logo

сиёсат

РИСОЛАТИ ТАЪРИХӢ ВА НАҚШИ СОЗАНДАГИИ СУБЪЕКТИ СИЁСӢ

Мулоҳизаҳо оид ба мақолаи узви вобастаи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон С.Ятимов «Субъекти сиёсӣ ва амнияти миллӣ», «Ҷумҳурият». – 2018. – 5 феврал. – № 27 (23370). – С. 2-3.
Миёни шаклҳои шуури ҷамъиятӣ муқтадиртарин навъи он сиёсат маърифат мешавад, зеро сиёсат қиёсан бо дигар шаклҳои шуури ҷамъиятӣ пурнеруст. Инчунин, муштамил бар анвои мухталиф буда, вазифаи дохилии он танзими низоми кулли соҳаҳои кишвар аст. Тавъам ба масоили зикршуда таносуби сиёсат ва арзишҳои миллӣ басо ҷолиб буда, раванди мазкур вобаста ба шакли давлат низ ҳаст. Агар давлати миллӣ бошад, он гоҳ дифову ҳифзи арзишҳо басо ҳамаҷониба ва масъулиятшиносона қобили вуқӯъ мегардад. Дар маърифати илмии ин падида, яъне аксиология – таълимоти фалсафии назарияи арзишҳо ва равобити мутақобилаи онҳо ва нақши шахсиятҳои абарқудрат дар таърихи миллат пазируфта мешавад.
Маҳз ана ҳамин паҳлу тавъам бо ҷилоҳои сиёсӣ ва амнияти миллӣ дар пажӯҳиши бунёдии доктори илмҳои сиёсӣ, узви вобастаи Академияи илмҳои ҷумҳурӣ С.Ятимов таҳти унвони «Субъекти сиёсӣ ва амнияти миллӣ» мавриди баррасӣ қарор дода шудааст. Пажӯҳиш иборат аз муқаддима, шаш фасл ва хулоса буда, муҳаққиқ дар муқаддимаи мақола таъкид менамояд, ки «мавзӯи баҳси мақола баъзе аз паҳлуҳои назариявӣ ва амалии субъекти сиёсӣ дар чаҳорчӯби манфиатҳои амнияти миллӣ мебошад».
Фасли нахустини пажӯҳиш – «Шахс ҳамчун субъекти сиёсӣ» ном дошта, дар ин бахш пажӯҳиши меҳварӣ он падидаест, ки таносуби субъекти ҳуқуқӣ ва субъекти сиёсӣ қиёсан мушаххас карда мешавад, ки басо муҳим ва арзишманд аст.
С.Ятимов басо мӯшикофона муҳокимаронӣ намуда, барҳақ таъкид мекунад, ки «Муҳимтарин нишонаи субъекти сиёсӣ гаштани инсон, ки ба тарзи табиӣ рӯй медиҳад, дар сарзамини муайян, бо номи ҷуғрофиёии мушаххас ба дунё омадани ӯст. Мақоми аслии охирин аз лиҳози ҳуқуқӣ тибқи қонунҳои конститутсионӣ, қонунҳои одӣ ва дигар меъёрҳои ҳуқуқии кишвар муайян карда шудааст. Ба ибораи дигар, ин ҳолат бидуни ихтиёр доро гаштан ба статуси субъекти ҳуқуқӣ ва асос барои минбаъд соҳиб шудан ба мақоми сиёсиро дар назар дорад». Дар ҳамин бахши қазовати хеш муҳаққиқ таносуби мансубияти миллӣ ва омилҳои зуҳури онро низ ба далелҳо собит месозад, ки ба назари мо, арзишманд мебошад: «Вобаста ба макони таваллуд ва дар алоқамандӣ бо оила, дар шуури инсон манзалати ватандорӣ ва мансубият ба миллати муайян тавлид мешавад».
Як нуктаро бояд таъкид намуд, ки интихоби мавзӯъҳои баррасишаванда, мушкилот ва усули пажӯҳишу қиёси муҳаққиқ бесобиқа буда, на танҳо дар пажӯҳиши мавриди назар, балки дар пажӯҳишҳои қаблияш низ баръалоина манзур мегардад.
Бахши сонии пажӯҳиши мазкури С.Ятимов «Роҳнамои сиёсӣ ҳамчун субъекти сиёсӣ» унвон дошта, ҷиддитарин проблема зимни ин бахш мавриди назари объекти тадқиқ қарор гирифтааст. Муҳаққиқ қазовати олими олмонӣ Ф.Нитсшеро ҷонибдорӣ намуда, тарҷеҳ медиҳад ва онро таъкидан зикр мекунад, ки гуфта буд: «Фақат шахсиятҳои бузург, фавқулинсонҳо, ҳамчун намояндагони олии инсоният таърихро меофаранд».
Фасли сеюми пажӯҳиши муҳаққиқ таҳти унвони «Классификатсияи субъектҳои сиёсӣ» рӯйи кор омада, ки басо муҳим ва дорои проблемаи махсус аст. Ба қавли Шайх Саъдии Шерозӣ, се чиз бе се чиз пойдор нест: мулк бе сиёсат, мол бе тиҷорат ва илм бе баҳс. Вале амният ва рушду таҳаввулоти ин ҳамаро: иқтисодиёт, иҷтимоиёт, фарҳанг, маориф, меъёрҳои низоми ахлоқӣ, маънавиёт ва ғайраро танҳо сиёсат таъмин менамояд. Сиёсати пешгирифта дар заминаи хирад агар бунёдгузорӣ шуда бошад, пас он дурандешона буда, метавонад ташаккули миллӣ ва рушди ҳамаҷонибаро таъмин кунад.
Фасли чаҳоруми пажӯҳиш «Маданияти сиёсӣ ва субъекти сиёсӣ» унвонгузорӣ гардида, дар ин қисмат таъкид мегардад, ки «Таҳлили назария ва амалияи фаъолияти субъектҳои сиёсии давлатҳои мутамаддини дунё (дар назар дошта мешавад, пеш аз ҳама, кишварҳои Ғарб) аз он шаҳодат медиҳад, ки тафаккури илмӣ, таҷриба ва амалияи сиёсии ин кишварҳо ба аҳамияти субот, ягонагӣ ва қудратманд будани давлати миллӣ нигаронида шудаанд».
Дар фаҳмиши сирф фалсафӣ илм худ давлати маънавист, вале ин давлат воситаҳои иҷборӣ надорад ва аз он хотир, муҳаққиқ ба таълимоти В.Ф.Гегел такя мекунад, ки «Мавҷудияти маънавӣ ва бохирадонаи инсон фақат дар чаҳорчӯби  давлат имкон дорад». Дар мантиқи маърифатии ифода ин қазоват ҳамин маъниро дорад, ки «Бо тамоми ҳастӣ инсон бояд худашро дар назди давлат масъул шуморад. Кулли арзишмандии инсон, рӯҳ ва маънавиёти ҳақиқии он натиҷаи ҳастӣ ва фаъолияти ӯ дар доираи давлат аст». Маҳз ба ҳамин хотир, ин мутафаккир ҷонибдори он аст, ки давлат бояд яке аз вазифаҳои меҳварии хеш - гирдоварӣ ё худ ғанӣ гардондани ғановати маънавӣ - маърифатиро ихтиёр намояд; бидуни рӯ овардан ба раванди мазкур роҳи дигаре дар ин масир маърифат карда намешавад.
Бахши мазкурро муҳаққиқ чунин натиҷагирӣ мекунад, ки «илми давлатшиносии Ғарб таъкид бар он мекунад, ки шахс ҳамчун субъекти сиёсӣ ва ҳуқуқӣ дар муносибат бо манфиатҳои давлатӣ (хонда шавад миллӣ) аз диди номутаносиби шахсии хеш болотар истад, манфиати давлатиро волотар бинад».
Фасли ниҳоят ҷолиб, ки махсусан мамолики Шарқ дар ин ҷода «кӯтоҳдастӣ» доранд, «Геополитика: «мантиқи воқеият» ва субъекти сиёсӣ» ном дорад. Муҳтавои баҳс ифшои фанатизм, хурофотпарастӣ, вандализм, зиёдаравиҳои беҳадаф ва  ғайра ҳаст, ки омӯзиши басо дақиқу амиқи маърифати сиёсӣ ва зиракию ҳушёриро тақозо мекунад ва агар падидаи мазкур даст диҳад, суботи сиёсӣ таъмин мегардад.
Маҳз мантиқи баҳсҳои фавқуззикр фасли «Ҷанбаи таърихии субъекти сиёӣ»-ро пеш овардааст, аз ин рӯ, таъкид мегардад, ки «Илми мантиқ тақозо мекунад, ки дар тамоми ҳолат қонуният ва шаклҳои тафаккур, ба умеди ноил гаштан ба донишҳои илмӣ, дар вобастагӣ ба воқеият истифода шавад. Маҳз ҳамин ҳолатро фаҳми таърихӣ-мантиқӣ меноманд». Ин фасл хонандаро водор месозад, ки ҳақиқати таърихро дар заминаи мантиқ бояд омӯзад, ки он барои дарёфти мушкилоти сабаб ва натиҷа мусоидат хоҳад кард.
Дар интиҳои пажӯҳиши хеш С.Ятимов ба натиҷае расидааст, ки «Субъекти сиёсӣ аз муҳимтарин мавзӯъҳои тадқиқоти илми давлатшиносӣ аст» ва аз ин рӯ, «Масъалаи ҳаётан дар чаҳорчӯби таъйиноти субъектҳои сиёсӣ, манфиатҳои миллӣ – сулҳу субот, амнияти системавӣ, аз ҷумла рушди иқтисоди давлати миллӣ мебошад».
Дар маҷмӯъ, ин пажӯҳиш аз нигоҳи фарогирии масъала ва муаммоҳои муҳимтарин, моҳият ва хусусият тадқиқоти сирф илмӣ-назариявӣ бошад ҳам, он дар айни замон арзиши волои амалӣ-ҳаётӣ дорад.
Абдулҳай МАҲМАДАМИНОВ,
Мирзо СОЛЕҲОВ,      
устодони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 29.03.2018    №: 62-63    Мутолиа карданд: 415

20.02.2020


РУШДИ УСТУВОРИ ШАҲРСОЗӢ. ДАР ДУШАНБЕ ДОИР БА ИН МАВЗӮЪ СЕМИНАРИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ ДОИР ГАРДИД

ҶАМЪБАСТИ ДАВРИ ШАҲРИИ ОЗМУНИ "ДАСТАРХОНОРОӢ"

ДУШАНБЕ. ОМОДАГИҲО БА ҶАШНИ НАВРӮЗИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ

НОҲИЯИ ДЕВАШТИЧ. МУЛОҚОТИ ИНТИХОБКУНАНДАГОН БО ГУРӮҲИ КОРИИ КМИ ҲХДТ

РАШТ. ҲАМОИШИ СОБИҚАДОРОНИ ҶАНГУ МЕҲНАТ

ГӮШТӢ. МЕДАЛИ БИРИНҶИИ ПАҲЛАВОНИ ТОҶИК АЗ ЧЕМПИОНАТИ ОСИЁ

ДАР ӮЗБЕКИСТОН ҲАМА АГЕНТИИ ХУСУСИИ ШУҒЛРО МЕБАНДАНД

ҚАЗОҚИСТОН: 90 ПАРВАНДАИ ҶИНОЯТӢ БАЪДИ БЕТАРТИБИҲО ДАР ҶАНУБИ КИШВАР

ДАР УХАН БОЗ 12 БЕМОРХОНАИ МУВАҚҚАТӢ БАРОИ БЕМОРОНИ COVID-19 КУШОДАНД

ПЙЕР ВИМОН: «ТАҲРИМОТИ ЗИДДИРУСӢ БАР ЗАРАРИ ХУДИ АВРУПО ШУДАНД»

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

БАРГУЗОРИИ ҶАЛАСАИ КОМИССИЯ ОИД БА ОМОДАГӢ БА МАВСИМИ «ҲАҶ-2020»

КОДЕКСИ ОБ ИСТИФОДА ВА ҲИФЗИ ЗАХИРАҲОИ ОБИРО БА ТАНЗИМ МЕДАРОРАД

МАСОИЛИ ГУСТАРИШИ РОБИТАҲОИ ФАРҲАНГӢ МАТРАҲ ШУДАНД

КОНФРОНС БАХШИДА БА РӮЗИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ЗАБОНИ МОДАРӢ

ЛИЖАРОНӢ. ҒОЛИБОН МУАЙЯН ШУДАНД

ДАР ӮЗБЕКИСТОН ДОДАНИ ЛИТСЕНЗИЯРО ТАҶДИДИ НАЗАР МЕКУНАНД

ҚАЗОҚИСТОН. 13 ФУРУДГОҲИ МАСИРИ ҲАВОИИ МАҲАЛЛӢ МЕСОЗАД

САРВАРИ ФЕЪЛИИ АФҒОНИСТОН АШРАФ ҒАНӢ БОЗ ПРЕЗИДЕНТ ИНТИХОБ ШУД

ТИҶОРАТ БАЙНИ ТОҶИКИСТОНУ ЧИН МОҲИ ЯНВАР ДУ БАРОБАР БОЛО РАФТ

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

18.02.2020


ВКД. 161 УЗВИ ТАШКИЛОТИ ТЕРРОРИСТӢ ДАСТГИР ШУД

ФАРХОР. ҲОЛАТИ ҒАЙРИМЕЛИОРАТИВИИ ЗАМИНҲО МАВЗӮИ ДОҒ БОҚӢ МЕМОНАД!

18 ДОЛОНИ ЗИДДИТАРМАВӢ СОХТА МЕШАВАД

БОНУВОНИ НОҲИЯИ МУРҒОБ – ҒОЛИБИ ДАВРИ ВИЛОЯТИИ ОЗМУНИ ҶУМҲУРИЯВИИ «ДАСТАРХОНОРОӢ»

ГРЕНЛАНДИЯ ОБИ ПИРЯХҲОРО БА САВДО БАРОВАРДАНИСТ

ДАР БЕЛАРУС СОЛИ 2023 ИСТИФОДАИ ЗАРФҲОИ ПЛАСТИКИРО МАНЪ НАМУДАНИАНД

ПЕКИН ДАР 6 РӮЗ КОРХОНАИ НАВИ ИСТЕҲСОЛИ НИҚОБҲОИ ТИББӢ СОХТАНИСТ

ЧИН ВА АСЕАН ДАР МАСЪАЛАИ КОРОНАВИРУС ВОХӮРИИ МАХСУС ДОИР МЕКУНАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

17.02.2020


"РУШДИ ЧОРВОДОРӢ ВА ЧАРОГОҲҲО". ТАТБИҚИ ЗЕРЛОИҲАҲО

ШАҲРИНАВ. ИСТЕҲСОЛИ МАҲСУЛОТИ КИШОВАРЗӢ МЕАФЗОЯД

ФАЪОЛИЯТИ 32 ГУРӮҲИ МУТАШАККИЛИ ҶИНОЯТӢ ҚАТЪ ГАРДИД

ҲАМКОРИҲО БО ШАРИКОНИ РУШД ТАҲКИМ МЕЁБАНД


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед