logo

фарҳанг

ИСТИЛОҲШИНОСӢ. БАРДОШТ АЗ ЯК ТАҲҚИҚОТИ АРЗИШМАНД

Истилоҳ ва истилоҳшиносӣ дар замони муосир аз масоили мубрам ва муҳимтарини илми забоншиносӣ ба ҳисоб мераванд. Зеро бо зуҳуру пешрафти илмҳои гуногуни техникӣ ба иттилои мардум расондани навгониҳои илму фан маҳз бо истифода аз имконоту иқтидори забони модарӣ беҳтару муассиртар муяссар мегардад. Мутаассифона, айни замон забони тоҷикӣ бо вуҷуди собиқаю салиқаи дерин ва таърихи куҳани пурифтихор  наметавонад бо истифода аз захираи луғавии худ истилоҳоти фанҳои дақиқ ва техникиро ба пуррагӣ ифода намояд. Илова бар ин, мутахассисони ин соҳаҳо аз сабаби истифода накардани имконияту иқтидори калимасозию истилоҳнигории забони тоҷикӣ аксаран истилоҳоти соҳаҳои номбурдаро дар шакли иқтибоси тайёр қабул карда, даъво пеш меоранд, ки забони тоҷикӣ имкони ифодаи истилоҳоти соҳаҳои техникиро надорад.
Вале тадқиқоти солҳои охир дар заминаи забони илм ва истилоҳшиносӣ анҷомдодаи доктори илми филология Мирзо Ҳасани Султон собит мекунад, ки забони тоҷикӣ тавассути эҳёи шоҳраги истилоҳнигории он имкону тавони ифодаи нозуктарин ва печидатарин мафҳумҳои илму фанни муосирро дорад ва дар ифодаву баёни мафҳумҳои нави илму фан аҷзу нотавониро набояд дар забон, балки дар худи мо, дақиқтараш дар забондонии мо бояд ҷуст.
Андешаҳои муҳаққиқ оид ба даст ёфтан ба забони илм ва ташаккули истилоҳоти илмӣ аз асарҳои илмии ӯ “Язык науки и терминология” ва “Мушкилоти забони илм ва истилоҳот” бармало ба мушоҳида мерасад.
Китоби «Мушкилоти забони илм ва истилоҳот» маҷмӯаи мақолаҳои илмии ӯро дар бар гирифтааст. Муҳаққиқи нуктасанҷ дар мақолоти маҷмӯа дар хусуси таърихи ташаккулу таҳаввули вожагону истилоҳот, вижагиҳои вожасозиву вожагузинӣ дар забони тоҷикӣ,  дарку фаҳми дақиқи истилоҳоти илмӣ ва тарзи дурусти истифодаи онҳо бо истинод ба маъхазҳои илмиву адабӣ ва забоншиносиву таърихӣ изҳори назар кардааст.  Дар он муҳаққиқ аз ғановати осори илмии боқимондаи забони форсӣ - тоҷикӣ ёдовар шуда, зарурати пайванд додани забони илми гузаштаро ба замони имрӯз ва давлатдории миллӣ муҳим ва сарнавиштсоз арзёбӣ мекунад.
Он ҳушдорест, ки муҳаққиқ хонандаро ба худшиносию  худогоҳии миллӣ фаро мехонад: “Ин матлаб бар касе пӯшида нест, ки ниёгони шарафманди мо дар қатори чиниён, ҳиндувон, бобулиён, юнониён, румиён ва мисриёни қадим аввалин хиштҳои ободонии ҷаҳонро гузоштанд, илму фарҳанги ҷаҳониро поягузорӣ карданд ва номи худро бо ҳуруфи заррин дар сафаҳоти таърихи банӣ башар сабт намуданд. Имрӯз вақти он аст, ки мо ба неруи ақлонии созандаи худ эътимод кунем ва дар роҳи бунёди давлати миллӣ, ривоҷи илму фан ва рушди забони илмии миллӣ талош варзем ва дастаҷамъона ҷидду ҷаҳд намоем”.
Ба ақидаи муҳаққиқ аксари қадимтарин осори илмии форсии дарӣ дар Хуросону Мовароуннаҳр таълиф шудаанд ва ё аз ҷониби муаллифоне навишта шудаанд, ки аз ин манотиқ бархостаанд. Бинобар ин, бо сароҳат метавон гуфт, ки Хуросону Мовароуннаҳр на танҳо макони ташаккули забони адабии форсии тоҷикӣ, балки, ҳамчунин, маҳди ташаккули забони илм ба ин забон низ маҳсуб мегардад.
Муҳаққиқ дар бобати забонҳои давраи миёнаи эронӣ: форсии миёна, суғдӣ, хоразмӣ, тахорӣ (бохтарӣ), хутанӣ (хутанӣ-сакоӣ) бо такя ба манобеи муътамади илмию таърихӣ маълумот дода, аз мавҷудияти забони форсии дарӣ дар охири аҳди Сосонӣ ҳадди ақал дар шимолу шарқи Эрон (Хуросону Мовароуннаҳр) иттилоъ медиҳад. Муҳаққиқ, ҳамчунин, ҳампайвандии забонҳои портӣ ва форсии дариро бо муқоисаи услубии сурудаҳои хусравонии Борбади Марвазӣ ва чанд порча аз суруди «Дарахти Ассурик» ба исбот мерасонад.
Дар китоби «Язык науки и терминология» замина ва омилҳои таълифи осори ҳандасӣ, риёзӣ, ҷуғрофӣ, нуҷумӣ, фалсафӣ, тиббӣ ва ташаккулу такомули истилоҳоти илмҳои ҳандаса, шумор, ҷуғрофия, нуҷум, фалсафа ва тиб таъйину тадқиқ гардидааст, ки аксари ин истилоҳоти асил имрӯз низ имкон дорад мавриди истифода қарор бигирад.
Ин ду асари илмии Мирзо Ҳасани Султон саҳми барҷастае дар ганҷинаи забоншиносии тоҷик (хусусан вожасозӣ ва истилоҳнигорӣ) буда, муҳаққиқ бо ин асарҳояш уфуқҳои наверо барои пешрафту шукуфоии забони илм дар Тоҷикистон боз намудааст.
Нурмуҳаммад ОДИНАЕВ,
ходими илмии Институти забон
ва адабиёти ба
номи Абубадуллоҳи Рӯдакӣ,
Қутбиддин МУХТОРӢ,
устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 15.02.2018    №: 35    Мутолиа карданд: 414

24.06.2019


Президенти Филиппин моҳи октябр ба Россия меояд

Трамп бо Эрон омодаи гуфтушунид буданашро тасдиқ намуд

Дар Ҳиндустон афтидани хайма боиси марги 14 нафар шуд

СУҒД. Оғози мусобиқаи байналмилалӣ

"ФИЛОСОФИЯ ОТДЫХА" имкониятҳои сайёҳии Тоҷикистонро таҳлил намуд

Ҷаҳон дар як сатр

21.06.2019


Мулоқоти Хайринисо Юсуфӣ бо Валериу Кивер

Ҳамоиш бахшида ба таъмини устувории макроиқтисодӣ

Муаррифии натиҷаҳои фаъолият дар самти безараргардонии башардӯстонаи минаҳо

20.06.2019


Гумерова: «Омӯзгорони рус дар Тоҷикистон мондан мехоҳанд»

СММ: «Ҳиндустон дар нуфуси аҳолӣ баъди 8 сол аз Чин мегузарад»

Пекин тавсеаи ёрии иқтисодӣ ва башарӣ ба Сурияро зарур мешуморад

Дар Ҷопон ҷазои ҷисмонии кӯдаконро манъ карданд

Ҷаҳон дар як сатр

19.06.2019


Дар Кӯлоб Фестивали ҷумҳуриявии дӯстии ҷавонон баргузор шуд

Баррасии вазъ ва дурнамои ҳамкориҳо

Боздид аз Муассисаи давлатии «Боғи миллии Ваҳдат”

ПАНҶАКЕНТ. Омодагиҳо ба ҷашни фархунда

Писарбачаи тоҷик дар Хабаровск дӯсташро аз чоҳи оби ҷӯш наҷот дод

Тоҷикистону Беларус: «Муҳокимаи тақвияти ҳамкориҳои низомӣ»

Си Ҷинпин азми сафари Ҷумҳурии Халқии Демократии Корея дорад

Ҷаҳон дар як сатр

12.06.2019


ХУҶАНД. "Зирвеко" ба фаъолият мепардозад

Муаррифии асари Си Ҷинпин «Дар бораи идоракунии давлатӣ»

Баргузории конфронси сайёҳӣ дар Рашт

Масоили низоми бонкӣ матраҳ гардид

Дар Чин аз обхезии тобистона 6,75 миллион нафар зарар дид

Дар Ӯзбекистон рӯйхати идҳои касбиро Рӯзи китобдор афзуд

Дар Ҷопон ба солхӯрдаҳо шаҳодатномаи вижаи ронандагӣ медиҳанд

Сокини Британия дар лотерея Ј123 миллион бурд намуд

Ҷаҳон дар як сатр

11.06.2019


Песков: «Путин ба Тоҷикистон ва Қирғизистон сафар мекунад»

Иштироки роҳбарони 11 кишвар дар ҳамоиши Бишкек

Президенти Қазоқистон аз хусуси роҳҳои ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ ҳарф зад


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед