logo

фарҳанг

ФИРДАВСӢ ВА ШАМСИДДИН ШОҲИН

Адабиётшиноси маъруфи асри XIX Садри Зиё Шамсиддин Шоҳинро баъди Фирдавсиву Анвариву Саъдӣ «чорумин пайғамбари шоирон» номидааст («Назираш набошад ба рӯи Замин, Зи пайғамбари шоирон чорумин»). Ин ҷо ифодаи «чорумин пайғамбари шоирон» на танҳо ба нотакрории фардияти эҷодии Шоҳин далолат мекунад, балки иртиботи ирсӣ ва пайравии хоссаи ӯ ба шуарои бузурги зикршуда дар назар дошта шудааст.
Адабиётшиносони муосири тоҷик пайравии Шоҳинро ба Анвариву Саъдӣ, Низомиву Амир Хусрав, Ҳофизу Бедил таъкид ва то андозае таҳқиқ карда бошанд ҳам, лекин муносибати ӯро бо Абулқосим Фирдавсӣ ва «Шоҳнома» - и вай таъйин нанамудаанд, ҳол он ки нуқтаи баланди ғоявию бадеии эҷодиёти Шоҳин дар заминаи таъсиру нуфузи кайфиятҳои ғоявию услубии ин асари безавол зоҳир гардидааст. Бинобар ин, илова бар он ки Садри Зиё иртиботи ирсии маслаку мароми Шоҳинро бо Ҳаким Фирдавсӣ таъкид намудааст, шоир Зуҳурии Ҳиротӣ низ дар шеъри ба мадҳи Шоҳин бахшидаи худ, ӯро ба сифати шоири «Фирдавсикалом» васф кардааст. Мирзо Муҳаммадқобили Савдоӣ, шоир ва мухлиси ашъори Шоҳин, низ дар мадҳи ӯ шеъре навишта, ки байте аз он ин аст:
Андар қасидаву ғазалу васф, ҳамчунон,
Фирдавсиву  Саъадиву монанди Анварӣ.
Муносибати Шамсиддин Шоҳинро ба «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ пеш аз ҳама, дар ҷараёни таълифи  маснавии «Туҳфаи дӯстон» хеле равшан мушоҳида мекунем. Муҳаққиқи асосии ҳаёт ва эҷодиёти Шоҳин профессор Холиқ Мирзозода дар асоси ба назар гирифтани  моддаи таърихи  таълифи маснавии «Туҳфаи дӯстон» маснавии мазкурро  як асари аз ҷиҳати  сохту таркиб комилу анҷомёфта шуморида, ба хулосае омадаанд, ки қисми  асосии ин асар (ба ғайр аз қисмати  муқаддимавӣ ва боби аввал) талаф шудааст ва аз ин рӯ, порчаҳои боқимондаи «Туҳфаи дӯстон» - ро чун ҷузъи таркибии як асари  комили анҷомёфта, ки дар пайравии «Бӯстон»-и Саъдӣ навишта шудааст, таҳлил намудаанд. Аммо профессор Расул Ҳодизода маълумоти сарчашмаҳои таърихию адабии замони худи Шоҳинро, ки дар онҳо «нотамом»  мондани асари «Туҳфаи дӯстон» таъкид шудааст, тақвият медиҳад ва сабаби қатъ гардидани  пиндори бадеии Шоҳинро аз офариниши асари «Туҳфаи дӯстон» ба рухдоди табаддулоти фикрии шоир алоқаманд намудааст. Бинобар он, муҳаққиқ дар байни бобу фаслҳои боқимондаи асар, воқеан, фикру андешаҳои ба якдигар тамоман мухолифро дуруст дарёфт кардааст. Вале бо вуҷуди ин гуна андешаҳои дақиқ  муҳаққиқ ҳангоми тадқиқи бобу фаслҳои боқимондаи «Туҳфаи дӯстон» тарзи баён ва сабки сухани Шоҳинро аз ҷумлаи шоирони мутақаддим танҳо бо сабки «Бӯстон» - и Саъдӣ алоқаманд кардааст.
Таҳқиқи бобу фаслҳои мавҷудаи «Туҳфаи дӯстон» ҳаминро нишон медиҳад, ки онҳо дар маҷмӯъ дар пайравӣ ва таъсири ду сабку услуби ҷудогона ва мухталиф навишта шудаанд, яъне дар сабку услуби «Бӯстон» - и Саъдӣ ва сабку услуби «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ.
Пайравӣ ва истифодаи сабку услуби ин ду шоҳасари пайғамбарони шеъру шоирӣ, ки дар як вазн (мутақориб) навишта шудаанд, дар  маснавии «Туҳфаи дӯстон», ки он ҳам ба ҳамин вазн аст, дар як вақт ва ба тарзи  омехта сурат  нагирифта, балки ду  марҳилаи  мутақобила ва таҳаввули ғоявию бадеии эҷодиёти Шоҳинро ифода намудааст.
Аз ҷараёни таълифи «Туҳфаи дӯстон» маълум мешавад, ки маснавии Шоҳин, воқеан,  дар татаббӯи «Бӯстон» - и Саъдӣ ифтитоҳ ва шурӯъ шудааст. Шоир пас аз ба дарбори амир омадан хостааст бо ҳидояти  муршиди бузургвори худ,  орифи покдин Шайх Муҳаммад Зирифи Ҷӯйборӣ дар ҳамон марому маслак ва нақшаи «Бӯстон» - и Саъдӣ як асаре ба таври назира биофарад, чуноне ки қабл аз ин дар пайравии Низомӣ достони «Лайлӣ ва Маҷнун» - ро навишта буд. Барои тасдиқи фикр аз оғози боби аввали «Бӯстон» ва «Туҳфаи дӯстон» ду пора  шеърро таҷдиди назар менамоем.
Саъдӣ:
Чӣ ҳоҷат, ки нуҳ курсии осмон
Ниҳӣ зери пои Қизил Арслон?
Магӯ пои иззат ба афлок неҳ,
Бигӯ рӯи ихлос бар хок неҳ.
Шоҳин:
Чӣ лозим ниҳодан ба моҳию моҳ
Буни найзаву қуббаи чатри шоҳ?
Магӯ қуббаи чатр бар моҳ бар,
Бигӯ раҳ ба дилҳои  огоҳ бар.
Чунонки аз тарзи баён ва сабки сухани пораи ашъори зикршуда намоён аст, Шамсиддин Шоҳин тарзи назирасароии  классикиро ба дараҷаи баланд аз худ намуда, дар ин ҷода омодагии комил ҳосил кардааст. Бинобар он, ӯ итминони комил дошт, ки бо чунин қувваи  табъ («Кунунам, ки Эзид забон додааст, Забон пур зи шаҳди баён додааст»), шабеҳи «Бӯстон» - и Саъдӣ як асари ҷовидон ба ёдгор гузорад. Ба ин хотир,  чуноне ки Саъдӣ «Бӯстон» - ро ба номи ҳокими  вилояти Форс Атобек Саъд бини Зангӣ бахшида, ӯро панд дода буд, Шоҳин низ хост, ки ин амалро бо амир Абдулаҳад анҷом диҳад.
Шамсиддин Шоҳин чун шоири эҳёкунандаи анъанаҳои  адабии ниёгон («Ҳамон беҳ ки монанди  пешиниён, Гузорем ояндагонро нишон») ва ба ҳайси «орифи покдин»  бо шӯру шавқи зиёд азм карда, ки шабеҳи  «Бӯстон» - и Саъдӣ дар мавзӯи  панду ахлоқи ҷадиди ирфонӣ асари комили классикӣ биофарад. Аз ин рӯ, шеваю   оҳанги «Туҳфаи дӯстон» ҳам мебоист чун достонҳои  ахлоқии шоирони классик дар вазъу мароми  шикастанафсӣ  ва равиши суботу  тамкин сурат бигирад, ки ин ҳолат воқеан, хилофи шеваю услуби осори  ҳамосавист.
Бадеҳист, ки дар фаслҳои  мавҷудаи  маснавии  «Туҳфаи дӯстон», чи навъе ки дар боло ишора шуд, шеваю оҳанг ва сабку услуби  «Шоҳнома» - и Фирдавсӣ низ ба таври равшан мушоҳида мешавад. Ба ифодаи дигар гӯем, Шоҳин дар ҷараёни  таълифи  асар дар доираи як вазни  мутақориб аз сабку услуби Саъдӣ даст кашида, ба тарзи каломи Фирдавсӣ гузаштааст. Ин гузариш бо тақозои табаддулоти бузурге, ки дар афкори иҷтимоиву сиёсӣ ва бадеии Шоҳин рух додаанд, сурат гирифтааст.
Азбаски ҷараёни ҳаводиси замони Шоҳин басо ноустувор, пуршиддат ва тезутунд буд («Ки гетӣ ғаюр асту даврон аҷул») ва дар авзои инсон ва ҷомеа ҳар лаҳза дигаргуние ба амал меомад, нақшаю нияти чун «Бӯстон» - и Саъдӣ як асари комили ахлоқию ирфонӣ офаридани шоир бар боди фано рафт ва бар асари ин вазъият ва дигар  омилҳои иҷтимоиву маънавӣ дар тафаккури бадеӣ ва андешаҳои  иҷтимоиву сиёсии Шоҳин табаддулоти  куллӣ  ба амал омад. Хусусан, гумони зиёиёни равшанфикр, аз ҷумла Шоҳин дар ҳаққи амир Абдулаҳад, ки ӯ мисли Саъдӣ ба вай панд дода, асари худро ба номи ин  амир ифтитоҳ намуда буд, нек набаромад. Зеро пас аз нишасти ӯ ба тахти  салтанат, ҳамон навъе, ки Аҳмади Дониш тасвир кардааст, «боз тансиқу низоми падарро дар умури давлатӣ воҷиб дониста, бозори фисқу фасодро гармтар аз аҳди  падар  мутааҳҳид  гардонид», бо нодонӣ ва бесалоҳиятии хеш мусаххар шудани давлати Бухороро назди давлати  хориҷӣ амалан маъруф ва маълум кард ва ба ин тариқ, «таваққӯи фасоду  балвое дар мизоҷи рӯзгор ғолиб омада буд». Шамсиддин Шоҳин низ аз рафтору  кирдори амир Абдулаҳад ва муқаррабони ӯ пур ноумед шуда, онҳоро  минбаъд ба сифати  «душман» - и  халқу кишвар  шинохт ва ба ин хотир, шоири  суханпарвар  шеваю оҳанги орифона ва ахлоқию ирфонии «Туҳфаи дӯстон» - ро ба сабку  услуби ҳамосавии  Фирдавсӣ табдил дод.
Субҳон АМИРЗОДА, 
доктори илмҳои филология, профессор

 

 

 

 

 

 

 


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 23.08.2018    №: 167    Мутолиа карданд: 232

23.04.2019


ДЗЮ – ДО. Медали нуқраи Темур Раҳимов аз Чемпионати Осиё

Тиб. Муваффақияти камназири ҷарроҳони рус

Пирӯзии Зеленский дар интихоботи Украина

Фоҷиа дар Шри-Ланка Теъдоди қурбониён ба 300 нафар расид

Лукашенко Россияро ҳомии истиқлолияти Беларус номид

Ёрии низомию техникии Қазоқистон ба Тоҷикистон

Ҷаҳон дар як сатр

22.04.2019


НИММАРАФОНИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ДУШАНБЕ. Фенти Тилахан дар мақоми аввал

Ваҳдат ҳусни тоза мегирад

ХОРУҒ. Бунёди бинои шабакаи ёрии таъҷилӣ

19.04.2019


Вохӯрии Сироҷиддин Муҳриддин бо Жан - Батист Лемуан

Пойтахт ба таҷлили Рӯзи Ғалаба омодагӣ мебинад

Масоили рушди соҳаи маориф матраҳ гардид

Дар Донишгоҳи давлатии Данғара конфронси ҷумҳуриявӣ доир мешавад

Душанбе варзишгарони 15 кишварро ба ҳам меорад

Ҷаҳон дар як сатр

18.04.2019


ҶОМИ АФК. Пирӯзии "Хуҷанд" ва мусовии "Истиқлол"

МУЪМИНОБОД. 221 иншоот дар се сол

РАШТ. Боғистон доман паҳн мекунад

17.04.2019


БУҶЕТИ ДАВЛАТӢ . Ба қонун иловаҳо ворид шуданд

ДМТ. Як нишасти муҳим

Хонандагони Душанбе пешсафи олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ

Армуғон барои дӯстдорони ҷуғрофия

ҶОМИ ОСИЁ. Паҳлавонони тоҷик соҳиби 5 медал

Ҷаҳон дар як сатр

16.04.2019


Вохӯрии Саидзода Зоҳир Озод бо Аскар Таҷибаев

Баррасии масоили мубрам

Ҳамоиш бахшида ба оғози расмии Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ

Калонтарин тайёра дар дунё ба ҳаво хест

Дар Қазоқистон онлайн-қаллобон фаъол мешаванд

Дар СММ аз манфиати лоиҳаи «Камарбандҳо ва роҳҳо» сухан рафт

Аз таркиш дар Афғонистон ҳафт кӯдак ҳалок гашт

Филмҳои ду коргардони тоҷик барои Фестивали кинои мусалмонӣ интихоб шуданд

Ҷаҳон дар як сатр


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед