бофандагиро низ омӯхт.  Ҳама гуна ҳунарҳои қадимаи ба оташ рабт дошта: оҳангарӣ, кулолгарӣ ва пухтани ғизоро низ ба замони Ҳушанг тавъам медонанд. Ва дар ин давра инсон гӯё аз ҳаёти чун ҳайвонот танҳо аз маводҳои табиии тайёр истифода бурдан озод гашта, тавассути ақли худ ба бунёдкориву созандагӣ ва истеҳсол пардохт.  Дар ҳақиқат, ин иди таърихи қадимадошта шояд нахустин иди порсиён ҳам бошад, ки ин байти Унсурӣ таъкид ба он дорад:
Сада ҷашни мулуки номдор аст,
Зи Афридуну аз Ҷам ёдгор аст.

Атрофи “Сада” ном гирифтани ин ҷашни бошукӯҳи аҷдодӣ чанд фикру пиндорҳое мавҷуданд, ки бе  далели эътимодбахш баён ёфтаанд. Бархе  номи ин идро баргирифта аз рақами “сад” медонанд  ва нишон медиҳанд, ки гӯё то Ҷашни бузурги Наврӯз 50 шабу 50 рӯз мондааст, ки ҷамъ 100 рӯз мешавад. Бархе аз пажӯҳишгарон нишон медиҳанд, ки номи Сада дар забонҳои эронии бостон ба гунаи «sadok» ва дар форсии миёна ба гунаи «sadag» вомехӯрад ва маънои онҳоро  “баромадан ва тулӯъ кардан” тавзеҳ додаанд.
Аз рӯйи диди илми вожашиносӣ, такя бар  вожаҳои забонҳои қадим, ки  ҳиҷоӣ буданд,  калимаи “сада” аз ду бахш, “са” ва “да” таркиб ёфтааст. Бахши “са”  дар калимаҳои зиёди аз қадим ҳифзмондаи забонҳои гуногуни оилаи ҳиндуаврупоӣ,  ба маъноҳои “инсон”, «мард», “шахс” ва “тан”  омада. Масалан,  дар калимаи “наваса”, ки дар гӯишҳои ҷанубии забони тоҷикӣ “набера”- ро мегӯянд, ҷузъи “са”  маънои “инсон” ва “наваса” маънои “инсони нав” ва ё “навтавлидшуда”- ро дорад. Вожаи суғдии “сағона”, ки  хоначаи болои қабрро мегӯянд,  бо маънои  “хонаи тан”, яъне  хонаи абадии тани инсон меояд. Ва ё  вожаи “нисо”, ки пасванди номҳои занонаи тоҷикӣ мебошад, шояд дар ибтидо шакли “ниса (неса)”-ро дошта бошад, зеро он маънои “зан”, яъне  ғайри мардро дорад. Пешванди ”не” ва гунаҳои он “ни, на” дар калимаҳои қадимаи форсӣ форманти инкорӣ мебошанд. Дар баъзе забонҳои ғарб занони барӯмандро «баранеса» мегуфтанд. Бахши “неса”- и ин калима ва пасванди “ница” дар баъзе калимаҳои забони русӣ ба вожаи “нисо” ҳамзод аст. Бархе  муҳаққиқон арза доштаанд, ки забонҳои аҳди қадим бо ҳам хеле шабеҳ ҳастанд ва  зодаи як забони муштарак  мебошанд. Шабеҳияти забони лотинӣ бо забони форси бостонро пажӯҳишгарони забонҳои қадим низ таъкид кардаанд. Масалан, инсонро дар забони лотинӣ “Homo sapiens” бо маънои луғавии “инсони боақл” тавзеҳ дода,   дар он бахши “Homo”- ро “инсон” арзёбӣ намудаанд. Ҳол он ки бахши  “Homo” дар ибтидо маънои боақлро дошт. Вожаи “Homo” бо маънои “ақл” дар забонҳои славянӣ ҳоло шакли “ум”- ро гирифта, зеро дар хазинаи овозии забони онҳо овои “ҳ” мавҷуд нест.  Вожаи “Homo” дар забони авастоӣ, дар сохтори вожаи “ҳумата” низ дучор мешавад, ки донандагони забонҳои қадим онро бо маънои “пиндори нек”, яъне фикри боақлона  донистаанд. Дар ибораи “Homo sapiens”, бахши “sapiens” аз “sa”- инсон ва  “pien” – паҳншуда  таркиб ёфта, маънои луғавии “Homo sapiens” “инсони боақли паҳншуда” мебошад, яъне  дар он танҳо бахши “sa” ифодагари инсон аст.
Бахши “да”- и калимаи “сада”, ки дар калимаҳои меросии қадима бо гунаҳои “до, за, зо” омада метавонад, маънои “офариниш, тавлид, бунёд намудан”ва монандҳои инро дорад. Дар китоби “Фарҳанги вожаҳои авастоӣ”, ки дар он тамоми калима ва аффиксҳои дар забони авастоӣ буда баррасӣ ёфтааст, низ вожаи “до, да ” ба маънои додан ва офариниш тавзеҳ гаштааст.
Овардаҳои фосилаи хилқати нахустинсон Каюмарс дар “Бундаҳишн”, ки ба ҳангоми ҷашни Сада мувофиқ меояд ва таҳлили мантиқии сохтори вожаи “сада” нишон медиҳад, ки иди Сада ҷашнвораи пос доштани рӯзи хилқати инсон мебошад. Чун, парастандагони Зардушт аз байни чор унсури табиӣ: оташ, хок, об ва ҳаво, танҳо оташро асос ва мояи  пайдоиши модиёт ва ҳаёт, аз ҷумла ҳаёти инсонӣ медонистанд, шояд аз ин рӯ, иди Садаро рӯзи тавлиди оташ  низ пиндоштанд, зеро дар ин оин оташ  ҳақиқати ҳаёти азалии инсон низ дониста мешавад.
Обиддин ТУХТАСУНОВ,
устоди Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба  номи   академик Б. Ғафуров


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 26.12.2017    №: 260    Мутолиа карданд: 385

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед