logo

фарҳанг

ДАСТОНИ ДАР ЗАР ТАР

Аз бахши китобҳои  нодири Китобхонаи миллӣ ба рисолаи «Нақшу нигори тоҷикони кӯҳманзари болооби Амударё ва қирғизҳои Помир» даст ёфтам, ки маҳсули пажӯҳиши мардумшинос М. Андреев буд. Китоби хурдҳаҷм бо арзиши бузург, соли 1928 бо теъдоди 600 нусха дар шаҳри Тошканд нашр шудааст. Арзиши таҳқиқро соядасти муаллиф бо хати зебо ва хонои насх меафзуд.
Ба фарзанди мубориз ва шарафманди миллат ва яке аз масъулону бунёдгузорони Ҷумҳурии Тоҷикистон бо чунин мазмун «Ба рафиқи муҳтарам Мирзо Абдулқодир ин асар аз тарафи муаллиф бо эҳтироми тамом тақдим мешавад».
Соядаст собит мекунад, ки Абдуқодир Муҳиддинов, раиси вақти Кумитаи инқилобии умумибухоро, миёни муҳаққиқон обрӯи хосса ва ҳамчун фарзанди фарҳангпарвари тоҷик эътибор дошт. Ӯ бо камогоҳон ва бетафовутон пайкори ҷиддӣ ороста буд ва дар муаррифии таъриху фарҳанги тоҷикон такягоҳи устод С. Айнӣ ба шумор мерафт. Ва эҷоди ҳар нафар дар сифати мардумаш ба дардаш мехӯрд.
Миёни мардуми кӯҳманзар ибораи «дастони дар зар» маъмул аст, ки дар нишони ҳунарварон бувад. Яъне маънои аз панҷ панҷааш ҳунар мерезад. Ва занони тоҷик бо масъулияти бар дӯш доштаашон  дар рӯзгор аз он ҷумлаанд. Аз пухтупаз то озину оро додани дару погаҳ, гулбасту гулдӯзиҳои пироҳану рӯмол, ҷиҳози хона ба эшон марбут аст.  Чеварони гулдаст ва кулолони ҳунарваранд.
Ва М. Андреев аз ҳамин хусус менависад. Ба қавли ӯ новобаста ба шароити сангини табиӣ ва иқтисодӣ муҳаббат ба зебоӣ ва завқи воло дар нақшу нигорҳо муассир ва сазовори таҳсин таҷассум ёфтанд.
Мардумшинос аз табиати зебои кӯҳманзар ва салиқаи ҳунармандон, ки дар заминаи анъанаҳои мардумӣ шакл мегиранд, мафтун мешавад. Аз ин рӯ, таъкид мекунад: «Устоди мумтози ороиш дар хонаи тоҷик зан аст. Ӯ деворҳои хонаро сафедӣ зада, бо нақшҳои сода ва тасвирҳо оро медиҳад. Ранг мезанад аз дуда ва гил. Он ҷо боғистон, пода ва саворагони болои аспи дар дав ва нахчирро метавон тахсис кард».
Ҳарчанд бо мамнуоти ислом тоҷик ҷисмҳои зиндаро тасвир намекард, вале ба василаи эҷодаш бо гиёҳу рустанӣ дар тахайюл ва тасаввураш  ҷон мебахшид.
Чанор дар тасаввуроти тоҷик партави шоирона дорад, андешаашро хулоса мекунад муҳаққиқ. Баргҳои чанор бо зоҳир панҷаи инсонро мемонад, ки дар гулдӯзиҳо нақш меёбанд. Ва китоби дигаранд, балки мусавараанд ё сурудаҳои рангинанд  дар матоъ.
Гулдӯзиҳои тоҷик аз назари муҳаққиқ олами хаёлот ва муъҷизаи бесобиқа аст. Воқеан, муҳитро ба тарзи худ тасаввур ва тасвир мекунад. Ҳар як гулдӯз намунаҳои эҷоди худро дорад,ки онро нусха (нусқа) мегӯянд, натиҷа мегирад муҳаққиқ. Воқеан, қаламкашон (қаламзанҳо) нусхаҳои хоссаро нигаҳдорӣ мекарданд, ки маҳсули бовар ва асрори мактаби ҳунарӣ буданд.
Бино ба навиштаи М. Андреев «Нусхагирӣ таърихи хеле куҳан дорад. Ҳунарварон ба ҷои коғаз пора ва тикаи матоъро истифода мекарданд. Дар он намунаи нақшҳои хушомадашро, ки барояш фардо лозим мешавад ва ҳаводоронашро меафзояд, нусха мегирифт».
Инчунин, намунаҳо дар нусхаи «пайи кабк (дар гиребони  хилъат, маъмул дар  Шуғнону Рушон), ситораҳо, турнаҳо, анвои гулҳо (водии Яхсу ва Вахиё) ва ғайра мунъакис мешуданд. Яъне, мактаби хоссаи ҳунарварро намоиш медод. Нусхаҳо асрори эшон буд ва яке аз дигаре тафриқа дошт. Маҷмӯи онро М. Андреев ба албоме ташбеҳ медиҳад, ки ҳар рангу мазмун доранд. Нусхаҳо дар миёни ҷӯробдӯзон низ маъмул буд.
Бавижа, нақш дар шероза ва ҷӯробҳои мардуми Бадахшон асрору таърихи ғалатӣ доранд, тасдиқ мекунад ин мардумшинос ва меафзояд, ки соли 1925 ба мо муяссар шуд, ки 80 намунаи нақшу нигори ҷӯробҳоро гирд биёварем. Ӯ андешаашро идома дода, кӯҳистонро ватани пайдоиши нақшу нигори  ибтидоӣ   мешуморад, ки дар шаклҳои   ҳандасӣ боқӣ мондаанд.
Осори бостоншиносӣ дар намунаҳои гулпартоӣ, тасвирҳо дар сангу зарфҳо дар шаклҳои ҳандасӣ хулосаи муҳаққиқро тасдиқ мекунад.
Орои рӯбандҳо  бо тасвири хурӯс, ба қавли муҳаққиқ дар Вахиё ва Ёхсу ҷолибанд. Ин мазмуни густариш хурдаест, ки ба қудсӣ шуморидани ҷонвари саҳархез дар пайвандист. Хурӯс ҳамчун намояндаи эзиди Суруш ҳар субҳ мардумро аз партави рӯшноӣ огоҳ мекунад.
Таваҷҷуҳи М. Андреев ба кӯзагарон, ки бештарашон занонанд, зиёд аст. Ӯ менависад, ки  дар водии Ёхсу  нақшу нигори кӯзаҳои аз рангҳои сурху қаҳваранги ангобхӯрда (масолеҳ аз доманакӯҳҳо ба даст оварда мешавад) тасвирҳои зарфҳои Юнони қадимро ёд меоранд. Ин намунаҳоро занон меофаранд.
М. Андреев  ба навъе  аз анбори қадима ки алҳол фаромӯш ва аз истифода баромадааст,  ёд мекунад. Ӯ менависад, ки  кулӣ (ғулӣ) аз гил ба сони қуттии бузург сохта мешавад. Ин қабил эҷоду маҳсули дасти занони Ховалинг  мебошад. Кулӣ чор пояи гилин дошта, дар  як кунҷи хона сохта  мешуд ва то 500 кг  ордро мегунҷонд. Аз поён сӯрохӣ дошт, ки кадбонуҳо миқдори зарурии ордро мегирифтанд.
Дар ҳамин кулӣ гиёҳи афсонавие тасвир шуда, намуна аз гандум дорад, бо баргҳои паҳн ва  ба сони шуои офтоб паҳну панҷа мезанад. Мардумшиноси барҷаста бо эҳсоси гарму бо рағбати зиёд ҳунармандии сокинони кӯҳистонро тараннум мекунад. Ва ӯ танҳо нест,  мушоҳида ва  навиштаҳои  М. Андреевро муҳаққиқони дигар низ дар осорашон тасдиқ карданд.
Метавон натиҷа гирифт, ки ибораи куҳани «Дастони дар зар тар» бе ҳикмат нест. Занони кӯҳистони ин даврон низ ҳунарваранду аз панҷаҳояшон зар мерезад.
Ҷонибек АСРОРИЁН


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 03.07.2018    №: 130    Мутолиа карданд: 232

22.02.2019


Ҷаласаи Комиссияи сетарафаи танзими муносибатҳои иҷтимоию меҳнатӣ

Забони тоҷикӣ таърихи зиёда аз чорҳазорсолаи хату алифбо дорад

ББТ барои фаъолияти оператори низоми пардохтии “Осон” иҷозатнома гирифт

МАВСИМИ НАВИ ЛИГАИ ОЛӢ МОҲИ АПРЕЛ ОҒОЗ МЕГАРДАД

Путин самтҳои асосии сиёсати хориҷии Россияро тавзеҳ дод

Хадамоти вижаи 7 кишвари ИДМ машқи "Арарат-Антитеррор" мегузаронанд

Чин дар кайҳон неругоҳи барқи офтобӣ месозад

21.02.2019


ХУҶАНД. Оғози сохтмони бинои нави «Тоҷикстандарт»

ФУТБОЛ. Тақвими бозиҳои тими мунтахаби олимпии кишвар муайян гардид

Табибон аз Тотористон бо ҳампешаҳои тоҷики худ мубодилаи таҷриба мекунанд

Роҳандозии лоиҳаҳои инноватсионӣ дар Қазоқистон

Дар Ҳиндустон 13 иштирокдори тӯй зери чархи мошини боркаш монд

Сӯхтор сабабгори марги ҳафт кӯдак дар Канада

Ҷаҳон дар як сатр

19.02.2019


МАКТАБИ ДАВЛАТДОРИИ ЭМОМАЛӢ РАҲМОН. ЯК ҲАМОИШИ МУҲИМ

Баррасии масъалаҳои рушди сайёҳӣ

Вохӯрии Низомиддин Зоҳидӣ бо Мазен Шамия

Дурнамои рушди муносибатҳо матраҳ гардид

ҶОМИ КУШОДАИ АВРУПО. Муҳаммадризо Қувватов медали биринҷӣ ба даст овард

Авҷи ниҳолшинонӣ

Саҳми соҳибкорон дар ободии деҳот

Ҳамкории тиҷоратию иқтисодии Чин ва Россия густурдатар мегардад

Сарвар Дониш: «Музокироти сулҳ бидуни ҳукумат қурбе надорад»

«Туҳфаи шоҳона» - и Арабистони Саудӣ ба шаҳрвандони Покистон

Дар Қазоқистон маркази амнияти иттилоотӣ ифтитоҳ меёбад

Сокини навраси Шимкент ду нафарро аз сӯхтор наҷот дод

Ҷаҳон дар як сатр

18.02.2019


Боздиди Азим Иброҳим аз ҷараёни корҳои сохтмонӣ

ВКД Ҷиноятҳо 83,6 дарсад ошкор шуданд

Вазорати молия. Барои дастгирии буҷет маблағи бештар ҷалб хоҳад гашт

«BISHKEK OPEN – 2019». Дурахши каратэ-дочиёни навраси тоҷик

«МОҲИЯТ ВА ТАЪЙИНОТИ МАТБУОТИ МАҲАЛЛӢ»

РОҒУН. Ободонӣ вусъат меёбад

АНДОЗ. Нақша 100, 6 дарсад иҷро гардид


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед