logo

фарҳанг

ИСТИЛОҲШИНОСӢ. БАРДОШТ АЗ ЯК ТАҲҚИҚОТИ АРЗИШМАНД

Истилоҳ ва истилоҳшиносӣ дар замони муосир аз масоили мубрам ва муҳимтарини илми забоншиносӣ ба ҳисоб мераванд. Зеро бо зуҳуру пешрафти илмҳои гуногуни техникӣ ба иттилои мардум расондани навгониҳои илму фан маҳз бо истифода аз имконоту иқтидори забони модарӣ беҳтару муассиртар муяссар мегардад. Мутаассифона, айни замон забони тоҷикӣ бо вуҷуди собиқаю салиқаи дерин ва таърихи куҳани пурифтихор  наметавонад бо истифода аз захираи луғавии худ истилоҳоти фанҳои дақиқ ва техникиро ба пуррагӣ ифода намояд. Илова бар ин, мутахассисони ин соҳаҳо аз сабаби истифода накардани имконияту иқтидори калимасозию истилоҳнигории забони тоҷикӣ аксаран истилоҳоти соҳаҳои номбурдаро дар шакли иқтибоси тайёр қабул карда, даъво пеш меоранд, ки забони тоҷикӣ имкони ифодаи истилоҳоти соҳаҳои техникиро надорад.
Вале тадқиқоти солҳои охир дар заминаи забони илм ва истилоҳшиносӣ анҷомдодаи доктори илми филология Мирзо Ҳасани Султон собит мекунад, ки забони тоҷикӣ тавассути эҳёи шоҳраги истилоҳнигории он имкону тавони ифодаи нозуктарин ва печидатарин мафҳумҳои илму фанни муосирро дорад ва дар ифодаву баёни мафҳумҳои нави илму фан аҷзу нотавониро набояд дар забон, балки дар худи мо, дақиқтараш дар забондонии мо бояд ҷуст.
Андешаҳои муҳаққиқ оид ба даст ёфтан ба забони илм ва ташаккули истилоҳоти илмӣ аз асарҳои илмии ӯ “Язык науки и терминология” ва “Мушкилоти забони илм ва истилоҳот” бармало ба мушоҳида мерасад.
Китоби «Мушкилоти забони илм ва истилоҳот» маҷмӯаи мақолаҳои илмии ӯро дар бар гирифтааст. Муҳаққиқи нуктасанҷ дар мақолоти маҷмӯа дар хусуси таърихи ташаккулу таҳаввули вожагону истилоҳот, вижагиҳои вожасозиву вожагузинӣ дар забони тоҷикӣ,  дарку фаҳми дақиқи истилоҳоти илмӣ ва тарзи дурусти истифодаи онҳо бо истинод ба маъхазҳои илмиву адабӣ ва забоншиносиву таърихӣ изҳори назар кардааст.  Дар он муҳаққиқ аз ғановати осори илмии боқимондаи забони форсӣ - тоҷикӣ ёдовар шуда, зарурати пайванд додани забони илми гузаштаро ба замони имрӯз ва давлатдории миллӣ муҳим ва сарнавиштсоз арзёбӣ мекунад.
Он ҳушдорест, ки муҳаққиқ хонандаро ба худшиносию  худогоҳии миллӣ фаро мехонад: “Ин матлаб бар касе пӯшида нест, ки ниёгони шарафманди мо дар қатори чиниён, ҳиндувон, бобулиён, юнониён, румиён ва мисриёни қадим аввалин хиштҳои ободонии ҷаҳонро гузоштанд, илму фарҳанги ҷаҳониро поягузорӣ карданд ва номи худро бо ҳуруфи заррин дар сафаҳоти таърихи банӣ башар сабт намуданд. Имрӯз вақти он аст, ки мо ба неруи ақлонии созандаи худ эътимод кунем ва дар роҳи бунёди давлати миллӣ, ривоҷи илму фан ва рушди забони илмии миллӣ талош варзем ва дастаҷамъона ҷидду ҷаҳд намоем”.
Ба ақидаи муҳаққиқ аксари қадимтарин осори илмии форсии дарӣ дар Хуросону Мовароуннаҳр таълиф шудаанд ва ё аз ҷониби муаллифоне навишта шудаанд, ки аз ин манотиқ бархостаанд. Бинобар ин, бо сароҳат метавон гуфт, ки Хуросону Мовароуннаҳр на танҳо макони ташаккули забони адабии форсии тоҷикӣ, балки, ҳамчунин, маҳди ташаккули забони илм ба ин забон низ маҳсуб мегардад.
Муҳаққиқ дар бобати забонҳои давраи миёнаи эронӣ: форсии миёна, суғдӣ, хоразмӣ, тахорӣ (бохтарӣ), хутанӣ (хутанӣ-сакоӣ) бо такя ба манобеи муътамади илмию таърихӣ маълумот дода, аз мавҷудияти забони форсии дарӣ дар охири аҳди Сосонӣ ҳадди ақал дар шимолу шарқи Эрон (Хуросону Мовароуннаҳр) иттилоъ медиҳад. Муҳаққиқ, ҳамчунин, ҳампайвандии забонҳои портӣ ва форсии дариро бо муқоисаи услубии сурудаҳои хусравонии Борбади Марвазӣ ва чанд порча аз суруди «Дарахти Ассурик» ба исбот мерасонад.
Дар китоби «Язык науки и терминология» замина ва омилҳои таълифи осори ҳандасӣ, риёзӣ, ҷуғрофӣ, нуҷумӣ, фалсафӣ, тиббӣ ва ташаккулу такомули истилоҳоти илмҳои ҳандаса, шумор, ҷуғрофия, нуҷум, фалсафа ва тиб таъйину тадқиқ гардидааст, ки аксари ин истилоҳоти асил имрӯз низ имкон дорад мавриди истифода қарор бигирад.
Ин ду асари илмии Мирзо Ҳасани Султон саҳми барҷастае дар ганҷинаи забоншиносии тоҷик (хусусан вожасозӣ ва истилоҳнигорӣ) буда, муҳаққиқ бо ин асарҳояш уфуқҳои наверо барои пешрафту шукуфоии забони илм дар Тоҷикистон боз намудааст.
Нурмуҳаммад ОДИНАЕВ,
ходими илмии Институти забон
ва адабиёти ба
номи Абубадуллоҳи Рӯдакӣ,
Қутбиддин МУХТОРӢ,
устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.02.2018    №: 35    Мутолиа карданд: 263

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед