logo

илм

Ҳикмати сад аср дар хоки Саразм

Ин айвонҳои бузург таваҷҷӯҳи  ҳар нафареро,  ки  аз  ҷониби  Самарқанд  ба  Панҷакент  ворид  мешавад,  ҷалб  мекунад.  Ин  ҷо  Саразм  аст,  ки  бо  бозёфтҳои  беназири  худ  мавриди таваҷҷӯҳи машҳуртарин марказҳои  бостоншиносии  ҷаҳонӣ  қарор гирифтааст.  Он  дар  сарҳади  паҳно  ва  кӯҳсори  водии  Зарафшон,  15 километр ғарби  Панҷакент ва 45 километр шарқи  Самарқанд ҷойгир мебошад.
Бозёфти  ин   ёдгории  беназири  5500 – сола  ба номи сокини  деҳаи Авазалии  Ҷамоати  деҳоти  Чимқӯрғон (ҳоло  Саразм) Ашӯралӣ  Тайлонов  марбут аст. Соли  1976 ӯ  аз  паҳнои  назди  деҳа   табареро пайдо  кард ва   баъди чанде онро   ба  бостоншинос,  равоншод  Абдуллоҷон  Исҳоқов, ки  он  замон  дар  Панҷакенти  қадим  ҳафриёт мегузаронид,  супурд.  Ва ин  табари  биринҷӣ   саҳфаи тозае кушод дар илми  бостоншиносии шӯравӣ  ва  баъдан  ҷаҳонӣ. 
Тавре мудири пойгоҳи бостоншиносии Пажӯҳишгоҳи таърих, бостоншиносӣ ва   мардумшиносии ба номи   Аҳмади Дониши  Академияи илмҳои ҷумҳурӣ, номзади илми  таърих Абдурауф Раззоқов  мегӯяд,  ҳаёти   маданӣ дар Саразм   ҳанӯз  аз  миёнаи  ҳазораи  чоруми то милод  оғоз  гардида, беш аз ҳазор сол  идома  ёфта,   баъдан  бо  сабабҳои  гуногун  рӯ  ба  таназзул  ниҳодааст. Бозёфтҳои  археологӣ  шаҳодат  бар ин  медиҳанд,  ки  саразмиён  охири    ҳазораи  сеюми   қабл  аз милод ба ду   самт  -  ба ғарб,  ки  баъдан он ҷо шаҳрҳои  бузурге чун   Самарқанду Бухоро зуҳур  кардаанд ва  шарқ- ҷониби  саргаҳи Зарафшон, рӯ  овардаанд.
Солҳои  аввали  омӯзиши  Саразм  ақидае  роиҷ  буд, ки  он  аз  деҳаҳои  ҷудогонаи аз ҳам  начандон  дур  иборат аст. Баъди  таҳқиқоти  солҳои охир  муайян гардид, ки   Саразм як мавзеи  аҳолинишини  воҳидро  ташкил  дода,  масоҳаташ беш аз  100    гектар будааст ва  он ҷо  зиёда аз 8 ҳазор нафар   сукунат доштаанд..
Дар   шаҳраки Саразм биноҳои истиқоматӣ бештар дар  самти шимолу ғарбӣ ва   биноҳои маъмурӣ  дар    тарафи  ҷанубу  шарқӣ  ҷой  гирифта,  растаҳои   ҳунармандон  дар   шафати  биноҳои   маъмурӣ  воқеъ  будаанд. Ҳафриёт собит   намуд, ки   тарҳи  биноҳои  маъмурӣ  ва   истиқоматӣ аз ҳам  ҷиддан   тафовут  доранд.  Агар  биноҳои   маъмурӣ аз   якчанд  толори   барҳаво,   даҳлезҳо,  тирезаҳои   калон  иборат  ва болои   таҳкурсиҳои   хишти хом  бунёд  шудаанд, биноҳои  истиқоматӣ  аз  се  - чаҳор  ҳуҷраҳои   майда,  саҳни  ҳавлӣ,  анбору  хамбаҳо  иборатанд.
Ҳамчунин  дар  Саразм  якчанд  ибодатгоҳ  низ  пайдо  шуданд,  ки  аз   ойину мазҳаби  сокинони  он  шаҳодат  медиҳанд. - Дар   маркази   фарши  толори  ибодатхонаҳо оташдонҳои  чоркунҷа ва   доирашакл,  ки дар   марказашон чуқурии  начандон  амиқ  барои   барафрӯхтани оташ  мавҷуд аст,  ёфт  шуданд. Яъне  ҳанӯз  аз  охири  ҳазораи чоруми  қабл  аз  милод  дар  биноҳои   маъмурии  саразмиён  нишонаҳои  парастиш  ва  бузургдошти  оташро  мебинем,  ки  баъдан  яке  аз  рукнҳои асосии  ойинҳои  меҳрпарастӣ  ва  зардуштӣ  гашт,-  шарҳ  медиҳад  бостоншинос  Абдурауф  Раззоқов.
Таҳқиқоти  Саразм  бар  хилофи  ақидаи  бархе  аз  бостоншиносон  собит  намуд,  ки  заминаи  пайдоиши  аввалин  шаҳрҳо  ҳанӯз аз  ибтидои  аҳди  биринҷӣ  оғоз  меёбад.  Муҳаққиқон  ба он ақидаанд, ки  шаҳраки Саразм ҳамсинни ёдгориҳои  охири  ҳазораи  чорум  ва  ибтидои  ҳазораи   сеюм  чун  Намозгоҳтеппаи  Туркманистони  Ҷанубӣ, Мундикати  Афғонистон,  Яҳётеппаю  Шаҳрӣ  ва дигар   ёдгориҳои  бостонии Эрон, Меҳанҷодорони Ҳиндустон  будааст ва  бо  онҳо   равобити  гуногун  ҳам  доштааст.
Бозёфтҳои Саразм баёнгари он  ҳастанд, ки маҳз гузаштагони мо ба   пайдоиши шаҳрсозию меъморӣ,  ҳунармандӣ, кишоварзӣ  замина  гузоштаанд.
-Биноҳои монументалӣ, кӯчаҳои  сангфаршшуда, нобаробарии молу  мулкӣ,  ба  табақаҳои  гуногуни иҷтимоӣ  ҷудошавии  ҷомеа, ба  соҳаҳо   тақсимшавии  меҳнат чун кишоварзӣ, чорводорӣ, кулолгарӣ,  маъданҷӯиву  маъдангудозӣ,  заршӯию  заргарӣ,  бофандагӣ,  чармгарӣ,  коркарди  чӯб,  сангтарошӣ, ки  дар Саразм ба  мушоҳида мерасанд, аз рукнҳои  хоси  маданияти  шаҳрдорӣ  ва  шаҳрсозии  осиёӣ  мебошанд, - таъкид менамояд Абдурауф  Разоқов.
 Саразмиён бо  манотиқи атрофу акноф робитаи тиҷоратию фарҳангӣ низ  доштанд. Баъдан  Суғдзамин ба яке аз  марказҳои «Роҳи  Абрешим» табдил  ёфт, ки нумӯи он аз Саразми Панҷакент сарчашма мегирад.  Пайдо гардидани  лоҷуварди  Бадахшон, ақиқи Қайроққум, фирӯзаи   Хоразму  Фарғона,  зарфҳои  мунаққаши  хоси Балуҷистону  Сиистони  Афғонистон дар ҳафриёти Саразм ба ин гувоҳанд.     
- Ёдгории  Саразм  ҳамчун   пойгоҳи  омезиш  ва   такомули чандин  маданияти  ақвоми  ҳинду аврупоӣ  ба назар мерасад,-  ҳамин тавр  баҳо  додаанд   муҳаққиқон. 
Маҳз  ҳамин  махсусияти  Саразм  дар  байни  ёдгориҳои   аҳди  қадими  кишоварзии  Шарқи  Миёна  боиси  таваҷҷӯҳи  бостоншиносони  мамолики  гуногун  гардид  ва  онҳо  аз  солҳои  ҳаштодуми  асри  гузашта то кунун  дар таҳқиқи  он  иштирок  менамоянд.  Дар заминаи  бозёфтҳои  Саразм  чандин  конфронсҳои  илмӣ  дар  дохил  ва хориҷи  мамлакат  баргузор  шуданд.  Ҳанӯз  соли  1982  дар  ҳамоиши  илмии   байналмилалии  Шӯравию  Фаронса дар мавзӯи   «Маданияти  қадимии  Бохтар»,  ки  дар Душанбе  доир  шуда буд, маърӯзаи аввалин муҳаққиқ  ва  кашшофи Саразм    Абдуллоҷон  Исҳоқӣ  дар  мавзӯи  «Омӯзиши  ёдгории  аҳди  қадими   кишоварзии  Саразм  дар   водии  Зарафшон»  мавриди  таваҷҷӯҳи  хосаи  бостоншиносони  ватанию  хориҷӣ  қарор  гирифт.  Маҳз  дар  ҳамин  конфронс  бостоншиноси  машҳури  Фаронса  Жан Клод Горден  хоҳиши  иштирок  дар  омӯзиши   Саразмро  баён дошт  ва бо  пуштибонии  президенти  Академияи  илмҳои ҷумҳурӣ, зиндаёд Муҳаммад Осимӣ  аввалин  экспедитсияи  бостоншиносии  Тоҷикистону  Фаронса  ба  таҳқиқи  Саразм  шурӯъ  намуд. Минбаъд ин ҷо   бостоншиносони  машҳури  Фаронса,  Иёлоти Муттаҳидаи  Амрико, Русия,  Италия, Олмон, Ӯзбекистон  таҳқиқоти  пурарзишро  анҷом   доданд ва  натиҷаи  омӯзиши   муҳаққиқони  ватанию  хориҷӣ  дар  якчанд ҳамоишҳои байналмилалии  илмӣ дар  Душанбе, Панҷакент, Амрико, Фаронса, Русия,  Туркманистон,  Италия, Эрон, Африқо баррасӣ  гардида,  дар   ин  замина  рисолаҳои  зиёди  илмӣ низ  таълиф шудаанд.  Аз ҷумла дар  ҳамоиши  илмии   байналмилалие, ки  соли  1994 дар  Панҷакент  доир  гашт,  олимони  варзидаи ватанӣ ва хориҷӣ  ба  хулоса омаданд,  ки ин  ёдгории бостонӣ  таърихи  беш аз  5500 - сола дорад. Инро  бозёфтҳо  ва   таҳқиқоти  баъдинаи  Саразм  низ  собит  намуданд. Хуллас,  Саразм бо  бозёфтҳои   нодир, бо  таваҷҷӯҳи  хосаи    бостоншиносии  ҷаҳонӣ  дар байни   ёдгориҳои аҳди  қадим   ҷойгоҳи хосаи  худро  соҳиб  гаштааст ва ҳамасола  мавриди   назари  олимон ва сайёҳон  қарор мегирад.
Баъди  ба  истиқлол  расидани  Тоҷикистон  таваҷҷӯҳ ба  ҳифзи  ёдгориҳои таърихӣ, аз ҷумла  Саразм, бештар гашт. Сарвари  давлат дар   ҳар  сафари худ ба Панҷакент аз Саразм боздид  ба амал меорад. Натиҷаи ҳамин  таваҷҷӯҳ аст, ки  21 сентябри  соли 2000 бо қарори Ҳукумати ҷумҳурӣ Саразм  ҳамчун маркази  ташаккули  маданияти  кишоварзӣ, ҳунармандӣ ва  шаҳрсозии тоҷикон мамнӯъгоҳи таърихию  бостоншиносӣ эълон  гардид. Баъдан бо  маблағгузории Ҳукумати кишвар болои  панҷ мавзеи ҳафриётшуда  ва  минбаъд таҳқиқшавандаи Саразм айвонҳои бузург  сохта,  ҳудуди  ёдгорӣ  панҷарабандӣ  гардид.
ЮНЕСКО ҳамаи  маводро  оид  ба ёдгории Саразм  баррасӣ намудааст ва  умедворем, ки он ба рӯйхати  Мероси фарҳангии умумибашарии  ҷаҳонӣ  ворид  мегардад. 
Ҳоло  бошад  тибқи  қарордоди  Пажӯҳишгоҳи  таърих,  бостоншиносӣ  ва   мардумшиносии Академияи илмҳои ҷумҳурӣ ба хотири таҳқиқи минбаъдаи   ёдгории  Саразм  бо  марказҳои   машҳури бостоншиносӣ чун Донишгоҳи  Болоняи  Итолиё,  Донишгоҳи  Ҳарварди  ИМА,  Пажӯҳишгоҳи  таъмиру  тармими  Греноболи   Фаронса,  Мероси   умумибашарии  фарҳангии  ЮНЕСКО  ҳамкорӣ ба роҳ монда  шудааст.  Саразм  тоҷикону    Тоҷикистонро  ба  оламиён  бештару беҳтар  муаррифӣ  менамояд.
Ба  ҷои  хулоса суханони чанде  аз   бостоншиносони  машҳурро  оид  ба  мақоми  ин ёдгории  беназир, ки  ҳанӯз  соли 1994  баён  карда  буданд, манзури   хонандагон  менамоям.
Вероника  Шиле - санъатшинос,  устоди  донишгоҳи  Сорбонна  (Фаронса):
-  Бозёфтҳои  Саразм, бахусус  ороишоти  занон,  ки  аз  қабристон  ёфт  шудаанд.  беназиранд.
Ю. Заднепровекий  -  бостоншинос (Русия): 
- Мо  Саразмро  бузургтарин  ёдгории  қадимаи  тоҷикон  меҳисобем…  Бо  ёфта  шудани  Саразм   саҳифаҳои ҳанӯз  номаълуми  таърихи  халқи  тоҷик боз  гардиданд.
Пол  Бернар -  бостоншинос (Фаронса):
-  Ҳафриёт  ба таври раднопазир исбот  менамояд, ки  водии Зарафшон  маркази  бузурги фарҳангӣ  ва   тиҷоратии  Осиёи Миёна   мебошад.
А. Аскаров-  бостоншинос, узви  пайвастаи Академияи илмҳои  Ӯзбекистон:
-  Саразм  бузургтарин кашфиёти  аср  дар  соҳаи  археологияи  Осиёи  Марказӣ  мебошад.
Р. Мунчаев -  бостоншинос (Русия):
-  Ба  мо  муяссар  гардид,  ки  дар  симои  ҳафриёти  Саразм  ва   бозёфтҳои осори  маданияти  моддии он  маркази  нави  тамаддуни  қадими халқи тоҷикро бубинем.

Т.  СОЛЕҲЗОДА, 
«Ҷумҳурият


Баёни ақида (1)    Санаи нашр:    №:    Мутолиа карданд: 3334

17.07.2019


Музокироти ҳайатҳои расмии Тоҷикистон ва Корея

КУМИТАИ МУҲИТИ ЗИСТ. Нигаронӣ аз набудани партовгоҳҳо дар деҳот

ПРОКУРАТУРАИ ГЕНЕРАЛӢ. 5774 гектар қитъаи замин ба ҳолати аввала баргардонда шуд

ИЗЗАТУЛЛО САТТОРӢ: "Истеҳсоли гӯшти мурғ 9 маротиба зиёд мегардад"

ВАЗОРАТИ АДЛИЯ. Хулосаи ҳуқуқӣ ба 1936 лоиҳаи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ

ТАЭКВОН – ДО. Муниса медали тилло ба даст овард

Суръати рушди ММД Тоҷикистон миёни кишварҳои ИДМ баландтарин шуд

Тоҷикистон ба сохтмони лӯлаи гази «Осиёи Марказӣ — Чин» шурӯъ мекунад

Дар ҷанубу ғарби Чин аз хушксолӣ 7,4 миллион нафар зарар дид

Ҷаҳон дар як сатр

16.07.2019


ХАДАМОТИ АЛОҚА. Корти ID симкорти муштариро ба расмият медарорад

ЭНЕРГЕТИКА. 2,5 миллиард сомонӣ қарзи дебитории "Барқи тоҷик" муаммои ҳалталаб боқӣ мемонад

15.07.2019


Сарвазири Корея ба Тоҷикистон меояд

Баррасии масъалаҳои ҳамгироии САҲА, СҲШ ва ИА дар минтақаи Осиёи Марказӣ

Нахустин шумораи маҷаллаи «Осиё ва Аврупо» аз чоп баромад

ДТТ. Изҳори нигаронӣ аз вазъи бо кор таъмин шудани хатмкардаҳо

ТИБ. 288 номгӯи доруи ғайристандартӣ ошкор шуд

11.07.2019


Шиносоии Қоҳир Расулзода бо сохтмон ва навсозии шоҳроҳи Душанбе – Бохтар

10.07.2019


Нодиртарин "Девон" - и Навоӣ дар Хуҷанд

Бунёди нахустин пойгоҳи ҷаҳонии шабакаи атмосферии Тоҷикистон дар Осиёи Марказӣ

Иттиҳоди Аврупо барои кишварҳои Осиёи Марказӣ 72 миллион евро ҷудо мекунад

Матвиенко: "Дар бозори Россия қариб тамоми об қалбакӣ будааст"

Ҷаҳон дар як сатр

08.07.2019


Баррасии ҷараёни иҷрои Барномаи давлатии тарбияи ватандӯстӣ ва таҳкими ҳувияти миллии ҷавонон

"Душанбе - қалби Тоҷикистон"

Ҳамоиш оид ба таҳияи маҳсулоти сайёҳӣ

Россия нахусткайҳоннаварди арабро бо ғизои махсус таъмин месозад

Зиёни иқтисодии Гурҷистон аз коҳиши сайёҳони рус беш аз $700 миллион хоҳад шуд

Дар Қазоқистон то соли 2021 нияти ифтитоҳи 20 мактаби олӣ ва 180 коллеҷро доранд

СММ: "Қирғизистон нахустин кишварест, ки мушкили бешаҳрвандиро ҳал кард"

Зеленский пурра иҷро кардани созишномаи Минскро ваъда дод

Ҷаҳон дар як сатр

04.07.2019


Ҷаласаи Комиссияи муштараки ҳамкории иқтисодию тиҷоратии Тоҷикистону Покистон

Масъалаи татбиқи ҳамгироии сиёсати давлатии ҷавонон баррасӣ гардид


Дар сомонаҳои дигари Тоҷикистон хонед