logo

фарҳанг

АСПИ ХАТЛӢ

Бо бардошти илҳом аз талошҳои оқилонаву ҷавонмардонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар роҳи дубора зинда сохтани фарҳанги бостонии тоҷикон, аз ҷумла парвариши асп, мехоҳем пиромуни аспҳои машҳури замони гузашта бо номи «аспи хатлӣ», ногуфтаҳоеро пеши дидори хонандагони гиромӣ оварем.
Бо воковии навиштаҳои гузаштагони бостон, аз ҷумла «Гота» - ҳои «Авасто» ба дурустӣ метавонем дарёбем, ки ниёкони мо нахустин одамони комёб дар ром кадани асбҳо буданд. Агар нигоҳе бар номҳои тоҷиктаборони бостон барафканем, дармеёбем, ки онҳо саросар ба асб бастагӣ доранд ва шуғлу дороиву муносиботи бисёре аз инсонҳои ориёиро аз номҳояшон метавон дарёфт. Мисли Зарасб (номи писари Манучеҳр) - дорандаи асби заррин, Гаршосби Сомон – фарбеҳкунандаи асби низор (лоғар), Беварасб - дорандаи ҳазор асб, Луҳросб, Гуштосб – парварандаи асб, Сиёвуш – дорандаи асби сиёҳ, Ҷомосб – дорандаи асби асил, Бонугушасб – духтари Рустам, зани Гев ва модари Бежан, Пурушасб (номи падари Зартушт) – дорандаи асби хокистарӣ, Патирагтарасб – номи бобои Зартушт, Пайитирасб ва Уругузасб – номи ниёкони Зартушт.... ва ғайра. Мардуми зодгоҳи Зартушт, яъне Балх на танҳо номҳои одамонро дар бастагӣ бо асб унвон мекарданд, балки номи ҷойгоҳи намозгузориашонро бо асб таркиб медоданд. Ба монанди оташкадаи Озаргушасб, ки дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ чунин ёд шудааст:
Манучеҳрро буд ду пури гузин,
Далеру хирадманду бо фарру дин.
Яке ном Нузар, дигар чун Зарасб,
Ба майдон ба монанди Озаргушасб.

Маънии номи оташкадаи Озаргушасб, асби нари чун оташ мебошад.
Воқеан, дар бовариҳои динии фаротаърихии тоҷикон асб аз ҷойгоҳи вижае бархӯрдор буд. Чунончи дар «Авасто» омадааст, ки эзади Баҳром савори асби сафед аст. Дар бандҳои 11 то 13 Обоняшт эзадони баландпояи меҳрпарастӣ, Меҳр (Митро) ва Суруш, савори аробаҳои чорасба бозтоб шудаанд, ки он ишора ба чаҳор унсури сиришти дунё мебошад; Об, Бод, Хок, Раъд (Оташ). Ба чунин тавсифе низ дучор меоем, ки аз барои Меҳр, Аҳурамаздо аробае бо чаҳор асб, ба нишонаҳои боду борону абру раъд сохт.
Шоҳону диловарсарони кишвари Фирдавсӣ, яъне Хуросони бузург, ки зодбуми тоҷикон буд, асбҳои худро бад - он сон гиромӣ медоштанд, ки онҳоро бо номҳои хосси инсонҳо унвон мекарданд. Чунончи асби Настур – писари Зарир Беҳзод ном дошт. Ба ҳангоми даргузашти шаҳсаворон маросимҳои сӯгворие анҷом медоданд, ки хеле таъсирбахшу ҳузнангез буданд.
Набояд аз дида дур дошт, ки дар забони тоҷикӣ рангҳо ончунон ба вижагии асбҳо пайвастагӣ доштанд, ки гоҳе маънии луғавии худро бохта, сифати асб шудаанд. Ба монанди «хинг», «шабдез», «шабранг». Аслан дар забони тоҷикии миёна, ранги сафеди равшанро «хинг», мегуфтанд ва ҳоло низ дар гӯиши мардуми Вахиё, Ванҷ, Дарвоз ва қисмати зиёди манотиқи ҷануби Тоҷикистон ва шимоли Афғонистон, ранги сафеди равшан ва ё камрангиро «хинг» мегӯянд. Аммо ин вожа, чуноне дар боло ёд шуд, маънии луғавиашро тағйир карда, ба маънии асб кор бурда мешуд. Ба соне ки дар қасидаи машҳури Рӯдакӣ омадааст:
Оби Ому бо ҳама паҳноварӣ
Хинги моро то миён ояд ҳаме.

Мебояд ёдовар шуд, ки рӯди Хинговро, ки сарчашма дар Вахиё дорад, маънӣ оби сафед аст.
Бояд ҳамеша дар ёд дошт, ки тоҷикон бар асари ошуфтагиҳои ҳазорсола, чирамандии тозиёну биёбонгардон, аз даст додани муқаддастарин арзишҳои инсонӣ – давлатдории миллии худ, хотираи таърихии хешро ба фаромӯшӣ супориданд. Ҳамин буд, ки мо дар баробари аз ёд рабудани як силсила арзишҳои миллии таърихии худ, номи асбҳо ва зотҳои парваришдодаи бобоёнамонро низ ба фаромӯшӣ супурдаем.
Яке аз зотҳои овозаманди аспҳои тоҷикӣ «асби хатлӣ» мебошад.
Дар аксари таълифоти гузаштагон, агар гуфтор пиромуни Хуталон (Хатлон), ё васфи вижагии асбҳои шоҳону диловарсарони   тоҷиктабор бошад (аз ҷумла дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ, «Хамса» - и Низомӣ), ҳатман аз хушзотии «асбҳои хатлӣ», ба таъкид ёд мешавад. Зоти аспи хатлӣ бисёр қадимӣ аст ва пеш аз замони давлатдории Ҳахоманишиён ин зот ба вуҷуд омада, бо чобукӣ ва таҳаммулпазириашон дар душвориҳои минтақаҳои кӯҳистонӣ ва нимакӯҳистонӣ, мояи ҳайрати мардумони худӣ ва бегона гаштаанд. Чуноне аз тавсифҳои «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ бармеояд аспи хатлӣ андоми кашида, думи борик, сару гардани баланду зебо, лабҳои борику мутаносиб, гӯшҳои хурд ва роҳравии хиромон доштааст.
Дар бораи  мансубияти аспи хатлӣ ба музофоти (вилояти) Хатлон (Хуталон), дар аксари фарҳангномаҳо (луғатҳо) шарҳу бозгӯиҳои равшан ҷой дорад.
Шоирони номии адабиёти форс – тоҷик дар баробари бозтоби зебоиву тавонмандии аспи хатлӣ, бештар ба хиромиданҳову тезрафтории он аҳамият додаанд.
Дар поён мехоҳам ёдовар шавам, ки бо дидани талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат, ба дудилагие роҳ намедиҳем, ки асбони хатлии овозаашонро аздастдода дубора дар майдонҳои варзишиву намоишӣ ҷилва хоҳанд кард.
Зафар МИРЗОЁН,
мушовири ректори Донишгоҳи
давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 09.07.2018    №: 134    Мутолиа карданд: 136

19.09.2018


ТОҶИКИСТОН ВА ӮЗБЕКИСТОН. Аввалин тамринҳои муштараки низомӣ

Таъсиси 57 корхонаи нав

Намоиши дастовардҳо ба муносибати Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Зуҳро Саидова – соҳиби шоҳҷоиза

Таҳаммул аз амалҳои террористӣ норавост

Баргузории ҳамоиши маъмурони роҳи оҳани кишварҳои СҲШ дар Ӯзбекистон

Дар Ироқ 27 ҳазор нафар аз об заҳролуд гашт

Тӯли 40 соли ислоҳот дар Чин ҷои кор 346 дарсад афзуд

Остона ҳамоиши ҳаштуми глобалии туризми шаҳриро пазироӣ мекунад

Ҷаҳон дар як сатр

18.09.2018


САМБО. Дурахши варзишгари навраси тоҷик дар Аврупо

Иди асал дар Душанбе

КӮЛОБ. Боз ду меҳмонхонаи нав ба истифода дода шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ӮЗБЕКИСТОН. Оғози машқҳои низомии муштарак

Теъдоди қурбонии тӯфони «Мангхут» аз 60 нафар гузашт

Дифои Вазорати ҳуқуқи инсони Покистон аз ҳуқуқи занҳо

Таҳсили фосилавӣ ба ҳар хонандаи ҷопонӣ дастрас шуд

Дар Остона ба хариди партов шурӯъ карданд

17.09.2018


НОҲИЯИ РӮШОН. Сарҳадбонон соҳиби бинои наву замонавӣ шуданд

Баргузории фестивали шаҳрии эҷодиёти кӯдакон

“КӮКНОР-2018”. Мусодираи беш аз 550 килограмм маводи нашъаовар дар Хатлон

ФУТБОЛ. "Хуҷанд" ба пеш баромад

11.09.2018


ДУШАНБЕ МИЗБОНИ СОҲИБКОРОНИ ҶАҲОН

ДЕВАШТИЧ. БУНЁДКОРИҲОИ НОҲИЯ НАМУНАИ ИБРАТАНД

МАРЗ. Боздошти қочоқбарон

КӮЛОБ. ИФТИТОҲИ БОҒЧАИ НАВ

05.09.2018


БӮСТОН. Бунёди чор иншооти нав

ФУТБОЛ. Дар Тоҷикистон мусобиқаҳои байналмилалӣ доир мегарданд

Ориф Алвӣ 13-умин президенти Покистон интихоб гашт

Дар Арабистони Саудӣ барои маводи тахрибӣ дар интернет зиндонӣ мекунанд

Дар Гуҷарат сохтмони баландтарин ҳайкали дунё анҷом меёбад

Ҳиндустон барномаи нави кайҳониро амалӣ месозад

04.09.2018


Боздиди Сарвазири мамлакат аз иншооти гармидиҳии шаҳри Душанбе


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед