logo

фарҳанг

НАВРӮЗ ДАР ЯҒНОБ

Наврӯз ва оину маросимҳои марбут ба Соли нав, ки яғнобиён онро (soli - sar) “сари сол”  меноманд, дар асоси сарчашмаҳои нодири хаттӣ ва фолклорӣ тадқиқ гардида, ба омӯзиши шуғли деҳқонӣ, ҳунармандӣ ва афкори бостонӣ-фалсафии яғнобиён ба анҷом расидааст.
Ҷашни Наврӯз, қабл аз ҳама, рамзи эҳё ва бедории табиат, ҷавонии оламу одам мебошад. Мардуми бостонии Яғноб, ки дар кӯҳистони дурдасти сахту сангин умр ба сар мебаранд, ин ҷашнро, ки марбут ба кишоварзию деҳқонӣ ва шуғли инсон бо замин аст, аз даврони (иски- iski) қадим бо як силсила расму оинҳои дилангез таҷлил менамоянд. Дар Яғноб пас аз истилои арабҳо, “ҳафтшин” (haft sin) ва “ҳафтсин” (haft sin) расм нашудааст, шояд аз нарасидани ғизоҳои рӯи дастархон истилоҳи “ҳафтшин” (haft sin) ба “сафедӣ” (safidi) тағйир ёфта бошад, зеро сафедӣ рамзи рӯшноӣ, покӣ, неруи поки деҳқонӣ бо дили пок, фазилатҳои хуби инсонӣ, барфи сафед, рамзи деви сафед бошад, ки ба одамон хушбахтӣ меорад. Баҳор бо гулу гулдастаҳо зимистонро гусел мекунад. Бар асоси бовару эътиқод мардум чунин ақида доранд, ки агар барф чи қадар об шуда ба боло равад, рӯи заминро сабзаи нарм фаро мегирад ва ҷонварони “сиёҳ” – dev-дев, jin-ҷин, numnosak-номгирак ol-ол бо хурсандӣ дар ҳар як хами талу теппаҳо, рустоҳо омада,  ҷой мешаванд. Аз ин хотир, мардуми Яғнобро агар дар як русто чаҳор гузар бошад, дар ҳар як гузар гулхан дармегиронанд, то ин ки деву ҷин ва ол ба деҳа наздик нашаванд ва зарар нарасонанд. Як анъанаи хуби дигари мардуми Яғноб ин аст, ки бачаҳо ва духтарон ба ду гурӯҳ ҷудо шуда, яке “сафедон” бо либоси сафед, дигарон бо либоси сабз “сабзпӯшон”-сафедпӯшонро бо эҳтиром бо гулу гулдастаҳо ва пиразани сафедро, ки яғнобиён ӯро “Холҷун” мегӯянд,  ба самте, ки он ҷо барф бошад, хайрбод мегӯянд.
Этнографи варзида М.С.Андреев аз рӯи нақлу ривоятҳои мардумӣ дар бораи деви сафед чунин изҳори назар мекунад, ки ҷолиби диққат аст: “Деви сафед дар тасаввури яғнобиён ба сурати зани зебои қоматбаланд ва дар танаш либоси сафед намудор мешудааст. Деви сафед ба гурӯҳи махлуқони хуб дохил буда, дар ҳар хона, ки пайдо шавад, гӯё дар он хона файзу баракат зиёд мешудааст”.  Ин дев баъзе вақтҳо дар шакли ҷавон ва гоҳе ба сурати зани пир намудор мегардидааст. Баъзеҳо онро дар шакли пӯкчаи чароғ тасаввур мекарданд ва ҳамин ки даст дароз кунанд, нопадид мешудааст. Деви сафед ҳомии занҳо буда, ба мушкилоти онҳо осонӣ ва дар корҳои занона аз қабили равғанкашӣ, ширдӯшию чорводорӣ файзу баракат меовардааст. Аз ин рӯ, занҳо дар вақти говдӯшӣ ба ӯ муроҷиат карда мегуфтаанд: “Бисмиллоҳир-раҳмонир-раҳим, аз пайи деви сафед, ту ҳурр кун, ман пур кунам”.
Дар манотиқи кӯҳсори Тоҷикистон кампири Оҷуза ё Аҷузакампир ҳамчун образи сармо ва зимистони қаҳратун маҳсуб мешавад. Дар Язгулом дар аввали қарни гузашта тибқи маълумоти М.С.Андреев, рӯзҳои сарди зимистонро “кампир дар ғор”мегузаронад ва дар фасли баҳор вай ба маконаш меояд, ё ин ки ба мулҷари  худ меояд”.
Дар Яғноб образи сарморо ба ҷои Оҷуз ё Аҷузакампир-Холҷун меномиданд, ки ба андешаи М.С.Андреев, Оҷуз калимаи арабии “оҷиз” буда, истилои “кампири Холҷун” вожаи нисбатан қадимитари он мебошад.
Дар Яғноб сабаби хунукиҳоро дар он медиданд, ки ҷисми кампири Холҷун фавтида ва гӯр нокарда мемонад. Ҳамон вақте ки ӯро гӯр карданд, гармӣ оғоз мешавад. Аз ин рӯ, байни мардум дар бораи деви сафеди Холҷун ду ақида мавҷуд аст: нафаре мегӯяд: “онро мегӯронанд” ва дигаре мегӯяд: “Холҷун намирандааст” ва дилаш барои одамизод месӯзад. Байте аз тарафи Холҷун гуфта шудааст, ки ин аст:
Маним ноаюн, маним Холҷуни Сафед,
Начукерт, ҳур кунум, рисқт пур кунум.
Аз ин байт чунин бармеояд, ки вақте ки Холҷун пайдо мешудааст, одамро огоҳ мекардааст, ки “ман Холҷуни Сафедам, натарсед”.
Ин ҷашн барои мардум пирӯзии нур бар торикӣ, гармӣ бар сардӣ, ҷавонӣ бар пирӣ, маърифат бар ҷаҳолат, хубӣ бар бадӣ, ишқу муҳаббат, хайру саховат ва назофат бар касофат маънидод мешавад. Наврӯз ҷашни омад - омади баҳори нозанин, иди такопӯи замин, эҷоди зебоиҳои табиат ва зиндагӣ ва дубора зинда шудани табиат аст.
Т. ЁРОВ,
ходими калони илмии Институти забон
ва адабиёти ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакии Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 26.03.2018    №: 59-60    Мутолиа карданд: 248

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид

БӮСТОН. Таҷдиди шуъбаи урология

ВАҲДАТ. 5 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

ЁВОН СИМОИ ТОЗА МЕГИРАД

НОҲИЯИ ШАМСИДДИНИ ШОҲИН. Кӯшишҳо самар медиҳанд

"Дар ин дунё Карим Девонае буд"

Ҳузури бераводиди тоҷикистониён дар Туркия 3 баробар дароз шуд

Аврупо дар бозёбии партовҳои уран дар Тоҷикистон саҳм мегирад

Москва аз ҷумлаи даҳ шаҳри беҳтарини дунёст

Гунаҳгорони ҳалокати 52 ӯзбекистонӣ зиндонӣ шуданд

Чин дар ҷаҳон калонтарин воридкунандаи газ

Ҷаҳон дар як сатр

ҚУБОДИЁН. 48 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ

12.11.2018


Дар Париж ҳамоиши сулҳ ифтитоҳ ёфт

Бо эҳтимоми ҳукумати Ҳиндустон нархи сӯзишворӣ арзон мешавад

ЭКСПО дар Шанхай: шартномаҳо ба маблағи қариб $60 миллиард ба тасвиб расиданд

Сӯхтори ҷангал дар Калифорния боиси ҳалокати 25 нафар гашт

Ҷаҳон дар як сатр

ВАХШ. Суратҳисоби бонкӣ барои ятимон

ОЛИМПИАДАИ “GENIUSKIDS – 2018” 35 медали хонандагони тоҷик

САМБО. Хушқадам Хусравов – қаҳрамони ҷаҳон

09.11.2018


Ҳамоишҳои ҷавонон бахшида ба Рӯзи Президент

Баррасии масоили рушди ҳамкориҳо

Мулоқоти Юсуф Раҳмон бо Кристофер Рэй

Таъсиси гурӯҳи корӣ баҳри иҷрои «Барномаи рушди иҷтимоию иқтисодии шаҳри Душанбе барои давраи то соли 2025»

Давлаталӣ Саид дар Корея

20-умин конфронси расонаҳои Осиёи Марказӣ дар Остона баргузор шуд

«Толибон» рӯйхати иштирокдорони мушовараи Москваро интишор дод

Таърихшиноси фаронсавӣ ба Макрон нақши Россияро дар наҷоти Аврупо хотиррасон кард

Ҷаҳон дар як сатр

"TASHKENT GRAND PRIX" ИШТИРОКИ ПАҲЛАВОНОНИ ТОҶИК ДАР ОН

"Истиқлол" бори ҳафтум чемпиони Тоҷикистон шуд!


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед