logo

фарҳанг

ИСТИЛОҲШИНОСӢ. БАРДОШТ АЗ ЯК ТАҲҚИҚОТИ АРЗИШМАНД

Истилоҳ ва истилоҳшиносӣ дар замони муосир аз масоили мубрам ва муҳимтарини илми забоншиносӣ ба ҳисоб мераванд. Зеро бо зуҳуру пешрафти илмҳои гуногуни техникӣ ба иттилои мардум расондани навгониҳои илму фан маҳз бо истифода аз имконоту иқтидори забони модарӣ беҳтару муассиртар муяссар мегардад. Мутаассифона, айни замон забони тоҷикӣ бо вуҷуди собиқаю салиқаи дерин ва таърихи куҳани пурифтихор  наметавонад бо истифода аз захираи луғавии худ истилоҳоти фанҳои дақиқ ва техникиро ба пуррагӣ ифода намояд. Илова бар ин, мутахассисони ин соҳаҳо аз сабаби истифода накардани имконияту иқтидори калимасозию истилоҳнигории забони тоҷикӣ аксаран истилоҳоти соҳаҳои номбурдаро дар шакли иқтибоси тайёр қабул карда, даъво пеш меоранд, ки забони тоҷикӣ имкони ифодаи истилоҳоти соҳаҳои техникиро надорад.
Вале тадқиқоти солҳои охир дар заминаи забони илм ва истилоҳшиносӣ анҷомдодаи доктори илми филология Мирзо Ҳасани Султон собит мекунад, ки забони тоҷикӣ тавассути эҳёи шоҳраги истилоҳнигории он имкону тавони ифодаи нозуктарин ва печидатарин мафҳумҳои илму фанни муосирро дорад ва дар ифодаву баёни мафҳумҳои нави илму фан аҷзу нотавониро набояд дар забон, балки дар худи мо, дақиқтараш дар забондонии мо бояд ҷуст.
Андешаҳои муҳаққиқ оид ба даст ёфтан ба забони илм ва ташаккули истилоҳоти илмӣ аз асарҳои илмии ӯ “Язык науки и терминология” ва “Мушкилоти забони илм ва истилоҳот” бармало ба мушоҳида мерасад.
Китоби «Мушкилоти забони илм ва истилоҳот» маҷмӯаи мақолаҳои илмии ӯро дар бар гирифтааст. Муҳаққиқи нуктасанҷ дар мақолоти маҷмӯа дар хусуси таърихи ташаккулу таҳаввули вожагону истилоҳот, вижагиҳои вожасозиву вожагузинӣ дар забони тоҷикӣ,  дарку фаҳми дақиқи истилоҳоти илмӣ ва тарзи дурусти истифодаи онҳо бо истинод ба маъхазҳои илмиву адабӣ ва забоншиносиву таърихӣ изҳори назар кардааст.  Дар он муҳаққиқ аз ғановати осори илмии боқимондаи забони форсӣ - тоҷикӣ ёдовар шуда, зарурати пайванд додани забони илми гузаштаро ба замони имрӯз ва давлатдории миллӣ муҳим ва сарнавиштсоз арзёбӣ мекунад.
Он ҳушдорест, ки муҳаққиқ хонандаро ба худшиносию  худогоҳии миллӣ фаро мехонад: “Ин матлаб бар касе пӯшида нест, ки ниёгони шарафманди мо дар қатори чиниён, ҳиндувон, бобулиён, юнониён, румиён ва мисриёни қадим аввалин хиштҳои ободонии ҷаҳонро гузоштанд, илму фарҳанги ҷаҳониро поягузорӣ карданд ва номи худро бо ҳуруфи заррин дар сафаҳоти таърихи банӣ башар сабт намуданд. Имрӯз вақти он аст, ки мо ба неруи ақлонии созандаи худ эътимод кунем ва дар роҳи бунёди давлати миллӣ, ривоҷи илму фан ва рушди забони илмии миллӣ талош варзем ва дастаҷамъона ҷидду ҷаҳд намоем”.
Ба ақидаи муҳаққиқ аксари қадимтарин осори илмии форсии дарӣ дар Хуросону Мовароуннаҳр таълиф шудаанд ва ё аз ҷониби муаллифоне навишта шудаанд, ки аз ин манотиқ бархостаанд. Бинобар ин, бо сароҳат метавон гуфт, ки Хуросону Мовароуннаҳр на танҳо макони ташаккули забони адабии форсии тоҷикӣ, балки, ҳамчунин, маҳди ташаккули забони илм ба ин забон низ маҳсуб мегардад.
Муҳаққиқ дар бобати забонҳои давраи миёнаи эронӣ: форсии миёна, суғдӣ, хоразмӣ, тахорӣ (бохтарӣ), хутанӣ (хутанӣ-сакоӣ) бо такя ба манобеи муътамади илмию таърихӣ маълумот дода, аз мавҷудияти забони форсии дарӣ дар охири аҳди Сосонӣ ҳадди ақал дар шимолу шарқи Эрон (Хуросону Мовароуннаҳр) иттилоъ медиҳад. Муҳаққиқ, ҳамчунин, ҳампайвандии забонҳои портӣ ва форсии дариро бо муқоисаи услубии сурудаҳои хусравонии Борбади Марвазӣ ва чанд порча аз суруди «Дарахти Ассурик» ба исбот мерасонад.
Дар китоби «Язык науки и терминология» замина ва омилҳои таълифи осори ҳандасӣ, риёзӣ, ҷуғрофӣ, нуҷумӣ, фалсафӣ, тиббӣ ва ташаккулу такомули истилоҳоти илмҳои ҳандаса, шумор, ҷуғрофия, нуҷум, фалсафа ва тиб таъйину тадқиқ гардидааст, ки аксари ин истилоҳоти асил имрӯз низ имкон дорад мавриди истифода қарор бигирад.
Ин ду асари илмии Мирзо Ҳасани Султон саҳми барҷастае дар ганҷинаи забоншиносии тоҷик (хусусан вожасозӣ ва истилоҳнигорӣ) буда, муҳаққиқ бо ин асарҳояш уфуқҳои наверо барои пешрафту шукуфоии забони илм дар Тоҷикистон боз намудааст.
Нурмуҳаммад ОДИНАЕВ,
ходими илмии Институти забон
ва адабиёти ба
номи Абубадуллоҳи Рӯдакӣ,
Қутбиддин МУХТОРӢ,
устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.02.2018    №: 35    Мутолиа карданд: 491

26.01.2020


Тасдиқи рамзи "30 - солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон"

Тасдиқи рамзи "Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ" эълон гардидани солҳои 2019 - 2021

Ноҳияи Дӯстӣ. Қонуншиканиҳо коҳиш меёбанд

ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Таъсиси корхонаи муштараки истеҳсолӣ

Файзобод. Рӯ ба рушд

ОЗМУНИ ЧИНИИ "ОВОЗИ ТИЛЛОӢ". Ғолибон муайян шуданд

"ҶОМИ РУШД – 2020". Тоҷикистон дар финал

Дар Чин усули табобати коронавирусро пайдо намуданд

Путин вохӯрии панҷ аъзои доимии Шӯрои амнияти СММ - ро пешниҳод намуд

Макрон пешниҳоди Путинро дар бораи вохӯрии кишварҳои аъзои доимии Шӯрои амният хуш пазируфт

Эътилоф амалиёти низомиро дар Ироқ боздошт

Меркел дар Давос бо сарони Ироқ ва Афғонистон вохӯрд

Ҷаҳон дар як сатр

23.01.2020


ҶОМИ ФФТ. Маросими қуръакашии минтақаи Душанбе доир шуд

Озмуни «Ҳунарҳои ороишӣ аз санг» доир мегардад

Усулҳои муосири муқовимат ба ифротгароии хушунатомез миёни ҷавонон

Мубориза бо коррупсия — кори дастаҷамъона

Ба ҶДММ “РСМ Тоҷикистон” иҷозатнома дода шуд

Ӯзбекистон аз харидорони асосии сементи тоҷик аст

Меркел бо Си Ҷинпин натоиҷи конфронси Берлин оид ба Либияро баррасӣ намуд

Солеҳ ва Трамп масъалаи аз Ироқ баровардани сипоҳи хориҷиро мавриди муҳокима қарор доданд

Котиби давлатии ИМА бори аввал ба Минск меояд

Ба сокинони Ухани бинобар хурӯҷи коронавирус тарки шаҳрро манъ карданд

Ҷаҳон дар як сатр

22.01.2020


Лигаи чемпионҳо. Ғалабаи "Истиқлол" бар "Локомотив"

ОЗМУН БАХШИДА БА РӮЗИ ҚУВВАҲОИ МУСАЛЛАҲ

Гутерреш: «Ҷамъомади кумитаи муштарак оид ба Либия мумкин аст 28 январ баргузор гардад»

Трамп бо Лондон созишномаи тиҷоратиро муҳокима кардан мехоҳад

Барои офаридани ваксинаи русӣ бар зидди коронавируси чинӣ ним сол зарур аст

Дар Лубнон бори нахуст зан вазири мудофиа шуд

Дар Чин собиқ сарвари Интерпол барои пора 13,5 сол паси панҷара меравад

Ҷаҳон дар як сатр

Маъюбон. Махзани ягонаи электронӣ таъсис ёфт

21.01.2020


"ҶОМИ РУШД – 2020". Тоҷикистон тими Исландияро шикаст дод


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед