logo

фарҳанг

САДА ҶАШНИ МУЛУКИ НОМДОР

Маълум аст, ки дар даврони пешин то зуҳури  ислом мардуми порс  гоҳшуморӣ ва тақвими худро доштанд. Тақвими моҳу рӯзҳои онҳо тариқе, ки он низомро Абурайҳони Берунӣ дар “Осор - ул - боқия”- и худ овардааст, роҳандозӣ мегаштааст.  Бино ба нишондодҳои Берунӣ, соли порсҳо аз 12 моҳ ва ҳар моҳ аз 30 рӯз иборат буда, ҳар рӯзи моҳ  номи хосе  дошт ва  номи рӯзи даҳуми моҳҳоро обонрӯз мегуфтаанд.

Роҷеъ  аз даврони Ҳушанг мерос омадани ин иди аҷдодӣ, тамоми шаб оташ афрӯхта, атрофи он шодию сурур ва давраҳои пасин низ қадр намудани онро Абулқосим Фирдавсӣ дар “Шоҳнома” чунин ба қалам додааст:
Зи Ҳушанг монд ин Сада ёдгор,                                                                 
Басе бод чун ӯ дигар шаҳриёр,

К-аз обод кардан ҷаҳон шод кард,
Ҷаҳоне ба некӣ аз ӯ ёд кард.

Дар устураву дабираҳои ҳифзмонда нигоштаанд, ки Ҳушанг муддати зиёде зимоми ҳукмро дар даст дошта ва дар ин даврон инсон ба тамом тағйири ақл кардаст. Инсон маҳз дар замони ӯ, инчунин, ром намудани ҳайвонот, шуғлҳои кишоварзӣ ва бофандагиро низ омӯхт.  Ҳама гуна ҳунарҳои қадимаи ба оташ рабт дошта: оҳангарӣ, кулолгарӣ ва пухтани ғизоро низ ба замони Ҳушанг тавъам медонанд. Ва дар ин давра инсон гӯё аз ҳаёти чун ҳайвонот танҳо аз маводҳои табиии тайёр истифода бурдан озод гашта, тавассути ақли худ ба бунёдкориву созандагӣ ва истеҳсол пардохт.  Дар ҳақиқат, ин иди таърихи қадимадошта шояд нахустин иди порсиён ҳам бошад, ки ин байти Унсурӣ таъкид ба он дорад:
Сада ҷашни мулуки номдор аст,
Зи Афридуну аз Ҷам ёдгор аст.

Атрофи “Сада” ном гирифтани ин ҷашни бошукӯҳи аҷдодӣ чанд фикру пиндорҳое мавҷуданд, ки бе  далели эътимодбахш баён ёфтаанд. Бархе  номи ин идро баргирифта аз рақами “сад” медонанд  ва нишон медиҳанд, ки гӯё то Ҷашни бузурги Наврӯз 50 шабу 50 рӯз мондааст, ки ҷамъ 100 рӯз мешавад. Бархе аз пажӯҳишгарон нишон медиҳанд, ки номи Сада дар забонҳои эронии бостон ба гунаи «sadok» ва дар форсии миёна ба гунаи «sadag» вомехӯрад ва маънои онҳоро  “баромадан ва тулӯъ кардан” тавзеҳ додаанд.
Аз рӯйи диди илми вожашиносӣ, такя бар  вожаҳои забонҳои қадим, ки  ҳиҷоӣ буданд,  калимаи “сада” аз ду бахш, “са” ва “да” таркиб ёфтааст. Бахши “са”  дар калимаҳои зиёди аз қадим ҳифзмондаи забонҳои гуногуни оилаи ҳиндуаврупоӣ,  ба маъноҳои “инсон”, «мард», “шахс” ва “тан”  омада. Масалан,  дар калимаи “наваса”, ки дар гӯишҳои ҷанубии забони тоҷикӣ “набера”- ро мегӯянд, ҷузъи “са”  маънои “инсон” ва “наваса” маънои “инсони нав” ва ё “навтавлидшуда”- ро дорад. Вожаи суғдии “сағона”, ки  хоначаи болои қабрро мегӯянд,  бо маънои  “хонаи тан”, яъне  хонаи абадии тани инсон меояд. Ва ё  вожаи “нисо”, ки пасванди номҳои занонаи тоҷикӣ мебошад, шояд дар ибтидо шакли “ниса (неса)”-ро дошта бошад, зеро он маънои “зан”, яъне  ғайри мардро дорад. Пешванди ”не” ва гунаҳои он “ни, на” дар калимаҳои қадимаи форсӣ форманти инкорӣ мебошанд. Дар баъзе забонҳои ғарб занони барӯмандро «баранеса» мегуфтанд. Бахши “неса”- и ин калима ва пасванди “ница” дар баъзе калимаҳои забони русӣ ба вожаи “нисо” ҳамзод аст. Бархе  муҳаққиқон арза доштаанд, ки забонҳои аҳди қадим бо ҳам хеле шабеҳ ҳастанд ва  зодаи як забони муштарак  мебошанд. Шабеҳияти забони лотинӣ бо забони форси бостонро пажӯҳишгарони забонҳои қадим низ таъкид кардаанд. Масалан, инсонро дар забони лотинӣ “Homo sapiens” бо маънои луғавии “инсони боақл” тавзеҳ дода,   дар он бахши “Homo”- ро “инсон” арзёбӣ намудаанд. Ҳол он ки бахши  “Homo” дар ибтидо маънои боақлро дошт. Вожаи “Homo” бо маънои “ақл” дар забонҳои славянӣ ҳоло шакли “ум”- ро гирифта, зеро дар хазинаи овозии забони онҳо овои “ҳ” мавҷуд нест.  Вожаи “Homo” дар забони авастоӣ, дар сохтори вожаи “ҳумата” низ дучор мешавад, ки донандагони забонҳои қадим онро бо маънои “пиндори нек”, яъне фикри боақлона  донистаанд. Дар ибораи “Homo sapiens”, бахши “sapiens” аз “sa”- инсон ва  “pien” – паҳншуда  таркиб ёфта, маънои луғавии “Homo sapiens” “инсони боақли паҳншуда” мебошад, яъне  дар он танҳо бахши “sa” ифодагари инсон аст.
Бахши “да”- и калимаи “сада”, ки дар калимаҳои меросии қадима бо гунаҳои “до, за, зо” омада метавонад, маънои “офариниш, тавлид, бунёд намудан”ва монандҳои инро дорад. Дар китоби “Фарҳанги вожаҳои авастоӣ”, ки дар он тамоми калима ва аффиксҳои дар забони авастоӣ буда баррасӣ ёфтааст, низ вожаи “до, да ” ба маънои додан ва офариниш тавзеҳ гаштааст.
Овардаҳои фосилаи хилқати нахустинсон Каюмарс дар “Бундаҳишн”, ки ба ҳангоми ҷашни Сада мувофиқ меояд ва таҳлили мантиқии сохтори вожаи “сада” нишон медиҳад, ки иди Сада ҷашнвораи пос доштани рӯзи хилқати инсон мебошад. Чун, парастандагони Зардушт аз байни чор унсури табиӣ: оташ, хок, об ва ҳаво, танҳо оташро асос ва мояи  пайдоиши модиёт ва ҳаёт, аз ҷумла ҳаёти инсонӣ медонистанд, шояд аз ин рӯ, иди Садаро рӯзи тавлиди оташ  низ пиндоштанд, зеро дар ин оин оташ  ҳақиқати ҳаёти азалии инсон низ дониста мешавад.
Обиддин ТУХТАСУНОВ,
устоди Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба  номи   академик Б. Ғафуров


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 26.12.2017    №: 260    Мутолиа карданд: 789
04.06.2020


ОБОДКОРИҲОИ БЕҚИЁС ДАР ТОҶИКОБОД

ЁРИИ ХАЙРИЯВӢ БАҲРИ ПЕШГИРИИ КОРОНАВИРУС

ФУТБОЛ. ҶАЛИЛОВҲО МЕХОҲАНД ҲАМЕША ДАР САФИ ПЕШ БОШАНД

КОРОНАВИРУС ДАР ИТАЛИЯ: БЕШ АЗ ЯК МОҲ ИНҶОНИБ СИРОЯТЁБӢ КАМ МЕШАВАД

ДАР КРЕМЛ БА ХОҲИШИ БО РОССИЯ СОЗИШНОМАИ ЯДРОӢ БАСТАНИ ТРАМП БАҲО ДОДАНД

ТРАМП ҶОНИБДОРИ ҲУЗУРИ ПУТИН ДАР G7

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

02.06.2020


ХАБАРИ ФАВРӢ. БОЗ БЕШ АЗ 200 БЕМОР АЗ КОРОНАВИРУС ШИФО ЁФТ

МУБОРИЗА БО COVID-19. КОРМАНДОНИ АНМН БА СУРАТҲИСОБИ МАХСУС 50 000 ГУЗАРОНДАНД

ХУҶАНД. ТАШХИСГОҲИ НАВИ ВИРУСОЛОГӢ БУНЁД ГАРДИД

ХАТЛОН. СОҲИБКОРОН ТАДБИРҲОИ МУҲИМРО ТАТБИҚ МЕСОЗАНД

ВАРЗОБ. 112 ИНШООТИ ҶАШНӢ МАВРИДИ ИСТИФОДА ҚАРОР ГИРИФТ

КФО АВВАЛИН ОНЛАЙН-КОНФРОНСРО ДОИР МЕКУНАД

ДОРУИ ЗИДДИ COVID-19 ДАР БЕМОРХОНАҲОИ РОССИЯ 11 ИЮН ПАЙДО МЕШАВАД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

01.06.2020


ХУШХАБАР. ДАР ТОҶИКИСТОН БЕШ АЗ 2000 СИРОЯТЁФТА ШИФО ЁФТ

РОҶЕР ФЕДЕРЕР. ГАРОНАРЗИШТАРИН ВАРЗИШГАРИ САЙЁРА

29.05.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ COVID - 19 БОЗ 423 НАФАРИ ДИГАР ШИФО ЁФТ

28.05.2020


ТОҶИКИСТОН. БОЗ 385 НАФАР АЗ КОРОНАВИРУС ШИФО ЁФТ

ВМКБ. ҲАМОВОЗӢ БА ИҚДОМИ НЕКИ ПЕШВОИ МУАЗЗАМИ МИЛЛАТ

ХИЗМАТИ ҲАРБӢ. НАҚШАИ ДАЪВАТ ПЕШ АЗ МУҲЛАТ ИҶРО ШУД

ВАРЗОБ. ҶОЙҲОИ КОРӢ БЕШТАР МЕГАРДАНД

БУНДЕСЛИГА. РАҚОБАТИ "БАВАРИЯ" БО "БОРУССИЯ" БАРОИ ПОЙГАИ ҚАҲРАМОНӢ

ШАҲРВАНДОНИ ТОҶИКИСТОН БО ПАРВОЗИ МАХСУС АЗ ДЕҲЛӢ ВА ДУБАЙ БА ВАТАН БАРМЕГАРДАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

27.05.2020


436 НАФАРИ ДИГАР АЗ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

ҶАЛАСАИ ШӮРОИ ВАЗИРОНИ КОРҲОИ ХОРИҶИИ СААД

ТАҚВИЯТИ ҲАМКОРИҲОИ ТОҶИКИСТОНУ ӮЗБЕКИСТОН ДАР МУБОРИЗА АЛАЙҲИ COVID – 19

ДАР РӮИ ҒИЗО ЗАРРАҲОИ COVID-19 НЕСТ!

НОҲИЯИ САНГВОР. МУБОРИЗА АЛАЙҲИ COVID-19 БО УСУЛИ “ХОНА БА ХОНА”

ТАШВИҚОТИ ҲИЗБИ ПЕШОҲАНГ ДАР ПАРТАВИ ҲИДОЯТИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ

ЛИГАИ ЧЕМПИОНҲО. МУАЛЛИФИ БЕҲТАРИН ГОЛ БЕҲТАРИН МУРАББӢ ШИНОХТА ШУД

ГАРМО МЕТАВОНАД СИРОЯТИ COVID-19-РО ДАР ӮЗБЕКИСТОН КОҲИШ ДИҲАД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

26.05.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ БЕМОРИИ COVID – 19 1395 НАФАР ШИФО ЁФТ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед