logo

маориф

МАТЕМАТИКОНИ КЛАССИКИ МО. КАЙ БА ПОЯИ ОНҲО МЕРАСЕМ?

Ниёгони мо ба илмҳои дақиқ, ба монанди математика, физика, ситорашиносӣ, геометрия, хуб ошноӣ доштанд. Умуман, шаҳрдории беназири тоҷикон бе рушди ин илмҳо ғайримумкин буд. Имрӯз он пояҳои илмӣ суст шудааст, аз ин хотир Пешвои миллат ҳамеша тавсеа бахшидани омӯзиши фанҳои дақиқро таъкид мекунанд. 
 
Бахусус, ба мафҳуми касрҳо дар илми математика ниёгони мо мароқи бештар зоҳир мекарданд. Одамон бо касрҳо аз замонҳои қадим шинос буданд. Ситсерон, ки дар солҳои 150 - 44 то милод зиндагӣ кардааст, бе донистани касрҳо донандаи математика шудани касро ғайриимкон медонист. Бори аввал дар китоби Ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ «Ҳисоб-ул-Ҳинд» дар баробари масъалаҳои зиёди математикӣ, ҳамчунин,  доир ба касрҳо низ маълумот дода шудааст. Ин китоб соли 825 ба забонҳои гуногун тарҷума шуда, асрҳои зиёд ҳамчун маъхази нодири илмӣ хизмат кард. Дар ин китоб масъалаҳои касрӣ ва амалҳо бо онҳо мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Таъсири ин китоб ба риёзидонҳои минбаъда, аз қабили Қӯшёри Гелонӣ, Абулҳасани Насивӣ, Умари Хайём, Ҷамшеди Кошӣ (Кошонӣ), хеле калон будааст.   
«Ҳисоб-ул-Ҳинд» дар асри XII ба забони лотинӣ тарҷума шуда, ба инкишофи математика дар Аврупо такони ҷиддӣ бахшид. Аҳмад ал-Балхӣ (асрҳои XI-XII) қисми дуюми «Китоби муфид» - ашро ба омӯзиши касрҳои одӣ пешкаш кардааст. Рисолаи дигарро Маҳмуд ибни ал-Вусудӣ (асрҳои XII - XIII) бо номи «Лубоб-ал-ҳисоб» таҳия намудааст. Он аз ду китоб иборат буда, китоби якум аз ду қисм таркиб ёфтааст. Дар қисми дуюми китоби якум касрҳои одӣ иншо шудаанд. Аввал сухан дар бораи зарурати донистани касрҳо меравад, махсусан касрҳое, ки дар муайян кардани ҳиссаҳои хурдтарин истифода бурда мешаванд. Касрҳои махраҷашон якхела, махраҷашон гуногун ва амалҳо бо онҳо омӯхта мешаванд. Дар ин китоб зарбу тақсим 1) каср ба каср; 2) каср бо адади бутун; 3) каср бо адади омехта; 4) адади бутун бо касри омехта; 5) адади омехта бо адади омехта мукаммал тасвир шудааст. Гузаштагони мо, ба мисли Насавӣ, Мӯсоал Хоразмӣ (асрҳои IX-X), Ғиёсиддин Абулфатҳ, Хайём, оид ба касрҳои одӣ маълумоти пурра доштаанд. 
Абутоҳир Муҳаммад ибни Маҳмуд Саҷовандӣ яке аз олимони машҳури асрҳои XII- XIII дар Осиёи Миёна буд, ки китоби «Фароизи Саҷованд» (қоидаи васика) навиштааст. Ин китоб борҳо дар Калкута, Лондон, Қоҳира ва дигар ҷойҳо ба чоп расидааст. Баъдтар назарияи касрҳои адидаҳо асарҳои Ғиёсиддин Ҷамшед ал-Кошӣ (асрҳои XIV-XV), Аловаддин ибни Муҳаммад Алӣ Қӯшчӣ соли 1435 китоби «Рисолаи каср»-ро дар Самарқанд ба забони тоҷикӣ менависанд. 
Баъди кушта шудани шоҳи Темуриён Улуғбек, шогирди вай Алӣ Қӯшчӣ аввал ба Эрон, баъд ба Туркия меравад. Дар Туркия ба забони арабӣ китоби «Математика» - ро менависад, ки он дар асри XV барои мадрасаҳои Шарқи Миёнаву Наздик китоби дарсӣ буд. Аз он ки китобҳои беҳтарини математикӣ на танҳо барои мадрасаҳои асрҳои IX - XIX, балки барои ҷаҳониён аз тарафи гузаштагони мо иншо шудааст, ифтихор мекунем ва дар баробари ин, аз насли наврас мехоҳем, ки дар партави корҳои ниёгон ба фанҳои дақиқ таваҷҷуҳ зоҳир намоянд. Ҳидоятҳои Сарвари кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар робита ба тақвит бахшидани омӯзиши фанҳои табиӣ ва дақиқ амалӣ гардонанд.
Эмом БОБОЕВ,
омӯзгори фанни математикаи МТМУ № 57, ноҳияи Фирдавсӣ


Баёни ақида (0)    Санаи нашр: 17.01.2020    №: 14    Мутолиа карданд: 1006
29.05.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ COVID - 19 БОЗ 423 НАФАРИ ДИГАР ШИФО ЁФТ

28.05.2020


ТОҶИКИСТОН. БОЗ 385 НАФАР АЗ КОРОНАВИРУС ШИФО ЁФТ

ВМКБ. ҲАМОВОЗӢ БА ИҚДОМИ НЕКИ ПЕШВОИ МУАЗЗАМИ МИЛЛАТ

ХИЗМАТИ ҲАРБӢ. НАҚШАИ ДАЪВАТ ПЕШ АЗ МУҲЛАТ ИҶРО ШУД

ВАРЗОБ. ҶОЙҲОИ КОРӢ БЕШТАР МЕГАРДАНД

БУНДЕСЛИГА. РАҚОБАТИ "БАВАРИЯ" БО "БОРУССИЯ" БАРОИ ПОЙГАИ ҚАҲРАМОНӢ

ШАҲРВАНДОНИ ТОҶИКИСТОН БО ПАРВОЗИ МАХСУС АЗ ДЕҲЛӢ ВА ДУБАЙ БА ВАТАН БАРМЕГАРДАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

27.05.2020


436 НАФАРИ ДИГАР АЗ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

ҶАЛАСАИ ШӮРОИ ВАЗИРОНИ КОРҲОИ ХОРИҶИИ СААД

ТАҚВИЯТИ ҲАМКОРИҲОИ ТОҶИКИСТОНУ ӮЗБЕКИСТОН ДАР МУБОРИЗА АЛАЙҲИ COVID – 19

ДАР РӮИ ҒИЗО ЗАРРАҲОИ COVID-19 НЕСТ!

НОҲИЯИ САНГВОР. МУБОРИЗА АЛАЙҲИ COVID-19 БО УСУЛИ “ХОНА БА ХОНА”

ТАШВИҚОТИ ҲИЗБИ ПЕШОҲАНГ ДАР ПАРТАВИ ҲИДОЯТИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ

ЛИГАИ ЧЕМПИОНҲО. МУАЛЛИФИ БЕҲТАРИН ГОЛ БЕҲТАРИН МУРАББӢ ШИНОХТА ШУД

ГАРМО МЕТАВОНАД СИРОЯТИ COVID-19-РО ДАР ӮЗБЕКИСТОН КОҲИШ ДИҲАД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

26.05.2020


ТОҶИКИСТОН. АЗ БЕМОРИИ COVID – 19 1395 НАФАР ШИФО ЁФТ

НОҲИЯИ ЛАХШ. МУБОРИЗА АЛАЙҲИ COVID-19 ТАҲКИМ МЕЁБАД

КУМАКИ ЧИН БАРОИ ПЕШГИРӢ АЗ ПАҲНШАВИИ COVID – 19

БЕЭҲТИЁТИИ МУХЛИСОН - МӮҶИБИ ГИРИФТОРӢ БА КОРОНАВИРУС

ОЛИМОНИ РУС ВАКСИНАИ ЗИДДИ КОРОНАВИРУСРО МУВАФФАҚОНА ОЗМУДАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

22.05.2020


ЁРИИ БАШАРДӮСТОНАИ ТОҶИКИСТОН БА ӮЗБЕКИСТОН

КУМАКИ ПРЕЗИДЕНТ БА ВИЛОЯТИ СУҒД

1008 НАФАР АЗ БЕМОРИИ COVID – 19 ШИФО ЁФТ

ВМКБ. ЁРИИ САРВАРИ ДАВЛАТ ФАЪОЛИЯТИ МУАССИСАҲОИ ТАБОБАТИРО БОЗ ҲАМ БЕҲТАР НАМУД

21.05.2020


ОЛИМИ ТОҶИК БОБОҶОН НАЗАРОВ ДАР БРИТАНИЯ ДОРУИ COVID-19 МЕСОЗАД

МИШУСТИН: «АФЗОИШИ ПАҲНШАВИИ КОРОНАВИРУС ДАР РОССИЯ БОЗДОШТА ШУД»

ЧИН БА КИШВАРҲОИ АЗ КОРОНАВИРУС ЗАРАРДИДА $2 МИЛЛИАРД МЕДИҲАД

МЕРКЕЛ: «ЯГОН ДАВЛАТ БА ТАНҲОӢ ИН ЭПИДЕМИЯРО УҲДА КАРДА НАМЕТАВОНАД»

МУЗОКИРОТИ БРИТАНИЯ ВА ФРАНСИЯ ОИД БА ЛАҒВИ КАРАНТИНИ МУСОФИРОНИ ВОРИДШУДА

ТАЙСОН ВА ҲОЛИФИЛД БА РИНГ БАРМЕГАРДАНД

ҶАҲОН ДАР ЯК САТР

19.05.2020


407 НАФАРИ ДИГАР АЗ КОРОНАВИРУС ШИФО ЁФТ


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед