logo

фарҳанг

АСПИ ХАТЛӢ

Бо бардошти илҳом аз талошҳои оқилонаву ҷавонмардонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар роҳи дубора зинда сохтани фарҳанги бостонии тоҷикон, аз ҷумла парвариши асп, мехоҳем пиромуни аспҳои машҳури замони гузашта бо номи «аспи хатлӣ», ногуфтаҳоеро пеши дидори хонандагони гиромӣ оварем.
Бо воковии навиштаҳои гузаштагони бостон, аз ҷумла «Гота» - ҳои «Авасто» ба дурустӣ метавонем дарёбем, ки ниёкони мо нахустин одамони комёб дар ром кадани асбҳо буданд. Агар нигоҳе бар номҳои тоҷиктаборони бостон барафканем, дармеёбем, ки онҳо саросар ба асб бастагӣ доранд ва шуғлу дороиву муносиботи бисёре аз инсонҳои ориёиро аз номҳояшон метавон дарёфт. Мисли Зарасб (номи писари Манучеҳр) - дорандаи асби заррин, Гаршосби Сомон – фарбеҳкунандаи асби низор (лоғар), Беварасб - дорандаи ҳазор асб, Луҳросб, Гуштосб – парварандаи асб, Сиёвуш – дорандаи асби сиёҳ, Ҷомосб – дорандаи асби асил, Бонугушасб – духтари Рустам, зани Гев ва модари Бежан, Пурушасб (номи падари Зартушт) – дорандаи асби хокистарӣ, Патирагтарасб – номи бобои Зартушт, Пайитирасб ва Уругузасб – номи ниёкони Зартушт.... ва ғайра. Мардуми зодгоҳи Зартушт, яъне Балх на танҳо номҳои одамонро дар бастагӣ бо асб унвон мекарданд, балки номи ҷойгоҳи намозгузориашонро бо асб таркиб медоданд. Ба монанди оташкадаи Озаргушасб, ки дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ чунин ёд шудааст:
Манучеҳрро буд ду пури гузин,
Далеру хирадманду бо фарру дин.
Яке ном Нузар, дигар чун Зарасб,
Ба майдон ба монанди Озаргушасб.

Маънии номи оташкадаи Озаргушасб, асби нари чун оташ мебошад.
Воқеан, дар бовариҳои динии фаротаърихии тоҷикон асб аз ҷойгоҳи вижае бархӯрдор буд. Чунончи дар «Авасто» омадааст, ки эзади Баҳром савори асби сафед аст. Дар бандҳои 11 то 13 Обоняшт эзадони баландпояи меҳрпарастӣ, Меҳр (Митро) ва Суруш, савори аробаҳои чорасба бозтоб шудаанд, ки он ишора ба чаҳор унсури сиришти дунё мебошад; Об, Бод, Хок, Раъд (Оташ). Ба чунин тавсифе низ дучор меоем, ки аз барои Меҳр, Аҳурамаздо аробае бо чаҳор асб, ба нишонаҳои боду борону абру раъд сохт.
Шоҳону диловарсарони кишвари Фирдавсӣ, яъне Хуросони бузург, ки зодбуми тоҷикон буд, асбҳои худро бад - он сон гиромӣ медоштанд, ки онҳоро бо номҳои хосси инсонҳо унвон мекарданд. Чунончи асби Настур – писари Зарир Беҳзод ном дошт. Ба ҳангоми даргузашти шаҳсаворон маросимҳои сӯгворие анҷом медоданд, ки хеле таъсирбахшу ҳузнангез буданд.
Набояд аз дида дур дошт, ки дар забони тоҷикӣ рангҳо ончунон ба вижагии асбҳо пайвастагӣ доштанд, ки гоҳе маънии луғавии худро бохта, сифати асб шудаанд. Ба монанди «хинг», «шабдез», «шабранг». Аслан дар забони тоҷикии миёна, ранги сафеди равшанро «хинг», мегуфтанд ва ҳоло низ дар гӯиши мардуми Вахиё, Ванҷ, Дарвоз ва қисмати зиёди манотиқи ҷануби Тоҷикистон ва шимоли Афғонистон, ранги сафеди равшан ва ё камрангиро «хинг» мегӯянд. Аммо ин вожа, чуноне дар боло ёд шуд, маънии луғавиашро тағйир карда, ба маънии асб кор бурда мешуд. Ба соне ки дар қасидаи машҳури Рӯдакӣ омадааст:
Оби Ому бо ҳама паҳноварӣ
Хинги моро то миён ояд ҳаме.

Мебояд ёдовар шуд, ки рӯди Хинговро, ки сарчашма дар Вахиё дорад, маънӣ оби сафед аст.
Бояд ҳамеша дар ёд дошт, ки тоҷикон бар асари ошуфтагиҳои ҳазорсола, чирамандии тозиёну биёбонгардон, аз даст додани муқаддастарин арзишҳои инсонӣ – давлатдории миллии худ, хотираи таърихии хешро ба фаромӯшӣ супориданд. Ҳамин буд, ки мо дар баробари аз ёд рабудани як силсила арзишҳои миллии таърихии худ, номи асбҳо ва зотҳои парваришдодаи бобоёнамонро низ ба фаромӯшӣ супурдаем.
Яке аз зотҳои овозаманди аспҳои тоҷикӣ «асби хатлӣ» мебошад.
Дар аксари таълифоти гузаштагон, агар гуфтор пиромуни Хуталон (Хатлон), ё васфи вижагии асбҳои шоҳону диловарсарони   тоҷиктабор бошад (аз ҷумла дар «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ, «Хамса» - и Низомӣ), ҳатман аз хушзотии «асбҳои хатлӣ», ба таъкид ёд мешавад. Зоти аспи хатлӣ бисёр қадимӣ аст ва пеш аз замони давлатдории Ҳахоманишиён ин зот ба вуҷуд омада, бо чобукӣ ва таҳаммулпазириашон дар душвориҳои минтақаҳои кӯҳистонӣ ва нимакӯҳистонӣ, мояи ҳайрати мардумони худӣ ва бегона гаштаанд. Чуноне аз тавсифҳои «Шоҳнома» - и Ҳаким Фирдавсӣ бармеояд аспи хатлӣ андоми кашида, думи борик, сару гардани баланду зебо, лабҳои борику мутаносиб, гӯшҳои хурд ва роҳравии хиромон доштааст.
Дар бораи  мансубияти аспи хатлӣ ба музофоти (вилояти) Хатлон (Хуталон), дар аксари фарҳангномаҳо (луғатҳо) шарҳу бозгӯиҳои равшан ҷой дорад.
Шоирони номии адабиёти форс – тоҷик дар баробари бозтоби зебоиву тавонмандии аспи хатлӣ, бештар ба хиромиданҳову тезрафтории он аҳамият додаанд.
Дар поён мехоҳам ёдовар шавам, ки бо дидани талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат, ба дудилагие роҳ намедиҳем, ки асбони хатлии овозаашонро аздастдода дубора дар майдонҳои варзишиву намоишӣ ҷилва хоҳанд кард.
Зафар МИРЗОЁН,
мушовири ректори Донишгоҳи
давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 09.07.2018    №: 134    Мутолиа карданд: 173

14.11.2018


Вусъати корҳои ободонӣ дар ноҳияи Восеъ

Ҷамъоварии $482 миллион ба ёрии мардуми Ироқ

Назарбоев ташкили Созмони амнияти дастаҷамъии Осиёро пешниҳод дорад

Ҷонибдории Ангела Меркел аз ташкили артиши ягонаи аврупоӣ

Дар Тошканд Ҳафтаи соҳибкории глобалӣ шурӯъ шуд

Ҷаҳон дар як сатр

ЧЕМПИОНАТИ ҶАҲОН – 2018. Иштироки се бонуи муштзани тоҷик

БОНКИ МИЛЛӢ. Иқдоми наҷиб

13.11.2018


Мулоқоти Сироҷиддин Муҳриддин ва Юе Бин

Баимзорасии ёддошти тафоҳум

Нақшаи чорабиниҳои амалӣ намудани корҳои ободонию бунёдкорӣ дар давраи солҳои 2019 – 2021 тасдиқ гардид

БӮСТОН. Таҷдиди шуъбаи урология

ВАҲДАТ. 5 иншооти ҷашнӣ ба истифода дода шуд

ЁВОН СИМОИ ТОЗА МЕГИРАД

НОҲИЯИ ШАМСИДДИНИ ШОҲИН. Кӯшишҳо самар медиҳанд

"Дар ин дунё Карим Девонае буд"

Ҳузури бераводиди тоҷикистониён дар Туркия 3 баробар дароз шуд

Аврупо дар бозёбии партовҳои уран дар Тоҷикистон саҳм мегирад

Москва аз ҷумлаи даҳ шаҳри беҳтарини дунёст

Гунаҳгорони ҳалокати 52 ӯзбекистонӣ зиндонӣ шуданд

Чин дар ҷаҳон калонтарин воридкунандаи газ

Ҷаҳон дар як сатр

ҚУБОДИЁН. 48 медали варзишгарон дар нуҳ моҳ

12.11.2018


Дар Париж ҳамоиши сулҳ ифтитоҳ ёфт

Бо эҳтимоми ҳукумати Ҳиндустон нархи сӯзишворӣ арзон мешавад

ЭКСПО дар Шанхай: шартномаҳо ба маблағи қариб $60 миллиард ба тасвиб расиданд

Сӯхтори ҷангал дар Калифорния боиси ҳалокати 25 нафар гашт

Ҷаҳон дар як сатр

ВАХШ. Суратҳисоби бонкӣ барои ятимон

ОЛИМПИАДАИ “GENIUSKIDS – 2018” 35 медали хонандагони тоҷик

САМБО. Хушқадам Хусравов – қаҳрамони ҷаҳон

09.11.2018


Ҳамоишҳои ҷавонон бахшида ба Рӯзи Президент

Баррасии масоили рушди ҳамкориҳо

Мулоқоти Юсуф Раҳмон бо Кристофер Рэй


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед